kronologia

1989

• ETA eta Madrilgo Gobernuaren arteko negoziaketa-saioak porrot egin zuen. Apirilaren 4an «fronte guztiak zabalik zituela» agertu zuen erakundeak.
• Josu Muguruza HBko parlamentarioa hil zuten Madrilen eta Iñaki Esnaola balaz zauritu.
• Martin Etxeberria HABEko buru izendatu zuten.
• Eusko Jaurlaritzak eta Ikastolen Federazioak sare publikoari begira akordio politikoa adostu zuten.
• EKBk "Etorkizuna euskaraz dator" izenburupean B eta D ereduen aldeko kanpaina aurkeztu zuen.
• Zangozako ikastola eraiki zuten.
• Hego Euskal Herriko unibertsitarioek euskararekiko politika serio baten falta salatu zuten.
• AEK-k Borroka Eguna antolatu zuen maiatzean, Eusko Jaurlaritzaren eta Nafarroako Gobernuaren jarrera ezkorra salatzeko. Martxoaren 3an itxialdiak apailatu zituzten hainbat udaletan eta biharamunean "AEKri erasorik ez" lemapean manifestazioak egin zituzten Gasteiz, Bilbo, Iruñea eta Donostian.
• Eztabaida latzak AEK-ko Batzar Nazionalean ekainaren 29an eta 30an. 1989-90eko ikasturterako plangintza onartu ondoren, erakundetzeari buruzko joera ezberdinak agertu zituzten Nafarroako AEK-koek. Nafarroako Batzarraren ordezkarien ustez, Arturo Campion, Donibane, Barañain, IPES eta Malerreka zentroek ez zuten errespetatu Nafarroako Gobernuaren aurrean AEKren borroka-jarrera eta beren aldetik aurkeztu zituzten diru-kontuak,diru-laguntza kobratu ahal izateko. Zentro hauek AEKtik kanporatzea erabaki zen bozkan.
• Eskola Txikien Festa ospatu zuten Berastegin.
• Bordeleko errektorea eta Seaskako ordezkariak elkarrekin bildu ziren uztailean, Administrazio Frantseseko Hezkuntza Ministerioarekin sinatzeko hitzarmenaren lehen oinarriak ipintzearren. Urrian sinatu zen komenioa eta 1990eko lehen egunean jarri zen indarrean.
• Haize Berri, Eihartzea eta Uhaitza kultur elkarteek ekintzen antolakuntzari utzi behar izan zioten diru faltaz.
• AEK-k, Seaskak eta Pizkundeak, Deiadar kanpainaren baitan, euskara eta euskal kulturaren defentsarako manifestaziora deitu zuten Baionan.
• Jose Antonio Arana Martijak eta Txomin Peillenek aulki bana hartu zuten Euskaltzaindian.
• Pizkundea erakundeak Baionako Kultur Etxearen alternatiba aurkeztu zuen urteko bileran, Hazparnen. Administrazio frantziarreko buru zen Pierre Joxeren bisitaren ondotik, esperantzak piztu ziren Ipar Euskal Herrian, Parisko diruz euskal kulturgintza sustatuko zuen erakunde berri bati buruz.
• Udaletan Euskara baloratzearen kontrako errekurtsoak. Gipuzkoako diputatuen kontseiluak, alkate eta zinegotziek eta EHE taldeak Madrilgo Administrazioak euskararekiko zeraman jarrera bortitza salatu zuten. Hego Euskal Herriko udal askok zuten errekurtsoren bat, elebakar izateagatik (Aulestiko udala kasu), langileak hartzerakoan euskara baloratzeagatik edo dena delakoagatik. Gipuzkoako Foru Diputazioari ere helegitea jarri zioten, 1988ko Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zergaren Kanpaina aurrera eramateko 35 administrari laguntzaileen sei hilabeterako kontratazio deiaren aurka. Imanol Murua diputatu nagusiak probokaziotzat jo zuen.
• Udal Elebakarren Eguna antolatu zuten azaroaren 19an EHEk eta UEMAk; 21ean "Euskararen aurka errekurtsorik ez" lemapean, manifestazioak egin ziren gobernu zibilen aurrean.
• "Euskara denona" lelopean, Nafarroako euskarari buruzko lehen erakusketa aurkeztu zuen Nafarroako Gobernuak Iruñean.
• Lapurdiko hiru herrik ETB hartzeko errepikagailua jarri zuten. Nafarroako Gobernuak, berriz, ETB har zedin laguntzarik emateko borondate eza agertu zuen.
• Bi urteko etenaldiaren ondoren, Ipar Euskal Herriko hiru euskal irratiak Frantziatik zor zitzaien dirua jasotzen hasi ziren berriro.
• Gaur Express egunkari elebiduna plazaratu zen apirilean.
• Herria aldizkariak 2.000. zenbakia plazaratu zuen.

• Espainiako Gobernuak onartutako Irratidifusio Plangintza Teknikoari jarraiki, gobernadore zibilek zenbait irrati libre ixteko saioak bultzatu zituzten urtearen hasieran. Martxoaren erdialdean Irrati Libreen Koordinakundean biltzen ziren 33 irrati libreetako ordezkariek prentsaurrekoa eman zuten emititzeari ez ziotela utziko adierazteko. Eusko Jaurlaritzari, Espainiako gobernuaren konplize izatea leporatu zioten.
• Gorabehera ugariren ondoren, Egin Irratia emititzen hasi zen maiatzean.
• Kazetari Euskaldunen Bilera egin zuten UEUn.
• Rikardo Arregi Kazetaritza Sariketa antolatu zen estreinakoz.
• ETBko zuzendaritzak Eugenio Ibarzabal bota zuen, Nafarroari buruzko eztabaida zela kausa. Uztailean Koldo Anasagasti telebistako zuzendari hautatu zuten.
• Euskaldunon Egunkaria bultzatuko zuen Egunkaria Sortzen talde eragilea sortu zen azaroan.
• Junes Casenave-Harigileren "Zumalakarregi" pastorala taularatu zuten Altzain.

