Gurs1948
Gurs
Preso egon denaren gogoa
Ospitalepiatik, Zuberoatik bertan dago Gurs, Biarno hegoaldeko ateak zaintzen. Nekazal herri txikia da, baina Donibane-Lohizune edota Miarritze baino biztanle gehiago izan du 1945eko Urte Zahar egunera arte, Espainiako gerratik heldu diren iheslarien biltze eremu izan den bitartean. Gerra iheslariak eta juduak batuta, 60.000 lagunetik gora egon da burdin hari eta hesola artean gatibu, ez baterako ez besterako, sei mila bat euskal herritar tartean.
39ko apirilean Eki Pirinioetako departamendutik, Argelès-sur-Mer eremuko Gernika Barri-tik ekarri dituztenak izan ditu aurreneko apopilo. Beste asko, Vichyko gobernuak 40ko maiatzean Iparralde guztian egindako sarekadan ehizatu dituzte. Zelaian, bizi baldintzak ezin latzagoak dira, osasun arazoak, handiak. 1940-1941eko neguan 800 atxilotu hil dira sukar tifoideoak eta disenteriak direla-eta. Orotara, 1187 gatibu Gursen geratu da betirako.
Gurs-eko eremua zer izan den, Louis Aragon poeta frantziarra saiatu da definizio bat ematen: ĞDoinu arrotza da Gurs, eztarrian trabaturiko oihumina bezalakoağ.
Jaurlaritzan Gobernazio ministro izan den Telesforo Monzonen ardura izan da euskal gatibuak antolatu eta hauen alde egin daitekeena egitea. Iñaki Azpiazu azpeitiar kapilauak lagundu dio burukide batzuk Venezuelarantz ateratzen. Gerra amaitu eta urteetara, Monzonen gogoa Gursera itzuli da berriro. Lapurdin argitara eman duen "Gudarien Egiñak" poema bilduman (1947) zigor zelaira itzuli behar izan du iraganaren kronika bertsoz emateko:
Euskaldunak
arantzetan
zaindariak
inguruetan.
aldaretxo
bat xuriz yantzita
Gurs´ko
zelaietan
Ez da bakarra. Gursek itzal beltza utzia du han bilduta eduki dituztenen artean, bilatzen hasita badira beste tonu bateko testuak ere. Eguneroko bizitzak aukera handiak ematen ditu ironiarako:
IDORRERIA
Kanta
behar dut dakizun nekhea
holako
nekherik, nehun ba dea?
batak
egiten omen du chichtor gogorra,
bertzeak
ur mehea?
Hirugarren
batek haren zorthea!
Erditzen du erditzen du haizea!
Orixerena da, eta umorezko kronikaz gain egoera lazgarriari bide egin dioten euskaldunen salaketa ere izan nahi du:
Bigarrenez
noa kabinetera
chanza
hobearen entseiatzera.
Ez
banu sekula santan nik ezagutu
Uharteko
jaun mera!
Donibanetik
uda pasatzera
igorri
nau "Gursera".
Jean Ibarnegarai du gogoan Orixek, Uharteko traidore beltza. Pilotari ezaguna, diputatu 1914tik, jeltzaleek Iparraldean izan duten ordezkarietarik bat izan da. Gero, Francoren garaipenak eta nazismoaren gorakadak Petain-en Gobernura eraman dute. Familia eta Gazteria ministro izan da Vichy-n. Orain aiher zaio Hegoaldetik datorren orori, berea izan da euskaldunak Gursen biltzeko ideia. Eta Orixek ez dauka ahazteko. Nazien porrotaren ostean hilotz politikoa den Ibarnegarai xuria egurtzeko itzuli da Gursera 1948an:
Etsaigoa
behar ba dut ahantzi
Othoi,
Jauna, enetzat induljentzi!
Ez
beita sobera gogor jaun horrentzat nik
gorde
dudan sententzi.
Jana
egin eta naizela jantzi