Hemen hasi eta eternitatera, filmean bezala

Liburuak, institutuko jende guaya bezala, ezkutatu egiten dira urteekin norbere biografiako traste zaharretan; eta inor ez da akordatzen, ez du akordatu nahi, are, lotsa ematen dio akordatzea nola ibili zen txoratu beharrean gaur ikusiz gero aurpegia itzuliko liokeen horren atzetik. Bai, aitortzen dut, nik ere leitu nuen The Pillars of The Earth baina orain arte ez nuen batere premiarik sentitu inori kontatzeko. Eta ez dut uste orain liburu hori irakurtzen ari direnek denbora baten buruan oso harro aldarrikatuko dutenik –nahiz eta Twitterren “Los pilares de la tierra” bilatuta ustea zalantzan jarri zaidan; glups!–. Dena den, hemendik 100 edo 200 urtera inork ez du Ken Follett gogoan izango Gasteizeko eskultura komikoarengatik ez bada. Literaturaren historian agertzeko arau batzuk bete behar baitira (danbor-erredoblea): Etorkizun Literarioa Ziurtatzeko Arauak.

Urrezko erregelarik ez dagoela esatea litzateke zentzuzkoena, baina orduan ez geneukake justifikaziorik beste ez-dakit-zenbat paragrafotan lata emateko, beraz demagun badela zuen artean inor, sinesten duena literatur sariek zerbaitetarako balio dutela. Zerbait hori ez da ba liburu sarituaren etorkizuna ziurtatzea. Bota begiratu bat Kritikoaren Sarien zerrendan 1980ko hamarkadako liburuei. Zenbat ezagutzen dituzu 14 horietatik? Horixe ba.

Atzerriko liburuentzat balio duen arau bat, honakoa: “Egin dezatela film bat liburuan oinarrituta: mundu guztiak esango du liburua hobea dela”. Euskal liburuekin ez da araua betetzen, ez egokitzapen filmikoak hobeak direlako liburuak baino, kontrakoarengatik baizik: egin diren –nork esan du kometitu?– filmak oro har hain txarrak izanik, liburuak irakurtzeko gogo guztiak kentzen dituzte.

“Kafkiarra”, “borgestarra”… idazle baten izena adjektibo bihurtzeak etorkizuna ziurta dezake, esan nahi baitu leku bat egin duela jendearen imaginario sinbolikoan. Arau honen aldaera beldurgarrienak adjektiboa klixe bihurtzean ikusten dira –errepika dezagun ariketa: bilatu “kafkaesque” Twitterren eta hasi negarrez ziminoen planetan Askatasun Anderea aurkitu berri duen Charlton Heston bezala–.

Funtsean, kontua ez da jende askok zu irakurtzea, irakurtzen zaituztenak nor diren baizik. Zure jarraitzaile apur horien artean asko idazleak al dira? Ondo! Haien liburuetan zure izena agertzea posiblea da, inspirazio iturri, itsasargi literario, gainditu nahi eta ezin duten langa gisa. Kabroi horiek zuk baino irakurle gehiago izango dituzte apika, baina batere konturatu gabe zure izena eternitatean izkiriatzen ari dira.

Eta historiak Ken Follett ahaztuko duela esan dugun arren, eta salduenen zerrendako askori antzeko patua desio diegun arren, best-sellerrak idazten dituztenek iraungo ez dutela bezain ziurra da iraun nahi dutenek hobe dutela gutxienez best-seller bat idaztea. Ze, aurreko paragrafokoa betetzen bada ere, jai daukazu zure obrak batere saltzen ez zirelako berriz publikatu nahi ez badituzte.

Bukatu aurretik, inkesta informal bat abiatu nahi nuke: zein euskarazko liburu uste duzue irakurriko dela oraindik 2112an? Jarri erantzunak behean, otoi. Asmatzen duenak sugus poltsa bat jasoko du nire birbiloben eskutik (utziko diot notarioari oharra, lasai, ez zaie ahaztuko, nire kontu).

