Oso txarra, nik ene barne preso bezala ikusten nuen ideologi aldetik eta modu guztiez. Desertuan ginen, handik ez zenuen ateratzerik.

Politika aldetik ez zen oso ikasia izan beharrik ohartzeko han beste herri bat zela, arrazoia zutela, hura ezin zela Frantzia izan. Ikusten zen Frantzia galtzen ari zela. Asko kostatzen zitzaion horrelako armada bati eustea, bostehun mila-edo ginen han eta ezin zuen.

Bai, baina aldi berean bildurtu egin ninduen. Bizia gogor jokatzen zen. Oso gogorra zen. Herri bat askatzeko horrelako burruka egin behar horrek izutzen du. Ez dakit horrek aintzinatu zuen politika ikuspegia Euskal Herriari buruz, ez dakit. Ez dut ontsa pentsatu. Baina bistan da ez zuela Frantziarekiko amodioa gehitzen.

Bai, haurra nintzen. Ene aita soldadu joan zen, baina Baionan geratu zen, zeren lau ume zituen eta dena laster bukatu zen. Bai oroitzen naiz hegazkinak ikusten nituela. Alemanak Xiberoan sartu zirelarik ere gogoratzen naiz... Gero, 44ean, sasi-gudari batzu baziren xokoetan eta bataila txiki batzu izan ziren, han, gure etxetik bi kilometrotara, Sarrikotan eta Mitikilen, alemanak Ipar aldera sartzeko garaian.

GAZTEn idazten hasia nintzen. 1957an GAZTE zen hilabetekari bat, ia dena euskaraz, hango Euskaldun Gazteriak egiten zuena. (Euskaldun Gazteria deitzen diogu Baserri Gaztediari). Kontzientzia haundirik ez zen artean sentimendua bai. Jende asko biltzen zen mugimendu horretara.

Bai, pixka bat. 58an hemen aste bat pasa genuen lantegien ikusten ere. Nik antolatu nuen itzuli hori, beraz, bazen ordutik zerbait ene aldetik.

Denbora hartan ez, geroztik gertatu da, baina orduan ez. Gero ENBATA agerkaria hasi zen, deitu ninduten eta horretan idazten hasi nintzen, hamahiru urtez. Erran didate beti frantsesez idatzi nuela, baina ez da hori xuxena, zeren frantsesezko lanak firmatuak ziren, euskarazkoak, askotan, mugimenduaren izenean edo idatziak, beraz, anonimoak.

Bestalde asko idatzi dut HERRIAn, EUSKALDUNetan, ZABALen...Gutxiago JAKINen, BRANKAn, ZEHATZen..

Bai, ENBATAn egon naiz Frantziago Gobernuak debekatu zuen arte, 74 arte. Eta hor ENBATA utzi nuen.

Bai, hasieran ETArekin konpara zitekeen. Eman dezagun hasierako ETAk eta han hasierako ENBATAk antz haundia zutela. Baina bistan, da, hemen egoera oso desberdina da eta ETA aldatu zuten, ENBATA ez horrenbeste.

Ba nik... ez dakit Espainiako erresuman etsenplorik jartzen, bainan Frantziakoan konpara nezake pixka bat Iraultza Haundiko errepublikazale gogorrekin, badakizu, "patriotes" ziren.

Sozial aldetik herriko jendeak dira, bihotzez ezkerreko jendeak gehienbat, ideologi bat beti badago, baina gehiegi ikertu gabe, sentimentu bat, gehiegi sakondu gabe. ENBATAn zenbaitek bazuen kultura puska bat eta beste jendeak guti, politika aldetik eta ez zuten kulturarik, sentimenduz ari ziren gehienak, ez zuten sakondu nahi gehiegi.

Inportantzia izan du eta oraindik ere izan dezake. Pixka bat hortik ezin ateraz gaudela erran nahi dut: nahiz eta gazte gehienek ENBATA arbuiatu, beti pixka bat bizi dira ENBATAk ekarri dituen ideiekin edo. Ez da zerbait berri asmatzen, bai ideologi mailan, baina praktikan ez dut ikusten proposamen berririk; ez da gehiegi ikusten.

Mintzaldiak ugari eta gero pintada eta panfletoak, afixak eta horrelako gauzak, gehienbat kontzientzi abertzalea sortzeko ekintzak. Abertzaletasun hori oso fuertea eta finki markatu zuen. Beharbada ez zen hortatik hasi behar; erroak egiteko hasten da kulturatik eta sozial aldetik, ni hortik hasiko nintzen, baino ez zen horrela hasi. Beharbada gerorako hobe izanen da gauzak erradikalki planteaturik izan daitezen, ez dakit geroak errango du hori.

