1936

kronologia

1936

Telesforo Aranzadi antropologoak inoiz aurkitutako buru-hezur zaharrena aurkitu zuen Itziarren eta honen bidez euskal arrazaren antzinatasuna Madeleine aldira eraman zuen.

Eztabaida, berridazketa eta egokitzapen askoren ondoren, Espainiako Gorteek onartu egin zuten Araba, Bizkaia eta Gipuzkoarako autonomi estatutua eta Euzko Jaurlaritza eratu zen urriaren 7an. Espainiako Gerra Zibila hasita zegoen jada. EAJ, PSOE, Eusko Abertzale Ekintza, Ezker Errepublikarra eta Batasun Errepublikarra alderdietako ordezkariek osatu zuten gobernua; anarkistek parte hartzeari uko egin zioten. Jaurlaritzaren helburuak, erlijio-askatasuna, gobernuaren menpeko aginte militarra eta euskal polizia sortzea, legeria sozial eta aurrerakoia osatzea, maila guztietan euskararen irakaskuntza bultzatzea, euskaldunen berezitasunak babestea eta Espainiako armada matxinatuaren esku zeuden euskal lurraldeak berreskuratzea izan ziren. Espainiako Gerra Zibilak zeraman bidea ikusirik, gerran parte hartzea erabaki zuen. Urrian Euzkadi'ko Gudontziaren Laguntza'ko Ontzitaldea eta Euzko Gudarostea 40.000 gudariz osaturiko armada sortu zituen. Lehena, Euskal Herriko itsasoan eta portuetan arrantzontziak eta merkataritza-ontziak babesteko antolatu zen eta Joakin Egia Unzuetak zuzendu zuen.
Euzko Ikastola Nagusia / Universidad Vasca sortu zen.
Oficina de Prensa y Propaganda delako ordezkaritzak zentsura ezarri zuen.
Unidad eta La Voz de España egunkari falanjistak sortu ziren Donostian.
Tropa faxistek euskal hiztegien erreketa publikoa egin zuten Donostian.
Andoni Arozenak "Xanko ta Paxko" antzerkia idatzi zuen.

Justo Mari Mokoroak "Genio y lengua" liburua argitaratu zuen. Espainiako Gerra Zibilaren aurretik oso bizirik zeuden hainbat ideia literario-linguistiko azaldu zituen bertan. Hizkuntza indarberritzeko obra literarioak duen garrantzia nabarmendu zuen eta eragin handia izan zuen ETA mugimenduaren hastapenetan.
Alvaro Alcala pintore bilbotarra hil zen. Errealismo estiloan paisajeak eta itsas gaiak margotuz arrakasta handia lortu zuen.
Julio Beobide eskultore zumaiarrak bere lehen erakusketa jarri zuen.
Gabirel Jauregi idazle eta itzultzaileak "Fisia" eta "Kimia" liburuak idatzi zituen bizkaieraz. Lehena izan zen horrelako gaiak euskaraz azaltzen, eta bietan erabilitako lexikoan aitzindari izan zen. Maileguak baztertuta, hitz berriak asmatu zituen.
Vicente Laffitte politikari eta kazetari donostiarrak "Aspaldiko gauzak" liburua argitaratu zuen euskal gaiak oinarri hartuta.
Migel Unamuno, Jose Manuel Lujanbio Txirrita bertsolaria eta Jose Zabala Arana Nabarriztarra idazle bizkaitarra hil ziren. Txirritak omenaldi beroa jaso berria zuen Errenterian.
Jose Ariztimuño Aitzol idazle eta kultur eragilea fusilatu egin zuten Hernanin.