"2023. urtea: 56 urteko gaztea lehen enpleguaren zain" (El Roto, Espainiako El País egunkaritik hartua)

Anton Chigurh hiltzaile beldurgarria da Coen Anaien No country for old men filmean, irizpide handirik kontuan hartu gabe garbitzen dituelako parean tokatzen zaizkion pertsonak, orain hemen, orain han, orain zu, orain ni. Antzekoa da Langabezia izeneko pertsonaia: bere zortea berdin banatzen ari da hemen eta han oraindik filmatu ez duten No jobs for young (wo)men pelikulan. Nazioarteko Lan Erakundeak (ILO, ingelesezko sigletan) astelehenean argitaratu du gazteen xomaiari buruzko txostena eta 2008tik mundu osoan egoerak okerrera egin duela ondorioztatzen da lehen irakurrian.

Ez maila berean noski: Espainiako Estatuko datuak errekor goibela izaten jarraitzen du (%46,4) eta Europar Batasuna agertzen da enplegu gehien suntsitzen ari diren zonaldeen artean, baita 2008tik gazteei aldi baterako lan prekario gehien eskaini dizkienen artean ere. Eskualdeka daturik txarrena Ipar Afrikak ematen du, ia gazteen %28 dago lanik gabe eta Udaberri arabiarra hasi zenez geroztik problema handitu egin da. Ekialdeko Asian bakarrik dago datua bi digitutik behera, ozta-ozta, eta aurreikuspenak ez dira onak inon, beheko taulak erakusten duenez (egin klik irudia handitzeko).

Munduko gazteen langabezia portzentajeetan eta 2016rainoko aurreikuspenak

Krisia dela eta lehen munduko herrialdeak hartzen ari diren neurriak kritikatu ditu ILOk, konposturarik galdu gabe, betiere: “Ekonomia garatu ugaritan aplikatzen ari diren murrizketa-neurriak seinale txarra dira gazteen lan merkatua azkar berreskuratzeko bidean”. Lan politika aktiboak bultzatzeko neurriak ere gomendatzen ditu txostenak, baina zaila izango da orrazkera afruseko psikopataren moduan belaunaldi oso bat paretik kendu nahi duten agintariek kasurik egitea. Beti da errazagoa jendearen bizitzei eragingo dieten erabakiak leon-kastillo botata erabakitzea. Eszena honetako dendariaren zortea besterik ez dugu beharko, beraz.

Eta jainkoak esan zuen: "Ei, igandea dela, utzi pixka bat gehiago lo egiten"

Igandeak aharrausi egiteko sortu zituen jainkoak. Gauzak oso gaizki joan arren, igandeak sortu ziren, baita ere, pijamaren azpitik bizkarrean hazka egiteko. Jainkoak mundu bat sortu zuen ustelkeriaz betea, eta zazpigarren egunean deskantsatu egin zuen, hau da, irratia itzali zuen, periodikoak salako mahaiaren alde batera bultzatu hankak gainean luzatzeko; eta ez zuen Teleberria ikusi ere egin, sofan zurrungaka. Egun oso bat hartu zuen jainkoak, sortu zuen gauza itsusi hartaz ahazteko. Zerua kafe usainez bete zuen gosaritan, besaulkian eseri zen gero, eta txoribistan errepasatu zuen ekonomiari buruzko suplementua. Pijama kendu gabe zegoen artean. Txapinetan ibili zen etxetik, kristal lodiko leihoei esker ez zituen entzun mundu-munduan hipotekez langabeziaz murrizketez protestatzen zuten oihuak. Erdi lo oraindik, entsalada prestatu zuen bazkaltzeko, mundua sortzeko eduki zuena baino talentu handiagoarekin, letxugak tomateak sardinak olibak intxaurrak gazta azenarioa oreganoa olioa eta ozpin tanta batekin. Jainkoak bazekien mundua biolentzia zela, bonba bat Italian molotov koktelak Quebec-en presoak herriratzeko elkarretaratze jendetsuak berarengan sinesten ez duten herri horretan, baina horrek ez zion entsalada lasai dastatzea eragotzi. Gero, siesta egin zuen. Eta arratsaldean pelikula bat ikusi. Munduaren ustel guztia kiratsa botatzen hasi zen astelehen goizeko irratian, baina jainkoak, lasai aharrausi egin ondoren, indarra zeukan hori eta gehiago jasateko.

