-Erik Dicharry: "Bertsolaritza eta umorea".

-Andoni Egaña: "Nola gainditzen dira inertzia ideologikoak? Zenbateraino obligatzen dute?"

-Amaia Vazquez: "Inprobisazioaren gozamena: oholtzako bertsolaria nola askatu proiekzioetatik eta unean unekoa gozatu"

20:30ean, bertso afari esperimentala

Maialen Lujanbio, Sebastian Lizaso, Anjel Mari Peñagarikano eta Miren Amuriza. Gai-jartzaile: Andoni Egaña.

MARTXOAK 1 (ASTEARTEA), GASTEIZKO AMAIA ZENTROAN, 18:00ETAN

-Oier Araolaza: "Txapelketaren kontra"

-Fredi Paia: "Zelan eragiten dio txapelketak sormenari? Epaileak kalitate ziurtagiri?

MARTXOAK 4 (OSTIRALA), IRUÑEKO HIZKUNTZ ESKOLAN, 18:00ETAN

-Jon Martin eta Estitxu Eizagirre: "Zer ikasi behar da bertso eskoletan? zer desikasi?

-Ion Ansa: "Bertsokera(k) eta sistema(k)"

MARTXOAK 10 (OSTEGUNA), DURANGOKO KAFE ANTZOKIAN, 18:00ETAN

-Egoitz Aizpuru: "Gai-jartzailea emagin? Zenbateraino markatzen du gaiaren ikuspegiak eta tonuak ondorengo bertsoaldia?"

-Ibon Arrizabalaga: "Gorbata ala amantala erantzita... andre-gizonak bertsotan biluzik?"

20:30ean, bertso saio esperimentala

Jon Maia, Iker Zubeldia, Onintza Enbeita eta Ainhoa Agirreazaldegi. Gai-jartzaile: Egoitz Aizpuru.

MARTXOAK 12 (LARUNBATA), VILLABONAKO GUREA ANTZOKIAN: BATERATZEA

-9:30-13:30 Hitzaldi denen azalpen laburtua eta eztabaida irekia.

-14:00-16:30 Bazkaria Behar Zana Elkartean.

17:00etan, bertso saio esperimentala

Imanol Lazkano, Beñat Gaztelumendi, Amets Arzallus, Jone Uria, Uxue Alberdi, Julio Soto eta Unai Iturriaga. Gai-jartzaileak: Andoni Egaña eta Egoitz Aizpuru.

Zauriak itxi zaizkigu honezkero

Zazpi urte ez dira alferrik joan, eta gure artean biltzen garenean (edozein saiotarako, saio berezietarako, solaserako...) ez gara pasadizo esperpentikoak berritzen jarduten. Jada barregurarik ere ez digute ematen entzun izan ditugun astakeriek. Belarri batetik sartu eta bestetik atera.

Bai, beharrezkoa da emakumeak bertsolaritzan sartzeko izandako zailtasunak zerrendatzea, ausnarketa horiek publiko egitea, emakume eta gizonek bizi izan dituzten ezberdintasunei buruz teorizatzea, eta aktetan idatzita geratzea.

Baina honezkero badugu beharra generoa kontuan hartuta egindako edo generoa bera gainditzen duten teoria eta praktikak lantzeko. Ibargurenek aurrera begirako erronketan aipatzen zuen oinarria: saioetan ez dadila kupoa bakarrik bete, egon daitezela emakume bat baino gehiago oholtzan, beste bertsokera batzuek eta abar lantzeko.

Gizonak ere badira genero

Bertsozale Elkarteko Genero batzordea (zorionak bazaretelako eta ari zaretelako!) gizon eta emakumez dago osatua, eta Umorez jardunaldiek denak elkartu dituzte. Lana emankorragoa izan dadin, queer-ago planteatu behar genituzke gaiak: "emakume" eta "gizon" etiketak, hor erdian marra bat balego moduan, gehiago jartzen gaitu salbuespenei begira (Lazkao Txikiren kantakera oso "ahula" zen, halakok ere sentimenduak politizatzen zituen...), egungo errealitateari baino.