Bai, baino mementu batean, gero ez ziren hain estuak izan eta hain zuzen momentu garrantzitsuenean, 67an, ETAren biltzar haundia izan zelarik, guk ez genuen jakin zer pasatu zen, gehienek behintzat ez genuen jakin. Memento hartan ENBATA oso sartua zegoen hauteskundeetan eta beharbada ETAren aldaketa horri kasu egin bagenio, ordutik ENBATA sozialista bilakatu ahal zen, uste dut behintzat. Gero ENBATA sozialista bilakatu zen lau-bost urteetan, eta berantegi zen. Zeren gazte askok ez zuen sinestu ere nahi ENBATAn. Artean gertatu zen alde batetik 68ko maiatza eta bestetik ETA burruka harmatuan hasi zela eta bistan da gazteengan su bat pizten zuela.

Bai, bai, eta gauza batzu, autogestioa eta horiek, inpresio ona egiten zuten ENBATAn. Orduan uste genuen ezkerrera pasako zela Frantzia eta ez zen pasa. Gero frantses mugimendu horietako batzu sartu ziren Euskal Herrian eta arras ezkerreko gauzak sartu zituzten, baina problema nazionalari batere kasu egin gabe. Aldi hartan ENBATAren aldetik halako defentsa bat izan zen. Lehenik PSU eta horiekin ibili ginen ongi, hori izan zen ENBATAren eboluzio bat bezala ezker aldera. Baina hori hautsi zen berriz hemen ETAren puskaketa izan zenean, oso ezker izatea, hori batzuk horrela hartu zuten, ENBATArentzat kaltegarria izan zen.

Ba batzuek beti nahi duten postura, abertzale garbi, erdiko postura batekin.

Bai, zeren alderdi bezala bukatu zen eta ez zuten beste alderdi bat egin nahi. Nik pentsatu nuen behar zela ez mugimendu bat gehiago, horrelako mugimendu zabal bat, baizik alderdi bat behar zela, zeren ENBATAn beti sofritu genuen oso jende desberdina sartzen zela, gero noiz-nahi ateratzen eta saltsa sortzen zutela, bai eskuinetik eta bai ezkerretik ere. Nik pentsatu nuen alderdi bat behar zela; hauk eta hauk dira gure puntu nagusiak: horiekin akort dena sartzen da eta akort ez dena kanpoan egoten da, nehor ez baita alderdi batean sartzera bortxatua. Baina mugimenduaren mitoarekin bultzatu behar zen. Amaren etxean, abertzale izanik, nornahi sar zitekeen, hortatik saltsak sortu ziren eta ez zen gehiago egia gainera denon etxea zela, batzuek ez zuten nahi. Bi gauza horiegatik beraz, nik alderdi bat nahi nuen, eta sozialista bistan da, gauzak ongi finkatuta.

1974ean, bi hilabeteren buruan sortu zen EHAS. ENBATAkoak izandako batzuk eta hortik kanpoko beste batzuk izan ziren sortzaileak.

Bai, ez oso nahi nukeena, baina hori ezina da. Uste dut politika gauza praktiko bat dela azkenean eta ezin duzu zure amets guzia eta zure bizi guzia politikan ezarri. Hori sinetsia dut nik. Helburu nagusietan ados izanez gero, lan egin daiteke.

Bai, ez da hain gaizki. zeren ENBATAk 67an atera zuen bezainbat boto atera du eta, ENBATAk orduan zuen egin bere kanpainarik onena. Ez da hain gaizki ere, zeren ENBATAren bozemaile askok ez dio EHASi eman, beraz, beste publiko bat bildu da. Hala ere, ni ez nintzen bat joatearen alde; gehienak, ia guztiak hala ziren, bi edo hiru ginen nahi ez genuenak zeren etsaiek badakizu, nola erraten duten beti: ehunetik hiru, edo lau, edo bost ukan dituzte horik dira abertzaleak eta bistan da, oso guti da. Hargatik ni, aurka nintzen, baina pentsatzen nuen eskuineko edo erdiko abertzaleek boza eman dute frantses aldera eta ezkerreko abertzale gazte asko. Baigorrin eta kostaldean, ez da botoa ematera joan.

Horiek hauteskundetan ez dute sinesten, zeren beraientzat frantses sistiman sartzea da. Eta alde batetik egia da; bestetik beharbada ahierkunde pixka bat dute EHASen aurka, EHASko buru batzuen aurka.

Badakizu buru horiek ez dute ENBATAn bezala egon nahi, denen babesle nornahi sar dadin edo zutaz balia eta gero gibeletik nahi duena egin, hori ez dute nahi.

Beharbada bijilatzen gaituzte: hauek zer dira, zertan ari dira... baina ez dute ENBATArentzat zuten gorroto hura erakusten. ENBATAren kontra zinez gorrotoa bazuten zeren ENBATAk xuxenka atakatzen zuen estatua, prefeta, polizia, estatuarekiko borroka argi eta garbi eramaten zuen. EHAS polikiago hasi da, sozial bidetik eta horrela.