Langabetuen ilara (argazkia: Bilboko Elkartzen)

Pentsatu honetan: lanpostu bat ematen dizutenean, infernu txiki gogaikarri bat ematen dizute, produkzio kateko begi izateko aukera; ziega bat, ateak irekita. Ez dizute lanpostua bakarrik ematen, ongi etorri Jauregi & Jauregira, kafe asko eta soldata gutxi, hitz egingo dugu oporrez; ez dizute goizero loa izorratzen dizun esnatu beharra bakarrik ematen. Ematen dizute –eta badakite, okerrena da badakitela–, eguna hiru zortzikotan banatzeko obligazioa, denbora ordenatu beharra; ordena hori ona dela pentsatzeko joera. Ematen dizute lana galtzeko beldurra, zu baino gazteagoa, azkarragoa, merkeagoa dena nola edo hala geldiarazteko misioa. Ematen dizute enpresan gora igo nahia; ematen dizute pentsatzea, zenbat eta gorago orduan eta urrunago izango dituzula bankuetako marrazoak; ematen dizute zure lanpostua lagunen lanpostuekin konparatzeko ohitura, soldata, ordutegia, egonkortasuna. Ez dizute lanpostu bat ematen, zuk ematen diozu zure burua lanpostuari. Eta azkenaldian, ez dizute lanposturik ematen. Eta kito.

Lehoi diktadorearen hagiografia da filma, funtsean

Indarrez ezarritako ordenak betiko berdin jarraitzea, klase zapalduak are gehiago zapaltzea, emakumeen azpiratzea… Ez neukan buruan horrelako konturik hamar urterekin The Lion King animaziozko filma ikusi nuenean eta horregatik, inori kalterik egiten ez dion fikziotzat neukan. Aurrekoan Disneyren klasikoa telebistan jarri zuten ordea, eta berriz ikustean konturatu nintzen gizarte antolamenduari buruzko mezu eskuindarra, ia faxista eskaintzen duela.

Mufasa oihaneko diktadorea da, sistema aristokratiko baten buru, eta semeari –Sinba, protagonista– erakusten dio zein diren menpean dituen lurraldeen mugak, herentzian jasoko dituelako bera hiltzen denean. Tiranoa, noski, oso modu atseginean irudikatua dago eta ikusleari ulertzera ematen zaio merezi duela agintari izatea, nahiz eta horretarako arrazoiak, lerdentasun estetikoaz eta indarraz gain, ez diren inondik ageri. Kontrako aldean dago Scar, Mufasaren anaia, aristokraziako kidea izan arren animalien erreinuko proletarioen laguna –sarraskijaleena, alegia; esan beharrik ez dago, tipo ilun eta itsusi gisa irudikatu zutela–. Hienekin tratua daukan lehoi bakarra da Scar eta haiekin elkartuko da estatu-kolpea prestatzeko: Mufasa hilko du, Sinba erbesteratzera behartuko, eta oihana sistema sozialista bihurtzen saiatuko da, zeinean ez duen axolako zein animalia mota zaren, ezta nor den indartsuena ere.

Scar da filmeko pertsonaia iraultzailea

Scarrek kolektibizazioa martxan jartzean lehoi emeen emantzipazioa ere etorriko da; ordura arte zeukaten lana –ehiza neketsu eta arriskutsua– alde batera utziko dute, eta lehenbiziko aldiz maila bereko izaki gisa hitz egingo diote ar bati; taldearen biziraupenerako aukera onenak eztabaidatu ahalko dituzte Scarrekin –nahiz eta honek, kausa feminista barneratuta ez daukaten pseudoiraultzaileen maneran, ez dien kasurik egingo, eta gerora erabaki horrek bere galbidea ekarriko du–.

Sinbak, bitartean, lagun lumpen batzuk egin eta erbesteratuta dagoen lurraldeetan erosotasunez betetako bizimodua edukiko du liberalismoaren abantailei esker –azken finean “hakuna matata“, “laissez faire, laissez passer” esateko beste modu bat da–. Ahaztu egingo du mamu bat dabilela Disneyren oihanean, komunismoaren mamua. Baina Nala azalduko da. Lehoi emeen artean, bera da oraindik erregimen zaharreko ohiturak mantenduz ehizan jarraitzen duen bakarrenetarikoa eta kontserbadurismoaren egiak sartuko dizkio buruan Sinbari; kontrairaultzara animatuko du.

