Leire ta Kimetz uztartu dira

biak elkarren ondora

Asteasutik bizimodua

arrimatuz itsasora

nahiz maitasunak eduki bere

marea behera ta gora

bizitza on bat izan bezate

Orioko estilora.

Leire ta Kimetz, Kimetz ta Leire

bat bestearen imana

elkarbizitzan ematen dute

ia ia egun dana

lankide gisa bihotz-bihotzez

hau da desio dudana:

urte askoan maitasun handiz

egin dezatela lana.

Gitarra zahartxo bat lagun

Argentinako payadore bakarra nahiko dela espektakulua osatzeko kontatu digu Jon Martinek, artista bakarlariak direla. Argentinako payadoreak euren burua tradizioarekin asko lotzen badute ere (emanaldietan bertako jantzi tradizionalekin ageri ohi dira), Wilsonek lotura hori askeago bizi du, eta horregatik kritikak jaso izan omen ditu. Kultur sistemarekiko ere kritiko da, kulturaren zirkuitu eratuek artistari mugak sortzen dizkiola dio. Jon Martinek ziurtatzen duenez: "besteengandik ikasteko gogo gehien agertu duena, nire ustez". Wilsonek, emailetan beti euskarazko esaldiren bat idazten omen dio.

Emanaldi berezia

Oiartzungo kontsejupean, Malagan ikasitakoak frogan jartzen saiatuko dira. Egoitz Aizpuruk gaiak jartzeaz gain, Wilsoni itzuliko dizkio bertsolarien hitzak. Alaia Martin eta Arkaitz Oiartzabal orain gutxi Argentinan egon izanak, aukera emango du payadorearekin hango tematika landu dezaten. Jon Marinek, berriz, Gipuzkoako Txapelketako finalean erabili zuen habanera dezimatuarekin jolastuko du, errima desberdinak uztartuz.

Epaitu gabe gozatu

Izango da aspaldian mila-saio entzun gabe nengoelako, izango da txapelketako entrenamenduak jarraitu ez ditudalako, izango da Txapelketari "ona" eta "txarra" kalifikatzeko zilegitasunik ematen ez diodalako... Aurten joan, entzun, eta gustokoa kolkorako jaso besterik ez dut egin. Sasiz jositako bertsotan masusta ederrak aurkitu daitezkela ikusiz, eta neure egingo nituzkeen lanek bere ajeak dituztela onartuta. Bertsokerei buruzko aurreiritziak malgutuz, "hau egin balu"rik gabe, bertsoa, lentejak bezala delako: botatako horixe, bere inperfekzio denekin, nahi baduzu hartu eta bestela utzi.

Injustiziekin negarrik ez

Saioa da gauza bat, eta horri puntuak emateko garaia beste festa bat. Entzuleen artean ere, oso normala egiten zaigu justu kontrako iritziak entzutea, niri saioan gehien gustatu zaidanak beste bati ezer esan ez izana. Jada iritsi naiz puntu batera non absurduak iruditzen zaizkidan epaiari buruzko komentarioak. Bertsoak puntuazioz neurtu nahi izatea da, izarrak tximeletak harrapatzeko salabardoarekin arrantzatzen aritzea. Ezin da, eta kito. Potoak ez direla hainbeste zigortu behar? Akatsak gehiegi penalizatzen direla eta ondo egindakoak gutxiegi baloratzen? Esanahia ez dela kontuan hartzen? Ados egon naiteke, baina salabardo horri zuloak josten besterik ez gara ari. Alde batean itxi duzuna etengo da bestaldean.

Saiotik irteterakoan, atarian utzi dugun gezurrarekin egiten dugu topo. Eta lehen galbahea pasa den honetan, hurrengo faserako sailkatu direnen eta atzean geratu direnen lana konparatzea, automatikoki ateratzen zaigu. Ados, injustizia oso sentimendu mingarria da, baina nork esan zuen justizia egitera gindoazenik?

2.-Asier Ibaibarrigaga Apoita 15392650 S

3.-Mikel Arrillaga Bereziartua 15396205 Y

4.-Uxue Fernandez Lasa 72477621 K

5.-Beñat Gaztelumendi Arandia 72507151 L

6.-Ion Ansa Mendizabal 72464491 R

7.-Iñaki Gurrutxaga Zubimendi 72483498 X

8.-Unai Gaztelumendi Arandia 72513691 G

9.-Iker Iriarte Iribar 72496955 N

10.-Jon Martin Etxebeste 72490092 A

11.-Marikarmen Albizu Etxabe S4509112 P

12.-Joakin Arregi Goenaga E5953488 F

13.-Ibon Aguriagogeaskoa Garmendia 30689833 J

14.-Urko Egaña Calderón 44158517 N

15.-Julen Zelaieta Iriarte 44557393 E

16.-Karlos Aizpurua Etxarte 34105333 J

17.-Beñat Iguaran Amondarain K0900475 W

18.-Ainhoa Agirreazaldegi Rekondo 15388868 M

19.-Asier Otamendi Alkorta 35771680 X

20.-Egoitz Aizpuru Sanz 72475923 W

21.-Karmele Mitxelena Etxebeste 72497413 X

22.-Jokin Labayen Iraeta 44173000 M

23.-Manex Agirre Arriolabengoa 44683978 S

24.-Unai Muñoa Amundarain 72485191 R

25.-Amaia Agirre Arrastoa 34102515 R

26.-Nahikari Gabilondo Mendizabal 72454222 J

27.-Iñigo Manzisidor Larrañaga 72454678 D

28.-Manu Goiogana Bengoetxea 44554580 S

29.-Unai Iturriaga Zugaza-Artaza 3064227 Y

30.-Bakarne Urreaga Etxeberria 72470876 S

31.-Igor Elortza Aranoa 30672302 P

32.-Iñaki Murua Jauregi 8900329 L

33.-Sustrai Colina Acordarrementeria 000764102430

34.-Fredi Paia Ruiz 16074584 E

35.-Xabier Sukia Etxeberria 72467382 V

36.-Inazio Usarralde Arantzadi 15999320 Z

37.-Ekaitz Elorriaga Anduaga 72737698 Z

38.-Iratxe Ibarra Foruria 78871716 R

39.-Jexux Mari Irazu Muñoa 35770831 N

40.-Saroi Jauregi Aiestaran 44167349 N

41.-Lierni Altuna Ugarte 72740101 W

42.-Alaitz Rekondo Ferrero 72676344 R

43.-Ixiar Eizagirre Kerejeta 44155942 J

44.-Aritz Zerain Miner 44133371 M

45.-Erika Lagoma Pombar 33438677 N

46.-Andere Arriolabengoa Bengoa 72718937 K

47.-Amets Arzallus Antia 44561841 Q

48.-Maialen Lujanbio Zugasti 44153226 B

49.-Maite Berriozabal 44340508 G

50.-Eneritz Zabaleta Apaolaza 010864101758

51.-Miren Artetxe Sarasola 44565326 C

52.-Jokin Uranga Isuskiza 15394534 J

53.-Andoni Otamendi Arsuaga 44147122 W

54.-Ander Solozabal Kortabarria 72827213 J

55.-Oihane Perea Perez de Mendiola 44676134 Z

56.-Zigor Leunda Eizmendi 44146008 S

57.-Iñigo Olaetxea Alzugarai 72675794 A

58.-Gillen Hiribarren Erdozaintzi-Etxart 020864100396

59.-Joana Itzaina

60.-Jexux Arzallus 0012864 L

61.-Kepa Murua G7575878 T

62.-Bernadette Berna V3303346 V

63.-Alaia Martin Etxebeste 4456104 V

64.-Arkaitz Goikoetxea Arriola 44130062 P

65.-Gotzon Aizpiolea Etxegoien 44554342 F

66.-Egoitz Zelaia 0104641013345

67- Andoni Egaña Makazaga 15942717-Z

68.-Oihana Bartra Arenas 78923141 K

69.-Etxahun Lekue Etxebarria 78899692 D

70.-Estitxu Eizagirre 44155941 N

71.-Oskar Ibarguren Olalde 15987555 W

72.-Aitor Errazkin Vicente 44550155 Y

73.-Aitzol Barandiaran 44142787 Z

"Ez da kasualitatea"