Eredu ezberdinez hitz egin beharko genuke: mutur batean zuria (tono desberdinetan) eta bestean beltza (tono desberdinetan), tartean kolore espektro osoa dagoela. Aztertu genitzake era askotako gaiak, era askotako argudioak, era askotako doinuak, era askotako saioak, era askotako publikoa... Norberak ikusiko du gai bakoitzean zer kolore edo tonotatik dagoen gertuago eta zergatik, eta ondorioz, zein jende desberdinekin egiten duen norberak bat, alorraren arabera. Betikoa, eredu bat bestea baino gorago jarri gabe, bat bestea baino hobea den alfer eztabaidan erori gabe.

Zerk egin gaituen garen modukoak lantzen dugu sarri. Baina benetako askapena norberak zer edo nolakoa izan nahi duen erabakitzea da eta bide hori lantzea.

            Hernandezen hitzaldiko ideia batek bertsogintza ikusteko beste betaurreko batzuk eman zizkidan: Maialen Lujanbiok lortu duela emakumeen generoari lotu zaion sentimenduen mundu (kaotiko) hori politizatzea. Arrazoian, oratorian oinarritzen bazen bertsogintzari buruzko teorizazioa, Lujanbioren bertsokerak behartzen gaitu beste ikuspegi batzuetatik teorizatzera. Hernandezen hitzaldiak merezi du, eta mami honi datorren astean helduko diot, transkribaketa egindakoan.

            Artikulu honen helburua ez da, beraz, hitzaldi hauen kronika egitea. "Generoa eta bertsolaritza" bera aztertzeko dugun moduari buruz arreta deitzea baizik. Hernandezek bere hitzaldia hasteko erabilitako lehen argazkiak ekarri zidan flasha: Andoni Egaña, Joxerra Garzia eta Jon Sarasua ageri ziren "Bat-bateko bertsolaritza...." libururako ateratako argazkian, orain arteko bertsogintzaren teoriko nagusi moduan. Bertsogintza oratoriaren eremutik aztertu zuten liburu horretan. "Bertsogintza" horren korpusa Andoni Egañaren bertsoak ziren, orduan 3 bider txapeldun, garaiko eredu. Hernandezek abiatutako ikerketan, aztertuko duen bertsogintzaren korpusa Maialen Lujanbio dela esatera ausartuko nintzateke (ez dut oraindik bere lana irakurri baina), atzoko bere hitzaldia entzunda.

            Bada zer aztertua, bai, Lujanbioren bertsoetan. Ikerketa oso bat, liburu bat, merezi luke, Andoni Egañaren bertsoek bezalaxe. Edo "Emakumeak eta bertsolaritza" ikerlan batean aparteko kapitulu bat.

            Beste hainbeste merezi luketen bezala Xebastian Lizasoren bertsoek, Uxue Alberdi, Iker Zubeldia, Joxe Agirre, Ainhoa Agirreazaldegi, Lazkao Txiki, Unai Iturriaga, Estitxu Arozena, Jon Maia, Xabier Silveira... Finean, bertsozaleen artean egindako azken inkesta soziologikoan (2006) bertsozaleek "zein da zuretzat bertsolaririk onena?" galderari erantzunez osatu zuten ehundik gorako bertsolari zerrenda horretako bakoitzak, gutxienez.

            Bertsolaritza oso anitza da, eta hor du aberastasuna. Bertsogintza oratoriaren ikuspegitik bakarrik behatzea mugatua den eran, bertsolari bakarraren korpusa aztertuta egindako ikerlanak horixe da islatzen duena, bertsolari horren bertsokera. Ez gizonezko edo emakumezko guztiena, ez garaiko bertsogintza osoa. Txapela buruz aldatu denean ikusi dugu bi bertsokera oso ezberdin (elkarren osagarri) "eredu" badirela oholtzan. Eta bigarren bertsokera hori teorizatzeari ekin diogu. Baliatu dezagun aukera prisma zabaltzeko, dauden eredu desberdin denei buruz teorizatzeko. Bertsozaleei eta bertsolariei eredu bakarra edo bi eredu beharrean, eredu gama anitza eskainiz, bakoitzari bere bertsokera garatzen laguntzeko. Hor ikusiko genituzke generoaren ondorioz emakumeen artean dauden puntu amankomunak, gizonezkoen artean daudenak, eta beste generoari dagozkion baloreak landu izan dituzten bertsolariak...

urteko bertso aukeraketa biltzen duen liburua. Urtero hasierako orrietara joaten zait

begiratua, bertan azaltzen baita plazen argazkia: nolako bertso saio motak izan ziren

herrialde bakoitzean. Eman diezaiogun begiratua:

2009an, Txapelketa handiaren urtean, 1642 saio egin ziren euskal herrietan barna.