Eta inguru guztiari su ematea beharrezko badute ere, diktadura gailenduko da azkenean, erregimen zaharreko legitimistek, eme liberalek eta zimino-txamanak elkar hartuta –azken pertsonaia hori botere erlijiosoaren metafora da, zalantzarik gabe–. Bere osabaren proiektu berdinzalea bertan behera utziko du Sinbak eta prozesu iraultzailean sortutako kontraesanen ondorioz, hienek akabatuko dute eurak askatzen saiatzea beste kalterik egin ez duen Scar dohakabea. Filmaren bukaerako eszenak –beheko bideoan ikus dezakezue– horixe erakusten digu: boterea dutenen seme-alabek agintea herentzian hartzea “bizitzaren zirkulua” dela, prozesu “naturala”; eta Sinba diktadore erreformista izango dela iradokitzen bada ere –lagun lumpenek ondoan jarraitzen baitute–, diktadurak diktadura izaten jarraituko du.

2011n pelikularen bertsio berria estreinatu zuten zinema aretoetan, hiru dimentsiotara egokitua eta Espainiako Estatuko antzokietan musikal bat ere badabil. Faxismoa fronte guztietan borrokatu behar dela uste baldin baduzu, hauxe nire gomendioa: ez eraman zure haurrak horrelako gauzarik ikustera. Pottokiak, euren balore kolektibista sanoekin, askoz aukera hobea dira, zalantzarik gabe.

'Shooting an elephant', George Orwell

Myanmar: odol gaiztoko elefante bat herritarren kontra oldartu da eta poliziari –polizia ingelesa, hots, kolonoa– deitu diote riflea hartu eta tira eta tunba, animalia garbitu dezan. Iritsi da lekura pony baten gainean, Winchester bat eskuetan, baina kontatzen dizkioten gauzak nahasiak dira eta han elefanterik ez dabilela pentsatzen hasita, ospa egitea pasako zaio burutik.

Gero gizon baten gorpua ikusiko du, animaliak zanpa-zanpa egina, eta lan zikina ezingo duela saihestu buruan harturik, elefanteentzako rifle bat eskatuko du; hor doa, ehunka herritar atzetik dituela, piztiarenak egitera. Berak ez du elefantea hil nahi, baina bertako biztanleen hatsa sentitzen du lepoan, tiro egin behar duela esanez bezala. Berunez beteko du azkenik tronpadun zomorroaren gorputza, nahiz eta hil, ez duen hilko, baizik eta agonia mingarrian utziko.

George Orwellek inperialismo britainiarraren metafora egin nahi izan zuen Shooting an elephant saio laburrean; erakutsi nahi zuen, inperialismoak biak suntsitzen dituela, konkistatzailea eta konkistatua. Kolonizatzaileak, Orwellen aburuz, “bere bizitza eman behar du ‘natiboak’ harritu nahian, eta beraz, krisi bakoitzean, ‘natiboek’ berarengandik espero dutena egin behar du”.

Poliziak saioaren amaieran elefantea hil izanaren zergatiak azaltzen ditu: “Askotan galdetu diot nire buruari ea beste inork ulertu ote zuen, egin nuena egin nuela, ergelaren pare ez geratzeko”. Bistan da, garaiak asko aldatu dira, eta orain elefanteak tirokatzeagatik geratzen dira kolonoak ergelen antzera. Edo elefante ehizan aldaka puskatzeagatik zen?

[ARGIAren 2.320. zenbakian argitaratzekoa]

Charlie Kaufman gidoilaria (eta laster, dirudienez, idazlea)

“Charlie Kaufman gidoilariak lehen liburua idazteko lanean jarri du bere buru kosmikoa” irakurri dut martxoaren amaieran Deadline.com atarian eta aurreneko momentuan pentsatu, “ados, baina gidoilari ona izateak ez du ezer ziurtatzen”; eta gero “seguru urre prezioan salduko digutela pirita”. Azkenik: “Pelikula onak egiten baditu, zertarako sartu behar du ezagutzen ez duen lanetan?”. Eta sententzia: “Bah, irakurri arte ez dut lerro bakar bat idatziko kontuaz”. Baina eszeptizismo horri jakin-mina eta kontatzeko gogoa nagusitu zaizkie azkenik – eta, Ramon Saizarbitoriak Martutene aurki argitaratuko duenez, behar nuen zain edukiko nauen nobela berri bat; eta horrela iritsi zara, irakurle, orain arteko azalpenarekin denbora pixka bat galtzera–.