Hori genuen lema, eta kartela lau neska eta mutil batek osatu dugu: Maialen Arzallus, Unai Muñoa, Uxue Alberdi, Ainhoa Agirreazaldegi eta bostok. Desoreka ezohiko honek aukera eman digu paperak trukatzeko, gehiengo-gutxiengoekin barre egiteko... Hurrengo emanaldietarako ez dugu ezinbesteko ikusi proportzioen kontua. Gauza da kezka eta gai hauek dituen bertsolariak eta gai-jartzaileak izatea.

Desberdina?

Orain hainbat urte generoen kontuarekin atzera eta aurrera hasi ginenean, galdera sortu zen: benetan hain desberdin egin ditzakegu gauzak oraingo desoreka astinduz gero? Saio hau izan zen desberdina, baina sarreran aipatutako gauza denek eragin zuten desberdintasuna. Eta gaiek ere bai, noski: berez, edozein saiotan jartzeko gaiak ziren, baina erabat gai horiek bakarrik. Ez zen egon azken futbol fitxaketen aipamenik, ez Irango hauteskundeenik, ez lanetik bota duten langilerik... Norbanakoei lotutakoak izan ziren, eta saio osoa horrela joango zela bagenekienez, bertsotan gehiago jolastu genuen pertsonaiekin: orain larruzalea, orain oiloa, orain matxomana... Edozein saiotan jartzeko modukoak dira, baina dudarik gabe, publiko txikia eta kandelen argitako giro goxoak eragin zuen tonua: gai berari ez genion horrela kantatuko herriko plazan.

"Saio gehiago izango dira..."

Plazerra izan zen behingoan praktikara pasatzea. Planteamendu beretan dabilen jendearekin bildu, afaritan gaiak harrotu, saioan saiatu (orain pertsonaia hau, orain oholtzan hemen jarri, orain doinu hau, kaben, ateratzen ez den doinu hau...) eta saio ostean desbarioari jarraipena ematea. Ez ahal da azkena izango! Bakoitza bere inguruan saioren bat lotzen saiatuko da.

ez duzu egin lan makala!

Oierrentzako zabalik duzu

burua eta magala.

4-5 urteko gelan jaso du

esperientzia zabala

oinarri ona jarri diozu

hazten jarraitu dezala

kostatako bikotea.

I+D baten helburu baita

hobekuntza konstantea

desio dugu, gaur zabalduta

ezkon-bizitzako atea:

maitasunaren igogailua

beti gorantz joatea

Kixkurrek ez du alperrik egin

Arte Ederretan jarduna

gaur inoiz baino poxpolinago,

baina beti da txukuna.

Makilajerik gabea izan

bedi zuen maitasuna:

eguneroko bizimoduan

aurkituz edertasuna

“Errialde”k (Zeruko Argia, 1972-9-24) kontatuko zuenez: Bertsotan ain ederki ari zen Manuel itzik gabe geratu zen. Irutan eten nahi izan zuen eziñaren korapilloa. Iru aldiz ekin zion bertsoaren asierari. Ez... ezin... (...) Jakin zuen Manuelek ahal zuen gehiena bere ondoeza gordetzen. Jakin zuen bertso saioa amaitu arte bere buruari eusten”. Azpillagaren azken agurrak atera zuen estuasunetik ahots isildua:

Bertsolarien buruzagia

artu bait digu ondoezak.

