Manuel
Lekuona (Oiartzun 1894 –1987)
Azkue
eta Barandiaranekin batera Euskal Herriak eman duen beste biltzailetako bat
da Manuel Lekuona. Oiartzuarrak, Schiller-en amorrazioz ekin zion bertso munduaren
ikerketari, Eusko Ikaskuntzaren Ońatiko Batzarrean (1918), kazetari donostiar
baten kalaka aditzean, «Alemanian,
noski, "baserritarrak” igande arratsaldeetan, zerbeza-garagardoa edanaz,
Schiller-en olerkiak irakurtzen jarduten zutela… Gure baserritarrak, berriz,
sagardotegietan bertsolarien narraxkeriak entzuten egoten zirala, ordutan ta
ordutan… Min eman zidan, benetan, gizon aren ariera txoroak».
Manuel
Lekuona Gasteizen abadetu, eta hogei urtez bertako irakasle aritu zen. Eusko
Ikaskuntzaren sorreraren urte berekoa du "Métrica
vasca" bere lehen ikerlana, bertsolaritza gai kultu gisa aztertu zuen
lehenbizikoa, ondoren "Poesía popular
vasca" eta "Literatura oral
euskérica" idatzi zituen, bi-biak gerra aurretik argitara emandakoak.
Lekuona, Aitzolek bultzaturik, orduko euskaltzaleek aski bazterturik zuten ahozko
literatura goratzen saiatu zen. Besteren batek, bertsolaritzari gorbata jazten
lagundu zuenetako izan zela esanen luke.
Gerra
garaian zigortua izan zen, eta erbestean zelarik, hasitako lana Ipar Euskal
Herriko ezagupenaz hornitu zuen. Antropologo, historialari, arte plastikoetan
aditu, Greco margolariak Euskal Herrian utzitako arrastoa jarraituz, artista
honen zenbait obra aurkitu zituen.
Euskaltzain
oso eta Euskaltzaindiko lehendakaria 1967-1970 urte korapilatsuenetan. Bere
lanak, euskaraz zein gaztelaraz idatzi zituen.
Arestian
esan bezala, herri xehearen bizimodua eta kulturari emana, bertsolaritzaren
munduaz egindako ikerketa dugu Manuel Lekuonaren ekarpenik garrantzitsuena.
Bertsolaritzak bere garaian eskuraturiko gaitasun dialektikoaz ohartu zen. Lekuonaren
aburuz, bertsoak, artzain ameslarien eskuetatik nekazari burutsuaren eskuetara
igarotzean, dialektika-kutsua hartu zuen, berak zioen gisan, «olerki-jantzian,
jantzi eder bikainean bainan dialektika, polemika giro garbia…»