• Umorezko Antzerki Jardunaldiak antolatu zituzten Pasaian.
• Mikel Garmendiak, Kontxu Odriozolak, Joxerramon Soroizek eta Elena Iruretak "Ama begira zazu" ordu t'erdiko komedia taularatu zuten Zestoan. Eguneroko gertakizunetan oinarrituriko umore xume eta bizkorra, antzerki mailako ikuskizunik arrakastatsuenetariko bat izan zen obra.

• Xirristi Mirristi taldeak Piarres Lartzabalen "Herriko botzak" antzeztu zuen, Koldo Ameztoi kontalariak "Zeharbideko berri", Maskaradak "Akerlarru", Oztibarreko taldeak "Suediako neskatxa", Maite Agirre kolektiboak "Pelotari" eta Bederen 1 taldeak "Gillen Tellek triste ditu begiak".

• "Ke arteko egunak" Antton Ezeizak zuzendu eta Trenbideko Filmeak eta Bertan Filmeak etxeek ekoizturiko filma aurkeztu zuten Donostiako Zinemaldian.

• Ihauterietako "Txantxo Dantza" berreskuratu zuten Abaltzisketan.
• Olaeta Balletak "Urbeltzeko lamiñak" obra aurkeztu zuen Bilbon.
• Juan Antonio Urbeltzen "Murixka" dantza-ikuskizuna estreinatu zen.
• Euskaltzaindiak "Kontapoesia" deituriko Herri Literatur Jardunaldiak antolatu zituen estreinakoz.
• Patri Urkizu Euskal Idazleen Elkarteko lehendakari izendatu zuten.
• Eusko Jaurlaritzak "Bidegileak" euskaltzaleen historia bilduma plazaratzeari ekin zion.
• Eusko Jaurlaritzak, EIZIEk eta Editoreen Elkarteak ehun literatur obra unibertsal euskaratzeko plangintza aurkeztu zuten.
• Argitaratutako liburuen artean: Andoni Egañaren "Sokratikoek ere badute ama", Juan Mari Irigoienen "Babilonia", Jimu Iturralderen "Izua hemen", Juan Kruz Igerabideren "Bizitzarekin solasean", Aingeru Epaltzaren "Garretatik erauzitakoak", Henriette aireren "Egiaren egarriz", Joxe Austin Arrietaren "Mintzoaren mintzak", Joxe Martin Elexpururen "Txakur zaunkak atean", Hasier Etxeberriaren "Mugetan", Eduardo Gil Beraren "O Tempora! O Mores!",...
• Juan Luis Zabalaren "Kaka esplikatzen", Anjel Lertxundiren "Carla", Koldo Izagirreren "Balizko Erroten Erresuma" poesi liburua...
• Joxan Elosegi eta Luis Manterolak Enbido denborapasa-aldizkaria plazaratu zuten.
• Txalaparta argitaletxea sortu zen Tafallan.
• Beste disko askoren artean plazaratu ziren: M-ak taldearen "Barkatu ama", Delirium Tremens-en "Ikusi eta Ikasi", Jo ta Kie taldearen "Joxemai beltza", Anje Duhaldereren "Nahas Mahas", Oskorriren "Datorrena datorrela", Zaramaren "Bostak bat", Xaximiku taldearen "Musikaren indarrean gatoz", Benito Lertxundiren "Pazko gauerdi ondua", Ganbararen "Ganbaratik"...
• ETB-1 katea "Funtzioa" deituriko saioa, euskarazko lehendabiziko euskal show-a emititzen hasi zen.
• Bertsolari Txapelketa Nagusiaren atarian istiluak piztu ziren bertsolarien artean, epaileen hautaketak ia bizkaitarrik gabe utzi baitzuen txapelketa. Bertsolariek, probintzialkeria gainditu nahian, lurraldetasunaren irizpideak alde batera uztea erabaki zuten. Epaimahaia hautatzeko egindako lehen asanbladan, bertsolari bizkaitar esanguratsurik ez zen agertu, eta epaimahaian gipuzkoarrak nagusitu ziren. Bizkaitarrek, horren aurrean asaldaturik, txapelketan ez agertzea erabaki zuten. Hiruzpalau bilera egin behar izan zituzten konponezin horri aurre egiteko. Besteak beste, txapelketa nagusiak lau urtetik behin jokatuko zirela deliberatu zen eta bertsolari guztiek final laurdenetan ekin beharko ziotela txapelketari. Abenduan jokatu zen Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusia. Bizkaitar batek jantzi zuen txapela: Jon Lopategik.

• Bilboko Arte Ederretako eta Arte Modernoaren Museoa Euskadiko Museo Nazional izendatu zuen Eusko Jaurlaritzak.

• Kultur Txou taldeak Euskadiko komikigintzaren erakusketa antolatu zuen Gernikako Kultur Etxean.
• Tomas Garbizu musikari eta konpositorea eta Eugene Goihenetxe historiagilea hil ziren.