Ta arren partez agurtutzea

ongi iduritutzen zat

Agur ta txalo eder bat danok

Uztapide zarrarentzat.

Oker bat gertatu izan zaigu

ta artzekua da aintzat.

Joxemari Iriondok jarritako gaia zen, hain juxtu, mututu zuena: “gaurko gaztediarengan ba al duzu itxaropenik?”. Eta erantzun eder bat galdu genuen, Imanol Lazkanok gazte edo zahar izatearen ikur baitu Uztapide-Basarri bikotea. Haren hitzetan, “Basarri ez zen sekula gazte izan, eta Uztapide gazte hil zen, 74 urterekin”. Lau belaunaldiren uztarri izan zen: Txirritaren garaikoekin hasi, Basarri eta Lasarterekin segi, Lopategi-Azpillaga-Lazkano-Agirre-Lizasorekin jardun... Eta Amuriza bertsolari handia zela aitortu zuen, 1980an, askok bertsolari zela ere zalantzan jarri zutenean. Bertso eskoletako lehen belaunaldiaren artean ere ageri da argazki famatu batean. Han dira Euzkitze, Eizmendi, sarasuatarrak, Loidi...

Jaio zela ehun urte direnean, bere bertsoen oihartzuna, eta doinuak hitzari moldatzen zizkion ahotsa zaleen belarrietan da oraindik.

Xalbadorren bertsoak

Ekainaren 11ko Zeruko Argian aterako zen saio hartan kantatuko bertso batzuen transkribaketa. Tartean daude Xalbadorren ezagun hauek:

Gaia: Zergatik maite duzu zahartzen ari den emaztea?

Andrea ez dut nik artu

geroko menturan,

neguaz pentsa gabe

maitatu dut udan.

Bainan oraintzen jartzen

ari naiz ni dudan

gero ta maiteago

zergaitik zaitudan.

Zure egina nauzu

muina ta ezurra

ola pasako zela

banuen beldurra

Oraino ere zurekin

ni beti gustura

zutan ikusi nuena

ez baitzen gezurra.

Iguzki egina da

zu zaren itzala

luzaro elgarrekin

gaitezke oxala

ikusten dut beti ta

obe zoazala

armairu xokoan dan

ardoa bezala.

Tenderetea biluzik ageri zen eskenategian, Asisko Urmeneta eta Adur Larrearen irudimena hari batetik zintzilik eta lau bertsolariak marrazkiak pintzekin hartzeko prest. Kale egin ez zuten irakurleek eta Bilboko bertsozaleek jakinminezko tximeletak zerabiltzaten sabelean. Goxo zegoen Karmen aretoa.

Xabier Letona zuzendariak aurkeztu zuen ekitaldia, eta Argiaren 90 urteko historian bi une nabarmendu zituen: hilabetekaritik astekari izatera igaro zenekoa, eta “Zeruko”rik gabe, Kaputxinoen eskuetatik langileen jabego izatera iritsi zenekoa. 2009ra etorrita, komunikazioa ezin dela Internetik gabe ulertu azpimarratu zuen, paperezko tradiziokoak bagara ere. Argia ateratzeko beharrezkoak diren 21 langileak eta kolaboratzaile eta laguntzaileak nabarmendu zituen, baita, batez ere, harpidedun eta irakurleak.

Marra-bertsoa

Unai Iturriagak aitortu zuen lehen agurrean aurrean zuten erronka:

Arratsalde on, pareko jente

ongi etorriak saiora

pixkat nerbioso gagoz gaur laurok

dardara jatort ahora

marrazkilari bigaz deukogu

gaur benetan suzko proba

jo beharko dugu gure errora

bertsoen zona zerora

gaur inprobisazinoa bera

inprobisaua izango da.

