Oraingo jendea euskal kultur gaietara isuriagoa aurkitzen dut, besteak beste, gure sasoikoa baino. Egia ere bada bazela orduan orain ez den beste lanbiderik. Eta, gezurra badirudi ere, hauxe da oraingoei aurkitzen diedan alderik onena: lotsa galdu dutela. Harako guk genuen lotsa gaizto hartaz ari naiz. Etsirik geunden euskaraz "paxamodu" mintzatzea, ahoz nahiz izkribuz ("tolerablemente", zion Ormaiztegik), apur batzuek bakarrik egin zezaketen gauza zela, eta errazegi jotzen genuen erdarara, mordoilokerian ez amaitzearren. Orain, berriz, lehen bakarka baizik erabiltzen ez ziren gaiak ere ausarki darabiltzate, dotoretasunaz gehiegi kezkatu gabe.

Herriaren artean, oraingoz, gure hizkuntza ez doa aurrera: inora mugitzekotan, atzeraka dabil. Gaitz hori, ordea, ez dugu arestikoa, aspaldidanik datorren eritasuna baino. Euskal literaturaren loraldiak, nik uste, ezin dezake hortan berehalako eraginik izan: eragin hori zenbait urteren buruan baizik ez da nabari izango. Bateratsu, urrutiko helburu bakar bati begira ari behar genuke guztiok, baina nor geure sailean, gogoko ez dugunean ez baitugu gauza zuzenik egingo. Baina goiko, erdiko eta beheko mailako lanen premia gorrian gaude eta ez dut uste bata bestearen etsai denik. Ez luke, behintzat, horrela izan behar.

Daramagun lasterra neurtzea ez da erraz; are gaitzago eraman behar genukeena mugatzea. Baditugu, bestetan bezala, ezinegonak eta lasaiak. Presakaegi ibili nahi luke agian zenbaitek, eta ez da harritzeko. Urte gehiegi iragan zaizkigu "bertan goxo" geundelarik. Orduko geldiak dakar oraingo lehia. Hainbat falta zaigula ikusten duenak, nola esan urrunegi joan garenik? Irakurle sail bakoitzak —irakurleak ere prestatu behar ditugu, ez bakarrik idazleak— gogoko duen bazka hartu behar luke idazleengandik. Hemen eta bestetan, inorentzat ez diren irakurgaiak dituzu okerrenak.

Antzinako etxe zahar hura lurrikarek iharrosi digute; zimenduak berak ere kilin-kalan dabiltza. Konpon dezagun, nahi baduzue, konpon daitekeena; jakinaren gainean, haatik, ez dugula hor bizitza egokirik aurkituko berriz, eta eraberriturik nora-ezean, eraikitzen hasten ez bagara. Nola ez zitzaigun horrelakorik gertatuko? Har ezazu aipatzen duzun erlijioa Mundu osoa "arre"-ka ari zenean, hemen ari ginen —hobeki esan, hemen ari zitzaizkigun— "izo" eta "izo". Begien aurrean ditugu jokabide itsu horren ondorioak Gure arteko bereizkuntzak urritzeko modua? Niri bederen urteek eta laguntzaileak (ez naiz adiskideez ari) bilatu behar direla non eta noiznahi. Etsaiak, bilatu gabe aurkitzen ditugu: gogorrenak eta hurbilenak zein diren erabakitzea nekezago izaten da. Politika legea izateaz gainera, kristau legea ere badela deritzat horri. Besteen azpijanaz eta sator-lanaz (geureez ahazturik) sumindurik ibili beharrean, pentsa dezagun inoiz edo behin besteek ere, nor bere bidetik, ongiaren irrikaz dabiltzala. Eta, alderantziz, darabiltzagun asmo guztiak ere ez direla geurok darabiltzagulako, artezak eta zuzenak.

Salamankan nago hemen duten bezalako lekurik hor ez dugulako: ez da orain astirik hori horrela zergatik gertatzen den aztertzeko. Estaduak Unibertsidadea zor digu, unibertsidade osoa, eta euskaldun jendea sartua behar genuke unibertsidade horretan, gero besteri —ikasle eta irakasle euskaldunei— laguntzeko. Behartsuago gara "aberatsak" sail horretan, neure begiez ikusten dudanez, bestetango erromesak baino. Hor sartua nagoeino, uste dut indar gehixeago dudala lehengo (hor duzue, esate baterako, Eusko Ikaskuntza) eta oraingo zenbait euskaldunen gogoaren alde jokatzeko. Bide horretarik "gorago" joateko eskaintzak izan ditut. Nik, ordea, ez dut inora joan nahi, Euskal Herrira izan ezik, baina Euskal Herrira eta bide horretarik. Ez naiz, eta hau argi bedi, bestelako Unibertsidadeen etsai: bada, nik uste, guztientzat lekua eta guztien premia gure artean. Nik, ordea, bide bat hartu nuen jakinaren gainean, ateak zabal-zabalik ez zeudelarik gainera. Nekearen nekez hartu nuen "posizioa" ez dut inolaz ere, erretira dela garbiro entzun arte, utziko.

BENGOETXE, 1971