Hauetatik 53 izan ziren Txapelketetakoak, 14 Lehiaketetakoak eta 72 Sariketak. Bada

lehiarik bertsolaritzan! Hala ere, denak gehituta 139 dira. "Gutxi", Lagunartekoekin

alderatuta: 414! Edo plaza librekoekin: 404. Edo jaialdiekin: 348. Edo Bereziekin: 215.

Iñaki Muruak arrazoi: BECen 14.000 lagun sartu zirela, baina askoz entzule gehiago

biltzen dituela bertsolaritzak, plazaz plazako entzuleak batuta. 1642 saio horietara 10

lagun joatea aski BEC gainditzeko.

Ustez bertso mundua gertu xamarretik ezagutu uste dugunok ere buruan ze irudi okerra

dugun etorri zait Bpatean-ekin. Bertsogintzaren zutabetzat daukagu Txapelketa, baina

zenbakiek ez diote zutabe horri eusten. Urteko kopuru hauetatik gutxiago galduko

litzateke zenbaki hutsetan Txapelketa desagertuta, gainerako 1503 saioak desagertuta

baino. Medioek (telebistak, irratiek, prentsaren orri mordoek, publizitate kanpainek)

eragindako liluran, Txapelketa da handiena, eta jaialdiak ondoren. Aldiz, askoz

gehiago dira lagunarteko saioak (bertso bazkari-afariak) eta plaza librekoak. Udaberri

aldera bertsolaritza dantzan jarriko duen batek galdetu zuen ea Txapelketa fenomeno

soziologiko bat den medioetara eramana, edo fenomeno mediatiko bat gizartea

mugitzen duena. Era batera zein bestera izan, emaitza 14.000 lagun dira, baina oinarria

dute desberdina.

Kantua eta kito

Kantatuz gozatzea, momentua. Horixe besterik ez da hileroko zita. Bidean, lagun berriak egin ditugu eta luxuzko bixita batzuk jaso ere bai. Kantu batek dakar bestea, programaz kanpo askotan, eta tartean puntu edo koplaren bat ere irteten da.

Gusto badezue

Deitu Larraulgo Ostatura, afaritarako zenbat izango garen jakiteko. Edo jarri harremanetan blogaren bidez. Edo etorri, lehen aldian eta bakarra (edo parea) bazara, kabituko gara.

Ikertzen jarraituko dute. Inork informaziorik balu, mesede ederra.

Xabier Amurizak eta Anjel Mari Peñagarikanok hartu zuten saioaren gidaritza. Amurizak istorioa kontatu, eta Peñagarikanok, Otañoren larruan sarturik, Otañoren bertsoak kantatzen zituen. Ondoren, Amurizak gaia  errematatzen zuen, bertso hartatik abiatuta egungo gaia jarriz. Jon Maiak, Amets Arzallusek, Amaia Agirrek, Uxue Alberdik, Xabi Payak eta Unai Iturriagak ongi erantzun zieten Amurizaren gai eta exigentziei.

Amurizatarren fans deklaratua naiz, eta saio honetatik kontuan hartu beharreko elementuak zerrendatzera noa:

Denboraren froga gainditu duten bertso jarriak gaitzat jartzeak oihartzun asko ekartzen dizkigu nola entzuleei, hala bertsolariei: zenbat edo zer gutxi aurreratu dugun ordutik hona, pertsonengan funtzio bat betetzen duten “generoak” edo badirela (despedidako bertsoak, hilarrietakoak...). Bestalde, altxor handi batekin, bertso jarriekin, gozatu genuen entzuleok, memoriak laguntzen zuen neurrian, kantatuz.

Arreta deitu zidan nola Otañok zortziko txikian arrazoitzen zituen gai handiak. Eta bertsolariei doinu horiek erabiltzea eskatu zitzaienez sarri, bada, zortziko txikiko bertso asko entzun genuen, egoera komikoetatik hurrun.