Hasieran bertsolariak aritu ziren marrazkilarien arrastoan, marrak dezifratu nahian, eta arrapaladan agertzen ziren irudiak elkarri josiz. Asiskok eta Adurrek asmatu zuten tintazko akuiluz bertsolariak zirikatzen, gaiak zikiratu gabe. Amurizaren behatz bendatua Quirogaren kondoidun bihurtu zuten, edo labana sartutako zerria eltxetxo. Paiak azaldu zuenez:

Itxulapiko betea

remanente potentea

hain da esperantza merkea

labana sartu txarritxuari

horrela dabil jentea

sintetizatu dabez ederto

krisi ta txerri gripea

txerri ta krisi gripea

Elortzak ere marrazkilarien kontraesanak agerian jarri zituen zerriarenean: “zelan eiten dau belarri horrek / grabitatearen kontra?”.

Bertso-marra

Inflexio puntua Unai Iturriagak eta Fredi Paiak jarri zuten, marrazkiei bizkar emanda nahi zutenari buruz kantatzea erabaki zutenean. Aurrerantzean, bertsoen doinura egin behar izan zuten dantza rotulagailuek.

Iturriagak:

Kandinski esan dozu

pinturari maitez

ondo hartuko deutzut

txarrik ez dau bapez

ta bide bat zabaldu

dozu hain suertez

pintura ta gu laurok

ointxe batu geinkez

nik beti ikusi zaitut

zu pixkat Velazquez.

Paiak:

Sorollaren ikasle

sortua mundura

Zuloagak jarraitu

eban abentura

Zumetan abangoardia

estranbotiko hura

bai, Velazquez nauzu ni

dakizun modura

ta zuk dekozu kriston

"menino" itxura.

Marrazkilariek ez zuten aukera galdu eta Velazquez zein menino pertsonalizatuak agertu ziren, bertsolariek hasieran euren aurpegiak errekonozitu ez zituzten arren.

Hortik aurrera bertsolari eta marrazkilarien arteko erronka handitzen joan zen, eltzea berotzen, eta saioa bertsolariek asmatutako ariketak lehertu zuen: bertsolariek marrazkilariei puntu bat jarri ahala, marrazkia osatu behar zuten, errimatuz gainera. Arpa-jotzea zena erronkatzat hartu zuten marrazkilariek, eta bertsotarako sena erakutsi zuten:

Paiak jarri zion lehena Adurri: “puntu hontan marraztu / eizu zure logela”. Berehala kartzela agertu zen paperean. Elortzak Asiskori eskatu zion: “Egin zeure burua / astelehen goiz baten”. Asisko neutro bat ikusi genuen behatzak batuta, “ZEN” izenburupean.

Saio bukaeran ikus-entzuleak oso gustura agertu ziren, saio berezi eta ideia-egoslearen jokaldi onenak gogoan. Sortzaileak ere egindako lanarekin harro, inprobisazioaren bertigoa gaindituta. Eta ahozapore gozoa laburbiltzeko, Elortzak puntukako saioan bota zuena ahoan: “lehenengoz ikusi dot / Asisko sufritzen”.

Proiektuari tira egiteko, patronatuak aukeratu du zuzendaria: Josune Zabala. “Ahozkotasuna” zaku zabalean zer sartzen den galdetu diogu: “Ahozkoak daude, alegia, genero desberdinak, ez ahozkotasun bakar bat: hitzaldia, bertsoa, ipuin kontaketa, esaera zaharrak, elkarrizketa... Zer ahozko dauden diagnostikatu behar dugu, eta zer ikertu eta zer bultza nahi dugun erabaki”.

