Donostiako zentroa iragartzen duen seinalea atzean utzi ondoren ezkerrerantz joko dugu, Donostia-Bilbo autopistaren norabidean, Pasaia ipintzen ez badu ere. Hala, portuko instalazioak eskuinaldean utziz, Pasai San Pedroko arrantzale kutsuko alde zaharrera ailegatuko gara, badiaren beste aldean Donibane dugula.

Irunerako errepidera itzuliz, 2 kilometrotara portu ondoko Pasai Antxo industrialetik pasatu eta handik 1,5 km-tara Errenteria-Oreretan sartuko gara. Toponimiarekin gorabehera handiak dituen herri industrializatu honek alde zahar interesgarria gordetzen du, armarria duen Udaletxe, Jasokundeko eliza (XVI. m.), Torrekua eta Morrontxo dorretxeak eta Iturriza, Uranz eta Zubiaurre jauretxeek osatua besteak beste.

Azken herri honetan ezkerretara eginez Lezorantz abiatuko gara, gure ezkerreko aldean ikusiko dugun arrantzale kutsuko herri industrialerantz. Bisitatu beharrekoen artean Santo Kristo Basilika dago, X. mendeko (beste batzuentzat XIII.-XIV.ekoa) bizarrik gabeko Kristo gurutziltzatu bizantziar bat gordetzen duena, tradizioaren arabera itsasoan agertua. Zenbait jauretxe ere ikus daitezke.

Hurrengoa Gipuzkoako herririk politenetako bat dugu, alde zahar estuan kale bakar baina eder-ederra erakusten digun Pasai Donibane, itsasoaren eta mendiaren artean doi-doi kabitzeak sorturiko emaitza bikaina.

PASAIA

Pasaiako badia historikoki San Pedro eta Donibane guneek bete izan dute, badiaren sarreran hainbeste urtetan elkarri begira izan diren auzo arrantzale tipikoek. Itsasoz hain hurbil, baina kaminoz joanez gero hain urrun egoteak bi etxe-multzo gogoangarri hauen arteko harreman-lehia nahikoa berezia sortu du, beste inon baino hobeto estropada garaian islatzen dena.

Horrelakoak alde batera utzita, oso gomendagarria deritzogu bi auzo hauek bisitatzeari (batez ere Pasai Donibane), biak ere itsas kutsu nabarmeneko oso gune politak direlako. Beste bi auzoak, Pasai Antxo badiaren erdian, eta Trintxerpe San Pedroren ondoan, beranduago eratu dira, badia honetan kokatzen den portuak gero eta garrantzi handiagoa hartu ahala. Gaur egun Euskal Herriko porturik garrantzitsuenetakoa da.

LABURPEN HISTORIKOA

Udalerri bateratu gisa berriagoa bada ere, bi gune historikoen jatorria Donostia eta Hondarribiko fundazioekin lotua dago. Izan ere, Pasai San Pedro hainbat mendetan zehar Donostiako auzune izan zen, eta Pasai Donibane Hondarribikoa. 1765ean dagoeneko, bertako agintariek banaketa horrek era guztietako kalteak ekartzen zizkiela zioen idatzia bidali zuten Madrilera, Koroarengana hain zuzen.

Gauzak horrela, 1770ean Pasai Donibane Hondarribitik banandu eta bere udalerri propioa sortu ahal izan zuen. Pasai San Pedrok 1805 arte itxoin behar izan zuen dekretu hori lortzeko, Independentzia Guda amaitu arte bete ezinik egon bazen ere. Dezente geroago, XIX. mendearen amaiera aldera Pasai Antxo sortu zen, eta horretarako lagungarri gertatu zitzaion trenbidea eta “Nazional 1” errepidea bertatik pasatzea. Trintxerpe, berriz, mende honen bigarren erdialdean sortu zen, kaiko arrantza-jarduerak bultzaturik.

PASAI DONIBANE

Errenteria-Lezotik etorriz (ikus ibilbidea), Pasai Donibaneko gune historiko-artistikoa osatzen duen kale bakar eta ederrean sartu aurreko aparkalekuan autoa uztea gomendatzen dizuegu. Bestela, hamar bat minuturo aldatzen den semaforoa berde jarri arte itxoin beharko duzue, eta horren aurreko kale estuan arazoren bat izan dezakezue autoz ibiltzeko.

Osorik monumentutzat jo dezakegun kale estu, bihurgunetsu eta eder honek etxepeko hainbat pasabide ere baditu, guztiz erakargarria egingo zaizuen osotasuna sortuz. Sartu eta berehala, alde batean eliza eta bestean jauregi bat aurkituko dugu. Jauregi ederra Arizabalotarrena da, herriko sendi garrantzitsu batena.

Bere lau aldeko teilatuak hegal landua erakusten du, eta baita aurrealdean armarri ederra ere. Eraikina XVIII. mendekoa da, barroko estiloan egina. Etxe ondotik kaira gertura zaitezkete. Esan dugun moduan, haren aurrean San Joan Bataiatzailearen Eliza dago. 1643an fundatua, aurrealde neoklasiko-barroko laua erakusten du, sainduaren estatua bat ere baduela (1731). Barrualdean erretaulak azpimarra genitzake.

Kalean aurrera eginez, kale honetako lau arku edo pasabideetako lehenetik igaroko gara. Bigarrena pasatu eta gure aurrean Miranda Etxea agertuko da. Oso aurrealde ederra du, XVI. mendeko Berpizkunde estilokoa, eta beheko solairuan (Jubilatuen Egoitzan) bi armarri.

Etxe honen eskuinaldeko atetik Victor Hugo Etxea izenarekin ezagutzen den etxebizitzara sar gaitezke. Izan ere, frantziar Erromantizismoaren ordezkaririk nabarmenenak bertan egun batzuk pasa zituen, leku horretaz maiteminduta. Hirugarren arkuan Kristo gurutziltzatuaren irudi bat aurkituko dugu, eta berau pasatu ostean, XVI. mendeko Guruztokia. Manierista estilo herritarrean egina, barruan Pietatearen Ama Birjina ikusi eta 778ko Orreagako Batailan parte hartu zuten pasaitarren inskripzio bat irakur daiteke.

Guruztokiaren alboan Villaviciosatarren Jauregia altxatzen da, XVI. mendean harlanduz egina, Berpizkunde estiloan. Jauregia dagoen plazatxo honetatik bi Pasaiak lotzen dituzten gabarrak irteten dira; zerbitzu honek antzinatik funtzionatu izan du, eta, erosoena denez, oso erabilia da. Plazatxo honetatik ere badia osoa dominatzen duen eta ikustaldi oso ederra eskaintzen duen Santa Ana Baselizara igotzen diren eskailerak irteten dira. Barruan XVI. mendeko Ama Birjinaren irudi holandarra dugu.

Aurreraxeago Pasai Donibaneko zabalgune nagusira (edo bakarrera) iritsiko gara, eta bertan tarte luzea egitea aholkatzen dizuegu, bere edertasunak merezi du-eta. Zabalgune hori arrantzale kutsu nabarmena duen Santiago Plaza da. Alde batean itsasoa duela, bestean arrantzale-etxe estu, garai, koloretsu eta politak, erdian Udaletxea... enparantza hau denbora pasatzen uzteko leku ezin atseginagoa da.

Itsaso zabalerantz jarraituz, tartean Bonantzako Kristoren Elizarekin topo egingo dugu (XVIII. m.). Bere barrenean, sarrera osteko burdinazko langa landua eta aldare nagusiko erretaula eta Kristoren irudi barrokoak azpimarratuko ditugu. Azkenik, badia itsaso bihurtzen den lekutik hurbil, Santa Isabel Gazteluaren hondakinak ikusiko dituzue. Karlos I.aren aginduz eraikia, badia hau arrotzen erasoetatik defenditzeko asmoz, 1876an desagertu zen.

PASAI SAN PEDRO

Badiaren beste aldean kokatua, portuaren instalakuntzak eta Trintxerpe auzoa pasatu ondoren (ikus ibilbidea), bigarren auzune honek ez dauka bere anaia-lehiakidearen aberastasun artistikoa, baina berarekiko antza handia eta erakusteko moduko monumentu bat baino gehiago ere badu.

Horrela, bertako gune historikoa ere ilara bakarrean antolatutako etxe-multzoak osatzen du, badia ondoko Arraunlarien Kalea eta atzeko Kepa Deunaren Kalearen artean. Antolaketa urbanistiko hau itsasoan amaitzen diren bi mendien pean bizitzeak dakar.

Hasieran San Pedro parrokia ikusiko dugu, XVIII. mendekoa, eta hortik aurrera, Donibanekoaren moduan, kaleak pasabide bat baino gehiago erakutsiko digu. Monumentuen artean hainbat armarridun etxe aipa ditzakegu, Aizpuruatarrena, Blas de Lezo itsasgizon ospetsuaren (1689-1741) jaiotetxea, Sebastian Etxebarriarena...

Pasai San Pedrotik ere Donibaneren ikuspegi oso politaz goza dezakegu, bien artean ikusiko ditugun txalupa ugari eta koloretsuen atzean. Era berean, Trintxerpe eta San Pedroren arteko Seoane Markesaren Plazatik La Plata Itsasargiraino igo edota badiaren ahoraino paseatu dezakegu. Bata zein bestea ibilera ederrak dira.

Pasaiako badia itxia txalupa txiki zein itsasontzi handien babesleku da