 Amurizak, gehienetan, bertso bakarra eskatu zien bertsolariei. Azierto handia, nire ustez. Bertso hori ahalik landuena izaten saiatu ziren bertsolariak, eta gai horri buruz esateko zuen ideia distiratsuena botaz. Saioa arindu zuen erritmoz, baina ez edukiz.

Bukatzeko, Peñagarikanok afaria behintzat irabazi zuen arratsalde horretan, Otañok hitz neurtuz osaturiko elkarrizketa luuuuzea buruz errezitatu baitzuen, ez nolanahi. Bertsolariak lan berean jartzea, bertsoa kantatu beharrean errezitatzen alegia, ariketa polita izan zen.

Ea beste bertsolari historikoekin antzeko emanaldiak osatzen diren! Urteurren aitzakiarik ez da behar gozatu eta lehengoez ikasteko.

Euskaltzale jator zurruna

Horrelaxe nabaritu nuen nire burua. Mila esker, Miniztro. Osasuntsua da deskolokea, atal gogortuak gimnasian jartzeko. Eta kontsumitzen zein sortzen ditugun bertsoek gehiago dute Bilintxetik sexu gordinetik baino. Ederra izan zen burua, ideiak, gordinera behartzea. Ez plazako saioetan auzo-lotsa ematen diguten metafora ebidente astoetara; zuzenean subkontzietera, gordintasunera baizik. Publikoak ematen zuen horretarako tartea, Udaletxeko arkupe argitsuek inponitu egiten bazuten ere. Taberna ilun batek soltatzen lagunduko luke.

Emakumea eta lizunkeria

Damu naiz ez nintzela zentratuta joan. Ez naiz bertso mailagatik negarrez hasiko, aste batetik bestera ez dut bertsokera mejoratzerik eskatzen. Baina akatsa izan zen gaian zentraturik ez joatea. Emakume naizelako joan nintzen kantatzera, eta bazegokidan lizunkeria falikoari kontrapuntua jartzea. Sumatzen nuen bertikalegi zihoala saioa, baina korronte-kontra igeri jardun nuen, ez nintzen gai izan nire korronterik harrapatzeko.

Hurrengo afari lizuna bi mutil eta bi neskaz osatuko dela espero dut, eta kontu koloretsuagoak aterako direla. Baina Miniztro eta Unai, zuek jarritako tono horri eutsiz, gordinetik.

Leire ta Kimetz uztartu dira

biak elkarren ondora

Asteasutik bizimodua

arrimatuz itsasora

nahiz maitasunak eduki bere

marea behera ta gora

bizitza on bat izan bezate

Orioko estilora.

Leire ta Kimetz, Kimetz ta Leire

bat bestearen imana

elkarbizitzan ematen dute

ia ia egun dana

lankide gisa bihotz-bihotzez

hau da desio dudana:

urte askoan maitasun handiz

egin dezatela lana.

Gitarra zahartxo bat lagun

Argentinako payadore bakarra nahiko dela espektakulua osatzeko kontatu digu Jon Martinek, artista bakarlariak direla. Argentinako payadoreak euren burua tradizioarekin asko lotzen badute ere (emanaldietan bertako jantzi tradizionalekin ageri ohi dira), Wilsonek lotura hori askeago bizi du, eta horregatik kritikak jaso izan omen ditu. Kultur sistemarekiko ere kritiko da, kulturaren zirkuitu eratuek artistari mugak sortzen dizkiola dio. Jon Martinek ziurtatzen duenez: "besteengandik ikasteko gogo gehien agertu duena, nire ustez". Wilsonek, emailetan beti euskarazko esaldiren bat idazten omen dio.

Emanaldi berezia

Oiartzungo kontsejupean, Malagan ikasitakoak frogan jartzen saiatuko dira. Egoitz Aizpuruk gaiak jartzeaz gain, Wilsoni itzuliko dizkio bertsolarien hitzak. Alaia Martin eta Arkaitz Oiartzabal orain gutxi Argentinan egon izanak, aukera emango du payadorearekin hango tematika landu dezaten. Jon Marinek, berriz, Gipuzkoako Txapelketako finalean erabili zuen habanera dezimatuarekin jolastuko du, errima desberdinak uztartuz.