Josune Zabala (Errezil, 1978) formazioz eta lan eskarmentuz, bete-betean da ahozkotasunaren mundukoa. Euskal Filologian lizentziatua eta doktorego ikasketak burututakoa, Kortesia estrategia pragmatikoak eta Kortesiaren azterketa euskarazko bi debateetan ikertu ditu. Ikerlari izan da azken bi urteotan lanbidez, EHUko Psikolinguistika Laborategian, EJE (Euskararen Jabekuntza eta Erabilera) taldean. Eta 2004tik 2007ra, berriz, Mondragon Unibertsitateko irakasle aritu da, Humanitate eta Hezkuntza Zientzien fakultatean. Hemen ere hainbat ikerketa proiektutan parte hartu zuen, Ahozko hizkuntza derrigorrezko hezkuntzan, eta Esku-hartze psikopedagogikoa testuinguru kulturanitzetan, besteak beste. Horrez gain, Errezilgo Atala kultur taldearen motorretako bat da: Zokomian hilabetekaria jarri zuten martxan iaz, eta erredakzio buru da geroztik. Atala kultur taldeak egindako “Gari lanak Errezilen” proiektuaren arduradun izan zen.

Niretzat festatik ez dauka ezer txapelketak. Asko prestatu dut. Baina finalean bai jendeak eraman egiten zaituela; nik adibidez, desenpatean txapela ahaztu egin nuen, eta Silveirak esan zidanez, berak ere bai. Festa bat dela esaten da, baina nik uste hori aho txikiarekin esaten dela, asko jokatzen delako, eta festa bertsolarientzat baino gehiago publikoarentzat da.

Nafarroako bertsolaritza nola ikusten duzu?

Manolo Arozenak eta garai hartan ibili zirenek lan handia egin zuten. Lan horretatik belaunaldi bat atera zen, Estitxu Arozena, Xabier Silveira, Iñigo Olaetxea, Estitxu Fernandez... Atzetik etorri da beste bat, Jon Barberena, Erika Lagoma, Julen Zelaieta... Lan handia egin da, baina oraindik asko dago egiteko. Bertso maila asko igo da, baina iruditzen zait falta dela beste koska bat. Gu Goikoetxearekin ematen saiatu garen salto hori jende gehiagok eman behar duela uste dut. Final ona izan zen baina falta zaio beste estutualdi hori, mailaz igotzeko.

Nola prestatu duzue jauzi hori Arkaitz Goikoetxearekin?

Estitxu Arozenarekin 15etik 18 urtera aritu nintzen ikasten. Arkaitz Goikoetxea Nafarroara etorri zen bizitzera, eta Arozenak esan zidan ikusten zuela beste jauzi bat eman behar nuela, eta aukera zegoela Goikoetxeak jauzi horretan laguntzeko. Terreros, Oier Lakuntza, Saioa Arkaitzarekin biltzen naiz, eta txapelketarako astean behin bildu naiz Arkaitzekin bakarka. Beste era batera lantzen dugu bertsoa: Txirritaren bertsoak ekartzen zituen landuta, eta azaldu zigun eszenifikazioa bertsoan, konkretutasuna... Azken bi urteotan errimarekin ere gaixo ibili naiz: lehengo urtean Silveirak esandakoa probatu nuen, jartzen nituen errimak paretan. Aurten egin dut hori, baina baita ere egin ditut Egañaren margarita horietakoak [hitzak kategoriaka sailkatzea].

Zaletasuna etxetik datorkizu?

Nire amaren osaba bertsolaria zen. Gorriti esaten zioten, eta txapelketan parte hartu zuen bi edo hirutan. Baina ez dut etxetik jaso bertsoaren zaletasun handirik. Bertsoa entzun eta erakargarri egiten zitzaidan, eta hamabost urte nituela etorri ziren Estitxu Arozena eta Estitxu Fernandez ikastolara bi eguneko ikastaroa ematera. Ingeleseko irakasleak beti eskatzen zidan bertso bat azterketa bukaeran. Eta berak animatuta ikasturte bukaeran hasi nintzen bertso eskolan, eta uda horretan joan ginen bertso udalekutara. Hiruzpalau urtez Arozena izan nuen irakasle.

Bertso eskolan asko zortzi-hamar urterekin hasten dira. Zu hamabostekin hasi zinen, baina buru-belarri. Bertso gosea nola asetzen duzu?