Beste gauza bat ere pentsatzen dut, ikusten dutela astakeria bat egin zutela ENBATA debekatuz, zeren ikusten dute mugimendu bat oraindik txarragoa luzarora behintzat txarragoa, sortu dela: bestalde alde harmatuak ere sortu dira eta erradikalizatu egin da burruka. Beraz, debekatzeak mesede egin dio ENBATAri, zeren ezin hilez zen mugimendu bezala, eta batzu fidelitatez edo egoten ginen: «guk, hasia duk eta beraz segitzen diagu»; aldiz debekatuz geroz, nik behintzat, askatasuna nuen beste zerbaiti lotzeko. Beraz, mesede egin digute debekatuz. Itsusia da nahi baduzu, baina guretzat gauza ona izan da.

Aztertzeko metodo bezala bai. Marxek ideia xuxen batzu agertu ditu eta ezin ukatuzkoak dira. Zientifikoki diren gauzak ezin dira ukatu. Baina Marx ez dut bere osoan hartzen, Bible bat bezala. Gauza rnakurrak ere erran ditu, beste guztiek bezala.

Ez beti ongi. Baina nere kontzientzia badut eta hari ahal bezain ondo jarraitzen natzaio; nere kontzientziaren arabera jokatzen naiz, ez besteen kontzientziatik.

Biziki gutiago. Aita Larzabal bai, hura ENBATAn ere izan da. Gero Xarriton, ez da sekulan ENBATAn izan, baina beste gisa batera, kultura aldetik eta sozial ikuspegitik, ezagutu du abertzalegoa. Badira beste batzuk ere. Baina guti dira apaiz abertzaleak. 67an krisis bat izan zen Baionako apaiztegian, euskera sartu nahi zutela eta, batzuk kanpora joan ziren edo kanporatuak izan ziren: Gexan Lantziri, Manex Pagola, Borda Sarasola... Eman dezagun hemengo fenomenoa izan dela, baino biziki gutiago.

Puf, apezpikuekin izugarrizko borrokak izan ditugu beti. Han kristau talde bat ginen euskara elizan sartzeko. Eta zer gertatu zen? Katixima euskaraz guhauk atera behar izan genuen dirua guhauk bilduz eta horrela. 68an hasi zen talde hori, FEDEDUNAK du izena.

ENBATA debekatu zutelarik, azken zenbakian berrehun edo hirurehun izen agertu genituen. Handik kausatu nahi zituzten herbesteratuak, aterbetuak; gose greba zen Baionan eta hor batzuk gure izenak agertu genituen firmatuz eta erranez: «aterbetu bat nere etxera etortzen bada nik aterbetuko dut, nik babestuko dut». Eta horregatik ez genuen muga pasatzerik denbora batez.

Ba ikusten da indarra badela eta bizia ere dudarik gabe, bazterrak oso zakarrak ikusten dira, lantegiak nonahi, hirigintza oso txarra eta horrelako gauzak, eta gobernu serios bat behar dela gauzak pixka bat zuzentzeko. Bestalde, ni hona etortzen naizelarik indarturik itzultzen naiz, hemengo kemena ikusirik. Hemengo jendeak deusetan ez du dudatzen, ez dakit...

Asko, bai. Eta hor konfiantza hartzen da. Gero pentsatzen dugu ber denboran: hauek uste dute han ere horrela dela; ez duk, ez duk berdin, han askotan herriaren aurka egiten dugu, herriaren usteen aurka egin behar dugu gehienetan. Iduri zait hori etsaien aurka egitea baino mingarriagoa dela, nahiz eta gorputzez guk baino askoz gehiago sofritzen duzuen, ez dakit, etsaiaren aurka gauza normal bat da, aldiz adiskideen edo etxekoen aurka, ezpiritu aldetik oso gogorra da eta nazkagarria.

Nik uste dut integratu nahi ukan dutenek zerbait lortu dutela. adiskideak lortu dituztela eta horrela, baina gehiegi beren artean egon direnak bistan da, ez dute lortu. Gauza negatiboak izan dira, baina esperientzia bat, historia bat orokorki hartu behar duzu, bere on-txarrekin, eta ikusi, dena dela zer nagusitzen den, ona ala txarra; nik uste dut mila bider ona nagusitzen zaiola eta gerorako mesede bat izanen dela aterbetuekin izan dugun esperientzia. Aterbetuentzat berdin, hango euskaldunekin hasten baitira euskara batu bat sortu da hor eta Euskal Herri batu bat. Nik uste dut oso positiboa izan dela.

Elixabete Garmendia, Zeruko Argia, 1978-XII-17