1918 Baiona

Gerla amaitu da

Laburra izatekoa zen gerlak lau urte iraun du. Eta garaileen artean dena ez da ohore izan. Errepresioa gogorra izan da frantziar gudaroste barnean matxinatu diren soldaduentzat. Muga herrietan, Aldudeetan, Baigorrin, Saran... Frantziagatik hiltzera joan beharreko gizonetarik batzuek desertatu egin dute. 1917an, soldaduen manifestazioek bete dituzte Frantziako karrikak. Baionan, frontetik heldutako milaka lagun bildu dira ez itzultzeko eskatzen, eskulan kualifikatu direla eta baliagarriagoak beraz arma usinetan frontean baino. Geltoki aurrean armadako kantu bat abestu diete bertan diren militar buruei: «Tue-le, tue-le, pour lui apprendre à vivre, pour lui apprendre à vivre un tout petit peu...».

Anartean, industria militarrak asmakizun berriak frogatu ditu gerla zelaietan. Tankeen, dum-dum balen, baina batez ere gasaren gerra izan da jendeak Gerla Handia deitzen duen hau. Fosgenoak, hiperitak, ziape gasak ito, erre egin ditu lubaki lokaztuetako soldadu akituak. Bada, Frantziak izen beldurgarriak erantsi dizkio europarren memoria kolektiboari: Verdun, Somme, Marne...

Euskal Herrian, euskal prentsak egundaino ez bezalako testuak ezagutu ditu. Iparraldean, soldaduak dira kazetariak, eta norberaren mamitan sofritutakotik idatzi dute. Hala, irakurleak gerla kronika ikaragarriak leitu ditu Baionako Eskualduna-n. Hegoaldean bestela dira gauzak. Bilboko Euzkadi-n bere bulego berotik idatzi du Kirikiñok. Batxik umorez betetako istorio politak bidaltzen zituen gerran zen estaturen bateko porturen batetik. Baina gerlak berak hil zuen...

Historiak bortxatuta, hiru Jeanen, Jean Etxepare mirikuaren, Jean Elizalde Zerbitzari-ren eta Jean Saint-Pierreren gerla kronikek mugarri garbiegia ezarri dute euskal literaturaren historia txikian. Lekukotasunak indarra, hurbiltasun krudela ematen dio kontaketari. Eta honetan ari izan direla, hizkuntza literario bat ere finkatu dute, nafar-lapurtarra. Bestalde, terminologia militarra euskaraz emateko egin den ahalegina gaitza izan da: hazkurria, gerla karrikarteak, errekak, airezkariak, mitraillausak...

Ez da ordea terminologia euskal irakurlearengan finkatu den gauza bakarra. Gerratik heldu diren istorio asko eta asko hain dira sinesgaitzak non ezin egokiago datozen garaileen mito berriak sortzeko. Euskal Herriak behar du berea, eta zein karazkoago Frantziari eskaintzeko pilotari bat baino. Giza neurritik gora, Joseph Apestegi, Chiquito de Cambo-k frontean egin balentriaz Eskualduna-n kontatu direnak Euskal Herriko mugak gainditu ditu. Lehendik ere entzute handiko gizona da Paris, Vichy, Niza, Bordele edota Arcachon-go frontoietan. Orain Frantzia irabazleak behar duen heroietarik da: