BIDASOALDEA

Donibanetik atzerantz bide beretik itzuliz, ezkerretara Jaizkibelerantz abiatuko gara, itsasaldeko panoramika bikainak eskainiko dizkigun errepidetik barrena. 30. km-an Jaizkibel Gaina harrapatu eta laster, Lapurdiko kostaldetik harantzago iristen diren ikuspegi zabalez gozatuko dugu. Jaizkibelgo Ostatuaren ondoan sekulako begiratokia aurkituko duzue, eta jaitsieran Guadalupeko Ama, Hondarribiko alardearen helmuga.

1,5 km aurrerago erdi ezkutuan dagoen begiratoki ederra topatuko dugu, zuhaitzen artetik Txingudi osoa aurkezten diguna. Hemendik 2,5 km-tara berriz, Hondarribian sartuko gara. Lehenbizi ezkerrerantz abiatu gaitezke, hondartza, portu eta hainbat behatokiren ondotik pasatu ostean Higer Itsasadarraraino. Itzuleran berriz, erdigunean murgil gaitezke, lehenbizi Portu auzotik eta gero alde zaharraren ondotik igaroz. Bat aukeratu nahiz bestea aukeratu, sorgindurik utziko gaituen hiria da Hondarribia.

Hondarribiko aireportuaren ondotik zuzen abiatuz, 2 km eskasetan monumentu interesgarri ugari dituen Irungo erdigunean sartuko gara. Berau zuzen zeharkatuz, lehenbizi Behobiarantz eta gero San Martzial-Aiako Harrirantz abiatuko gara. Lehenengo, Irundik irten eta ezkerrera desbideratuko gara, Txingudiko bista bikaina eskaintzen digun San Martzial baselizara igotzeko.

Ikuspegiaz gozatu ondoren, itzuli eta ezkerrerantz Aiako Harrira hurbilduko gaituen errepideari jarraituko diogu.

Igo ahala, bidea arbolatsuagoa bihurtu eta ikuspegi gero eta hobeak erakutsiko dizkigu, 69. km-an Aiako Harri ikusgarria gure artean agertzen den arte, inguruko paraje eder guztiak menderatzen dituen errege baten gisara.

Bertako gailurretara iristeko abiapunturik onena 3 km aurrerago aurkituko dugun Ingelesaren Gaztelua izeneko parajea da. Jaitsieran mendia miresteko hainbat behatoki natural aurkituko duzue.

HONDARRIBIA

Hondarribiaz hitz egitea Euskal Herriko herri edo hiri ederrenetako bati buruz hitz egitea da, Gipuzkoan Donostia hiriburuarekin bakarrik konpara daitekeena.

Batetik, Txingudiko ingurune miragarriaren beste aldea betez, penintsulako lehen gune populatua izateak historia luzea eta kontatzeko istorio asko ekarri dizkio. Bestetik, oro har monumentu bat den alde zaharretik ibiltzea edota San Pedro kaleko etxe arrantzale tipiko eta koloretsuen aurrean bertako gastronomia ospetsua dastatzea, edonoren eskuetan dagoen luxua kontsidera daiteke.

Azkenik, Gipuzkoako hondartzarik zabalenean eguzkia hartu edo bainua hartu ostean arrantzaleen kaira gerturatu eta Higer muturreko itsasargitik itsaso zabala behatzeko paradarik baldin badugu, orduan konprenituko dugu zergatik aukeratzen duen hainbeste jendek Hondarribia oporrak igarotzeko leku gisa.

HISTORIA

Inguruetan agertutako aztarnen arabera, inguru hau duela 5.000 urte jada populatua zegoen. I. mendean erromatarrak bertatik pasatu ostean, tradizioak VII.ean Wamba Errege Godoak lehen gotorlekuak eraiki zituela dio. Hala ere, XII. mendea arte ez da agiri idatzitan agertzen hasiko, eta fundazio ofiziala 1203an ezagutuko du, Gaztelako Alfontso VIII.aren eskutik.

Mugaren ondoan egonik, bere kokapen estrategikoak laster gotorleku bihurtu zuen, eta pribilegio asko eskurarazi ere bai. Baina era berean, izaera horrek askotan setiatua bizi beharra ekarri zion, batik bat Espainia eta Frantziaren arteko gudetan (lehena 1280an).

Batzuetan garaile (1638an 69 eguneko setioari eutsi zion, “Guadalupeko Amaren laguntzaz”) eta bestetan galtzaile (1794an erori ostean, hiri osoak lapurreta orokorra ezagutu zuen), bertako jendeak borrokalaria eta gogorra izatearen fama du.

Euskal kostaldeko beste herri askoren moduan, arrantza eta merkatariza-portu oparoa ere izan zen, lortutako pribilegioek horretan lagunduz. Ondorioz, Gaztela eta Flandesekin zituen merkataritza-harremanek hango jendeak honantz erakarri zituen. Azkenik, XIX. mendean Karlistaden gorabeherak pairatu ostean, XX.ean kontrabandorako leku egokia bihurtu zen, gerran nahiz gerra ondorenean.

HARRESIEN BARNEKO ALDE ZAHARRA

Osorik monumentu izendatua, bere baitan aberastasun artistiko eta arkitektoniko oso zabala gordetzen du. Abiapuntu gisa Irunetik zatozela hirirako sarrera funtzioa betetzen duen errotonda hartu dugu. Puntu honetan, ezkerretara egiten badugu harresiz inguratutako Alde Zaharra dugu; zuzen joanez gero, ordea, Portu Auzoan barneratuko gara, eta eskuinetara jotzen badugu, Bidasoaren gainean jarriko gara.

Errotondaren alde batean, Ama Birjina baten estatua loretsu eta polita dugu, eta bestean, harresien hasiera den San Felipe Baluartea, horman balearen arrantza irudikatzen duen erliebe ikusgarria duela. Ondotik igo ondoren, eta errotondatxo batean eskuinerantz egin eta gero, harresien barnean sartuko gara, hiriko armarria ikusgai duen Santa Maria Atetik hain zuzen.

Hiriko sarrera nagusia izan zen garai batean, eta zeuzkan hiru ateetatik erdikoa geratzen da, beste biak 1795ean frantsesek suntsitu baitzituzten. Atearen ostean Kale Nagusi ederra abiatzen da, hiriko eraikinik berezienak erakusteaz gain atzealdean Jasokundearen parrokiako dorrea ikusgai uzten duena.

Kale honetan, bereziki azpimarratzekoak dira XVIII.eko Udaletxe barrokoa, bi armarri eder erakusten dituena, Casadevante Jauregi errenazentista(5. zk.) eta Zuloaga Etxea. Azken honetan gaur egun Hiriko Artxibategi Historikoa eta Udal Liburutegia daude. Ohar zaitezte, halaber, 4. zenbakiko Ladron de Guevara Etxeko adreilu urdinez beiraturiko aurrealdean.

Kale Nagusiarekiko paraleloan oso interesgarriak diren beste hiru kale luzatzen dira: Panpinot (ezkerrekoa), eta Apezpiku eta Fraxkueneko Murrua eskuinean. XVI. mendeko Panpinot kaleari dagokionez, bere etxe guztiak oso interesgarriak direla esan beharrean gaude, baina baten bat azpimarratzearren, 16. zenbakiko Rameri Jauretxea aipatuko dugu. Etxe honen aurrealdea oso ikusgarri agertuko zaigu, marrazki, moldura eta lore-koadro ugariz apaindua dagoelako.

Orain, Kale Nagusiaren eskuinean dugun Apezpiku kalera aldatuko gara. Hondarribiko kalerik zaharrenetakoa da, eta gaur egungo izenak XVI. mendetik dirau. Mutur batean Palentziako Urbana Dorretxea edo Etxebestenea dago, Sevillako Artzapezpiku, Carlos Varen kaperau eta Santa Teresaren babesle izan zen Cristobal de Rojas y Sandovalen jaiotetxea. Jaiotetxearen aurrean, bere izena daraman enparantzan, estatua batek pertsonaia historiko hura gogorarazten digu.

Plazaren beste aldean, harresien gainean Fraxkueneko Murrua dugu, eta bere amaieran (Nagusi eta Apezpiku kaleen amaieran ere bai), Jasokunde eta Sagarrondoko Ama Birjinaren Eliza. Estilo gotikoan egina, Berpizkundeko elementuak baditu ere, 1474an hasi ziren eraikitzen, eta 1549an Baionako Apezpikuak kontsakratu zuen. Guda ugariek beren eragina izan dute egituran, eta horrela, 1521ean erre egin zen eta 1638an sabaietako bat jauzi zen. Gaur egungo dorrea mende bat beranduago altxatu zuten.

Gurutze latindar itxurako hiru barneluzego ditu, eta bertan korupeko izardun sabaia nabarmentzen da. Sarrerako bi aldeetan Filipinetako Itsasotik ekarritako ur bedeinkatuko bi maskor topa ditzakegu.

Elizaren atzealdean, Bretxa kaletik sartuz, Arma Plaza eta Karlos V. enperadorearen Gaztelua ditugu. Gaztelua eraikin laua da, dirudienez Nafarroako Santxo Abarka Erregearen garaian altxatu eta Karlos V.ak handitua. 1794an frantziarrek zati bat suntsitu zuten arte. Bertan pertsonalitaterik handienek ostatu hartzen zuten. Gaur egun Turismo Paradorea da.

Plaza hau hiriko bilgune publiko nagusia izan da, jai eta ospakizun herrikoi eta ofizialetarako gunea. Gaur egun, balkoi luzeko etxe ederrek osatzen duten lerroa miretsiko dugu zabalgune honetan. Aurrera eginez, Juan Laborda kalean (Egiluzko Jauretxea) eskuin-ezkerretara joz, pasabide batetik barrena Gipuzkoa Plazara iritsiko gara, berria baina zahar itxurakoa, eta batez ere oso ederra.

Diagonalean zeharkatuz, Santiago Konpostela kaletik lehenbizi eta Jabier Ugartetik gero, turismo bulegoaren ondotik pasatuz Portu auzoa dugu.

PORTU AUZOA

Herriko lehenbiziko gune populatua izan omen zen, eta gaur egun aurrekoarekiko ezberdina bihurtzen duten elementuak gordetzen ditu. Horrela paraleloki dauden San Pedro eta Santiago kaleek arrantzaleen etxe tipiko askotxo erakuts dezakete, eta baita Santiago eta Pisuzarra Plazaren artean sortzen den Madalen Karrikak ere.

Hiruetan ezagunena eta ospetsuena lehendabizikoa da. Izan ere, aurrealde zuri, teilatu eta gapirio edo habe berde-gorrixka eta lorez beteriko egurrezko balkoi koloretsuek sortzen duten postal moduko irudia, buruan grabaturik irauten duten horietako bat duzue, zalantzarik gabe. Hemendik, Done Pedro Itsasgizonen Kofradiara hurbiltzea gomendatzen dizuegu.

KAITIK HIGER LUR-MUTURRERANTZ

Bertatik badiaren gaineko ibileran bi aukera ditugu, hegorantz Bidasoa kale-pasealekua hartzea, edo bestela iparreratz, Butron Pasealekua. Txingudiko Badiaren gainean, eta beste aldean Hendaia dugula, biak dira ederrak, eta beraz, lehenengotik ibili ostean, Butroikoa hartzea gomendatzen dizuegu.

Bide honetan laster Hondarrabia hondartzara iritsiko gara, eta berau zeharkatuz hurbil dugun Arrantzaleen Kai Babestura. Alboan ditugun San Telmo Mutur eta Gaztelutik barrena, begiratokiz josirik dagoen bide bihurgunetsu eta eder batean gora, Higer Muturreko Itsasargira ailegatu gaitezke.

GUADALUPEKO AMAREN BASELIZA

Jaizkibel mendian, XVI.eko baseliza hau dugu, sekulako bistak eskaintzen dituen paregabeko ingurunean. 1638an suntsitua, eta ondoren berreraikia, Guadalupeko Andre Mariari egozten zaio urte horretako setioa gainditu eta hiria askatu izana. Une horretatik aurrera Hondarribiko armarriari Ama Birjinaren irudia erantsita agertuko da, hiriko zaindari izendatuz. Bertatik, Guadalupeko Gotorlekuaren eraikin-multzo harrigarrira iritsi gaitezke.

IRUN

Hainbeste urtetan muga-hiri izan den hau, bere kokapen estrategikoa dela-eta, aspaldian populatzen hasi zen, erromatarren garaitik bederen, aurkitutako aztarna ugariek erakutsitakoaren arabera. 1203an idatzizko agiri batean lehendabiziko aldiz agertzen denetik, 1766an Hondarribitik bereizi eta hiri bihurtu arte, ugariak izango dira auzo-herriekin izandako liskarrak.

Bere kokapena zela-eta, hiriak eraso eta suntsipen asko ezagutu zituen. Lortutako garaipenik handiena 1522ko San Martzialekoa izan zuten. Eta, nahiz eta 1659an Faisaien Irlan Pirinioetako Bakea sinatu, horrek ez zuen luzaro iraun. Beste garaipen handia 1813koa izan zen, San Martzialeko bigarrena, frantziarrak botatzearekin batera Independentzia Gudari amaiera eman ziona. Hurrengo Karlistadek eta Guda Zibilak ere eragin handia izan dute hirian.

IKUSTEKOAK

Bisitaldia Luis Mariano Lorategietan hasiko dugu, Frantzian izen handia lortu zuen kantariari eskainiak. Bere parean, Colon Pasealekua zeharkatuz, Zabalgune Plaza dugu, musika-kiosko bat duela. Honen beste aldean dugun Argentinako Errepublika kalean eskuinera eta handik gutxira Iparralde Etorbidetik ezkerrerantz eginez gero, Gernikako Arbola Plazara iritsiko gara.

Hemen berriz ere eskuin aldera, Tadeo Murgia kaletik Santiago kalea topatuko dugu, hiriko zaharrenetakoa eta amaieran Junkaleko Andre Mariaren Eliza Nagusia erakusten diguna. 1606an amaitua, 100 urteren ostean, bertan gotiko zahar eta euskal Berpizkundeko gotikoaren elementuak nahasten dira. Barruan, Amabirjinaren irudia duen erretaula nabarmentzen da.

Elizaren atzean beste hiru plaza edo parke datozkigu segidan, Juncal, Sarjia eta Urdanibiakoa. Azken hau azokak, kontzertuak eta hainbat ekitaldirako erabiltzen da, eta bere alde batean Urdanibiako antzinako Ospitalea ageri zaigu. Plaza zeharkatu eta izen bereko kaletik aurrera segitzen baduzue Ama Xantalen Baseliza-Museora iritsiko zarete, 20 mendetan zehar gurtza-toki, erromatarren aztarnategi eta Gipuzkoako X. mendeko eliza bakarra dena; gaur egungo eraikina XIV. mendekoa da.

Urdanibiara itzuli, berau zeharkatu eta San Martzial kaletik ezkerretara egiten badugu, izen bereko plazan San Joan Harria Zutabea behatu ahal izango dugu, goian 1850eko estatuaren azpian armarri batzuk dituela (Austriako Etxea, Gipuzkoa, eta Irungo Unibertsitatearenak izan daitezke). Aurrealdean, 1763ko Udaletxe arkupeduna dugu.

Zutabearen beste aldean Eliza kalea dago, eta bertan, Arbelaizko Jauregia, sendi garrantzitsu honen etxe eta pertsonaia garrantzitsuren bizileku izandakoa. Atalde barrokoa azpimarratzeko modukoa da. Azkenik, berriz ere San Joan Harriaren ondotik igaro ondoren, Kale Nagusitik (Zabaleta Etxe dotorearen aurretik) Aureliano Galiano Lorategietara iritsiko gara, hasi garen lekutik oso gertu.

SAN MARTZIAL BASELIZA

Aldabe mendian 1522ko garaipena gogorarazteko eraikia (ikus ibilbidea), San Martzial izena jarri zitzaion, mendiari bezala, garaipen eguneko santuaren omenez. 1796an errea, 1804an berriz altxatu eta irudi berria jarri zuten. 1899. urtean bertara iristeko errepidea egin zen (lagundu zutenen izenak ageri dira kanpoaldean) eta 1910ean dorrea eraiki zen. Ondoko begiratokitik Irun, Txingudi, Hondarribia, Bidasoa, Jaizkibel... ikuspegi paregabea aurkezten zaigu.

AIAKO HARRIA

Hamaikatxo izen dituen eta hainbat lekutatik ikusgai den granitozko mendigune hau Gipuzkoako antzinakoena da eta hiru haitz handik osatzen dute: Irumugarrieta (igotzeko lehena eta errazena), Txurrumurru eta Erroilbide. Beren azpian, erromatarrek lantzen hasitako meategietako galeriak, leizeak, pasabideak, monolitoak... ageri dira, ordenik gabe eta osotasun harrigarria eratuz.

Goraino igotzeko abiapunturik egokiena Elurretxeko Gaina da, Ingelesaren Gaztelutik gertu (ikus ibilbidea). Behetik begiratuz gero gaztelu ikusgarria den hau, gainean Bidasoaldeko talaia izugarria da, baina pentsa ezazue goian, bere egituragatik, kontu handiz ibili behar duzuela.

Irun