Epaitu gabe gozatu

Izango da aspaldian mila-saio entzun gabe nengoelako, izango da txapelketako entrenamenduak jarraitu ez ditudalako, izango da Txapelketari "ona" eta "txarra" kalifikatzeko zilegitasunik ematen ez diodalako... Aurten joan, entzun, eta gustokoa kolkorako jaso besterik ez dut egin. Sasiz jositako bertsotan masusta ederrak aurkitu daitezkela ikusiz, eta neure egingo nituzkeen lanek bere ajeak dituztela onartuta. Bertsokerei buruzko aurreiritziak malgutuz, "hau egin balu"rik gabe, bertsoa, lentejak bezala delako: botatako horixe, bere inperfekzio denekin, nahi baduzu hartu eta bestela utzi.

Injustiziekin negarrik ez

Saioa da gauza bat, eta horri puntuak emateko garaia beste festa bat. Entzuleen artean ere, oso normala egiten zaigu justu kontrako iritziak entzutea, niri saioan gehien gustatu zaidanak beste bati ezer esan ez izana. Jada iritsi naiz puntu batera non absurduak iruditzen zaizkidan epaiari buruzko komentarioak. Bertsoak puntuazioz neurtu nahi izatea da, izarrak tximeletak harrapatzeko salabardoarekin arrantzatzen aritzea. Ezin da, eta kito. Potoak ez direla hainbeste zigortu behar? Akatsak gehiegi penalizatzen direla eta ondo egindakoak gutxiegi baloratzen? Esanahia ez dela kontuan hartzen? Ados egon naiteke, baina salabardo horri zuloak josten besterik ez gara ari. Alde batean itxi duzuna etengo da bestaldean.

Saiotik irteterakoan, atarian utzi dugun gezurrarekin egiten dugu topo. Eta lehen galbahea pasa den honetan, hurrengo faserako sailkatu direnen eta atzean geratu direnen lana konparatzea, automatikoki ateratzen zaigu. Ados, injustizia oso sentimendu mingarria da, baina nork esan zuen justizia egitera gindoazenik?

2.-Asier Ibaibarrigaga Apoita 15392650 S

3.-Mikel Arrillaga Bereziartua 15396205 Y

4.-Uxue Fernandez Lasa 72477621 K

5.-Beñat Gaztelumendi Arandia 72507151 L

6.-Ion Ansa Mendizabal 72464491 R

7.-Iñaki Gurrutxaga Zubimendi 72483498 X

8.-Unai Gaztelumendi Arandia 72513691 G

9.-Iker Iriarte Iribar 72496955 N

10.-Jon Martin Etxebeste 72490092 A

11.-Marikarmen Albizu Etxabe S4509112 P

12.-Joakin Arregi Goenaga E5953488 F

13.-Ibon Aguriagogeaskoa Garmendia 30689833 J

14.-Urko Egaña Calderón 44158517 N

15.-Julen Zelaieta Iriarte 44557393 E

16.-Karlos Aizpurua Etxarte 34105333 J

17.-Beñat Iguaran Amondarain K0900475 W

18.-Ainhoa Agirreazaldegi Rekondo 15388868 M

19.-Asier Otamendi Alkorta 35771680 X

20.-Egoitz Aizpuru Sanz 72475923 W

21.-Karmele Mitxelena Etxebeste 72497413 X

22.-Jokin Labayen Iraeta 44173000 M

23.-Manex Agirre Arriolabengoa 44683978 S

24.-Unai Muñoa Amundarain 72485191 R

25.-Amaia Agirre Arrastoa 34102515 R

26.-Nahikari Gabilondo Mendizabal 72454222 J

27.-Iñigo Manzisidor Larrañaga 72454678 D

28.-Manu Goiogana Bengoetxea 44554580 S

29.-Unai Iturriaga Zugaza-Artaza 3064227 Y

30.-Bakarne Urreaga Etxeberria 72470876 S

31.-Igor Elortza Aranoa 30672302 P

32.-Iñaki Murua Jauregi 8900329 L

33.-Sustrai Colina Acordarrementeria 000764102430

34.-Fredi Paia Ruiz 16074584 E

35.-Xabier Sukia Etxeberria 72467382 V

36.-Inazio Usarralde Arantzadi 15999320 Z

37.-Ekaitz Elorriaga Anduaga 72737698 Z

38.-Iratxe Ibarra Foruria 78871716 R

39.-Jexux Mari Irazu Muñoa 35770831 N

40.-Saroi Jauregi Aiestaran 44167349 N

41.-Lierni Altuna Ugarte 72740101 W

42.-Alaitz Rekondo Ferrero 72676344 R

43.-Ixiar Eizagirre Kerejeta 44155942 J

44.-Aritz Zerain Miner 44133371 M

45.-Erika Lagoma Pombar 33438677 N

46.-Andere Arriolabengoa Bengoa 72718937 K

47.-Amets Arzallus Antia 44561841 Q

48.-Maialen Lujanbio Zugasti 44153226 B

49.-Maite Berriozabal 44340508 G

50.-Eneritz Zabaleta Apaolaza 010864101758

51.-Miren Artetxe Sarasola 44565326 C

52.-Jokin Uranga Isuskiza 15394534 J

53.-Andoni Otamendi Arsuaga 44147122 W

54.-Ander Solozabal Kortabarria 72827213 J

55.-Oihane Perea Perez de Mendiola 44676134 Z

56.-Zigor Leunda Eizmendi 44146008 S

57.-Iñigo Olaetxea Alzugarai 72675794 A

58.-Gillen Hiribarren Erdozaintzi-Etxart 020864100396

59.-Joana Itzaina

60.-Jexux Arzallus 0012864 L

61.-Kepa Murua G7575878 T

62.-Bernadette Berna V3303346 V

63.-Alaia Martin Etxebeste 4456104 V

64.-Arkaitz Goikoetxea Arriola 44130062 P

65.-Gotzon Aizpiolea Etxegoien 44554342 F

66.-Egoitz Zelaia 0104641013345

67- Andoni Egaña Makazaga 15942717-Z

68.-Oihana Bartra Arenas 78923141 K

69.-Etxahun Lekue Etxebarria 78899692 D

70.-Estitxu Eizagirre 44155941 N

71.-Oskar Ibarguren Olalde 15987555 W

72.-Aitor Errazkin Vicente 44550155 Y

73.-Aitzol Barandiaran 44142787 Z

"Ez da kasualitatea"

Hori genuen lema, eta kartela lau neska eta mutil batek osatu dugu: Maialen Arzallus, Unai Muñoa, Uxue Alberdi, Ainhoa Agirreazaldegi eta bostok. Desoreka ezohiko honek aukera eman digu paperak trukatzeko, gehiengo-gutxiengoekin barre egiteko... Hurrengo emanaldietarako ez dugu ezinbesteko ikusi proportzioen kontua. Gauza da kezka eta gai hauek dituen bertsolariak eta gai-jartzaileak izatea.

Desberdina?

Orain hainbat urte generoen kontuarekin atzera eta aurrera hasi ginenean, galdera sortu zen: benetan hain desberdin egin ditzakegu gauzak oraingo desoreka astinduz gero? Saio hau izan zen desberdina, baina sarreran aipatutako gauza denek eragin zuten desberdintasuna. Eta gaiek ere bai, noski: berez, edozein saiotan jartzeko gaiak ziren, baina erabat gai horiek bakarrik. Ez zen egon azken futbol fitxaketen aipamenik, ez Irango hauteskundeenik, ez lanetik bota duten langilerik... Norbanakoei lotutakoak izan ziren, eta saio osoa horrela joango zela bagenekienez, bertsotan gehiago jolastu genuen pertsonaiekin: orain larruzalea, orain oiloa, orain matxomana... Edozein saiotan jartzeko modukoak dira, baina dudarik gabe, publiko txikia eta kandelen argitako giro goxoak eragin zuen tonua: gai berari ez genion horrela kantatuko herriko plazan.

"Saio gehiago izango dira..."

Plazerra izan zen behingoan praktikara pasatzea. Planteamendu beretan dabilen jendearekin bildu, afaritan gaiak harrotu, saioan saiatu (orain pertsonaia hau, orain oholtzan hemen jarri, orain doinu hau, kaben, ateratzen ez den doinu hau...) eta saio ostean desbarioari jarraipena ematea. Ez ahal da azkena izango! Bakoitza bere inguruan saioren bat lotzen saiatuko da.