Xenpelar Dokumentazio Zentroan urtero hartu ditut aurreko txapelketetako bertsoak, 92koa, 96koa, aurten aurreko Txapelketa Nagusiko bertso guztiak, eta Lazkao Txikiren saioak, Arzallusenak, Egañarenak... Lasarteren kaseteak... Bertso asko-asko-asko entzuten ditut, gozatzen dut pila bat. Lazkao Txikiren bertso pila bat badakizkit buruz, bere bi liburuak ere irakurri ditut, Xalbadorrena... Horrekin esan nahi dut, gaixo nagoela.

Zer ezberdintasun dago gazte baten eta bertsolari gazte baten artean?

Adin desberdinetakoak bagara ere, Gaztelumenditarrak, Aitzol Barandiaran, Uxue Alberdi, Alaia Martin, Mizel Mateo, Patxi Hiriart... horiek ditut belaunaldiko. Bertsoak eman didana hori da, Iparraldekoa, Bizkaikoa, Arabakoa... jende oso ezberdina ezagutzeko aukera. Bertsotan ibiltzen den jendeak badu ukitu berezi bat, eta oso jende interesgarria iruditzen zait. Alferrikako elkarrizketa bat ez da egoten bertsolarien artean.

Zer plaza dituzu?

Bi plaza ditut: Nafarroakoak eta Nafarroaz kanpokoak. Aukera izan dut Nafarroatik ateratzeko sariketekin, eta sariketen emaitzekin. Lehengo urtean 60 saio inguru egin nituen. Duela bi urte ere kopuruz antzeko ibili nintzen, baina lehengo urtean saio hobeak egin ditut.

Bertso bazkari eta afariak ditut gogokoen. Jendea berotuta, bertso gosez egoten da, eta umorea da nagusi. Adibidez, Iturenen Irazurekin eta Barandiaranekin egin nuen saioan gozatu nuen gehien. Oholtzak ukitu eleganteagoa du, baina gozatzeko aukera gehiago ematen du bertso afari batek, eta ez da oholtzakoa baino plaza errazagoa.

Julen Zelaietarekin asko ibili naiz, Silveirarekin egin izan ditut saio batzuk, eta tarteka izen handiko bertsolariekin saioak izaten ditut.

Plazak zer erakutsi dizu?

Plazatik ikasten da jendeak zer nahi duen, eta hori emateko gaitasunik baduzun edo ez. Bertso saioetan, mailaz gain behar duzu jendearekin konektatzeko gaitasuna. Hori nire ustez berezkoa izaten da.

Gorriti-Iruñea. Nondik bizi duzu bertsoa?

Gorrititik. Bertso afizio handia dago hemen. Iruñearekin neukan lotura bakarra bertso eskola zen. Lehen astean zehar Iruñean egoten nintzen, orain astean lau egunez Gorritin bizi naiz.

Zer da Iruñean bertsolari izatea?

Azken bi urteotan, Nafarroan txapelketak ohiartzun handia lortu duela nabaritu dut. Iruñean, nire etxean ez dago euskaldun askorik, baina Diario de Navarran atera nintzen eta “que majo salías” komentatu didate bizilagunek. Komunikabideetan lan handia egin da, eta jendeak badaki zerbait badagoela euskaraz egiten dena. Betiko eztabaida da Nafarroako txapelketak urtero behar duen edo bi urtez behin, eta gure bertso eskolan atera dugun ondorioa da Nafarroan ez dagoela horrelako beste jairik, euskara hutsean egiten dena eta 1.200 pertsona biltzen dituena. Momentuz, horregatik bakarrik bada ere, eutsi beharko diogu urtero egiteari.

Han bazen mahai luze bat, askotan gezurrak gehiago joango ziren egiak baino, baina bai dotore esandakoak. Jendea joaten zen lasai, ardo txurruten bat eginez kontu kontari, eta Joxe tartean baldin bazen behintzat, izaten zen kantu zaharrik... Bertso eskola zela esan izan da, eta ia sekula ez genuen guk egingo bertsotan mahai hartan. Baina bertso munduko gorabeherak kontatu bai, eta bertsolari gazteoi ikasteko ongi etortzen zitzaigun bertso giro etengabea, eta batik bat adar-jotze giro hori zegoen. Baziren sasibertsolari batzuk, Anbrosio Gurrutxaga eta Diabru esaten zioten azpeitiar famoso bat, eta haiek eta Joxe han baziren, ez zen behar izaten afari ikaragarririk gozamen hutsean orduak pasatzeko. Gozagarria zen mahai hura”.

Lizasoren urrezko garaia agertu digu Lazkanok: “Joxe hasi zen oso gazterik, 17 urte zituela. Uztapiderekin eta Basarrirekin asko ibili zen, bertsolari konsagratua zen. Lasarterekin soldadu joandakoa zen eta harekin harreman handia zuen. Uztapidek eta Basarrik plazari utzi ziotenean punta puntan geratu zen Joxe. Lasartek ere utzi zuen eta 1970etik 1975-1980ra Gipuzkoan plaza gehien-gehien egiten zutenak ziren Lazkao Txiki, Joxe Lizaso eta Joxe Agirre. Joxe Agirre eta biok baino zaharxeagoa zen eta lehenago sartu zen bertso plaza horretan. Egia esan guk lehenengo errespetua edo lotsa edo beldurra ere bageneukan jende mailako batekin hitz egiteko, baina hori asko erraztu zigun Joxek. Izan zen guretzako maisu bat. Berarekin leku askotara joan ginen bertsotara Agirre eta biok”.

Lizasoren bertsokera honela definitzen du Lazkanok: “Ez zen moztailea, erantzun gogorrekoa ez zen. Beti gaiari bidea ireki, eta gehiegi kateatu gabe laguntasun horretan oso ongi ibiltzen zena. Bertso afari batean ez zizun kontra gehiegi egingo. Hartzen zuen gai bat eta berea esan eta esan joango zen, iturri agortezina zuen, lagunarentzat ez zen batere gogorra. Ez zuen lehengo bertsolari zaharren elkar puskatu arteko joera hori.

Bere bertsokera ez zen txapelketakoa. Freskotasunean jarraitu nahiago zuen, garboso, segi eta segi, hiru bertso baino sei nahiago eta sei baino hamabi nahiago... Txapelketako bertsolaria ez zen, eta hori bazekien berak ere. Ez zuen gogoko. 16 aukeratuta eraman gintuzten Donostiara, 1968-69an, eta hantxe bakarrik atera zen”.

Kantakera nondik zetorkion argitu digu, azkenik: “Musikoa zen oso. Aita ere txistularia zuen (Basilio), oso ona eta gainera musika ikasitakoa. Azpeitian beti esan diete Basilionekoak. Basilio horren aita Ipintza zaharra zen, berriz, musiko famatua. Lehengo kanta zaharretatik ateratako doinu dexente zituen Joxek. Oso belarri onekoa zen. Edonork edozein doinu arraro atera eta hartuko zion derrepente”.

Curriculuma

1929an Azpeitiko kalean jaio eta Txillarramendi bailarako Salaberri baserrian hazi zen. Elektrizista eta bertsolaria zen ofizioz. Lehen saioa 17 urterekin egin zuen, Azpeitiko Arana auzoan, Txapel eta Mandiolatzarekin. Lehen saio garrantzitsua Irungo Bentasen egin zuen Zepairekin, Uztapideren ordez joanda, hark zintzurra gaizki zuela eta. Hainbat omenaldi jaso zituen: 1977an Donostian, 1990ean Azpeitian Udalak, eta 1992an Azpeitian Lagun Onak kirol elkarteak. Urte ilunak filmean (Arantxa Lazkano, 1993) aitonaren papera egin zuen.

Hortik aurrerakoak: Parte-hartzeko oinarrietan.