Being John Malkovich edo Adaptation bezalako filmen oinarria Kaufmanen testuek jarri dute eta ez dira Hollywoodeko ekoizpen aurreikusgarriak inondik ere. Nobelaz ez dago datu askorik, idazleak Grand Central Publishing-ekin kontratua sinatu duela besterik ez. Ez dakigu zein izango den istorioa baina, zer arraio inporta du? Sinopsi on bat eskura edukita ere, zaila izaten da lagunei Kaufmanek idatzi dituen pelikulak esplikatzea. Fikzio graduekin jostatzen du, fantasiazko elementuak eta errealitatekoak nahasten ditu, bere burua bihurtzen du filmeko protagonista… Kultuzko gidoilaria bihurtu da egin dituen esperimentuei esker.

Lehenengo liburua idatziko duela dio albisteak baina biblioteka digitaletan bilatu eta Kaufmanen obra aztertzen duen saiakera bilduma batekin egin dut topo, David LaRoccak editatutako The Philosophy of Charlie Kaufman. Ez dirudi txarra, udako oporren ostean futbolariek nola, irakurleek nobelaren aurre-denboraldia presta dezaten –baina zu alfer samar ikusi zaitut testu hau irakurtzeko ere, eta beharbada nahikoa izango duzu gidoilariari gehien eragin dioten bost idazleak nortzuk diren jakitearekin; Death & Taxesek argitaratu du horri buruzko artikulu labur bat–.

Agian interesatuko zaizu:

• Charlie Kaufman gizagaixoa: Adaptation filmari buruzko artikulua ARGIAn.

Argazki honetakoa ez da Mirande, Tauriac da

Eta nik baietz uste nuen, bazela. Nire burua zuritzeko ez du balio, baina behintzat kontsolatzen nau jakiteak ez naizela hori uste duen bakarra. Afera hasieratik kontatu beharko dut, gauzak uler daitezen. Miel A. Elustondorekin hitz egin nuen, ona izango zela Igela aldizkariaren 50. urteurrena probestuz ARGIAn erreportaje bat argitaratzea eta horretarako Txomin Peillenekin hitz egitea. Baita Elustondok egin ere: 2.315. zenbakian publikatu da artikulua, Igelak merezi duen espazioarekin, Peillenen adierazpenak jasoz, baita aldizkari heterodoxoan agertutako testu pare bat ere. Baina artikulua zuzendu eta maketatzean, honelako gaiekin maiz sortzen zaigun problemari aurre egin behar, argazki gutxi daudela, eta Interneti eskatzea beste erremediorik ez.

Aurkitu dut Igelaren lehenbiziko zenbakiaren azala. Jaso dut Zaldi Erok Peilleni egindako argazkia. Prestatu dugu artikulua irekitzeko irudi bat, barru mosaikodun igela, aurreneko zenbakiko esaldi bat dariola. Jon Miranderen fotoa bakarrik falta da eta Bidegileak bildumako liburuan batzuk begiratu ostean, 1958koa omen den erretratu bat iruditu zait egokiena, aldizkaria 1962an sortu zutenez, garai beretsukoa izanik, “Mirandek itxura hau izango zuen” pentsatuta.

Baita zera ere. Txomin Peillenen mezu bat jaso nuen joan den astean, Elustondoren bitartez: argazkikoa ez dela Mirande gaztea, Tauriac dela. Erretratu hori, dedikatoria eta guzti, Tauriac-ek bidali omen zion Miranderi eta etxean dauka Peillenek. Eta antza, norbaitek, noizbait, Mirande ikusi zuen argazkian, Mirande zela idatzi zuen lekuren batean eta atzetik etorri garen beste hainbatek ere Mirandetzat jo dugu, Mirande ez dena.

Lotsaren merkurioa kopetatik gora dauden tenperaturetara iritsi zitzaidan, esan beharrik ez dago.

Pixka bat hoztuta, “Jon Mirande” googleatu eta akats bera hainbat lekutan aurkitu dut, baita idazlearen fake modura norbaitek sortu duen Twitter kontuan ere. Balioko ahal du post honek, hankasartzea gehiagotan errepika ez dezagun…

Mohamed Merah, Tolosako hilketen ustezko egilea

Mohamed Merah-ren jazarpenaren, setioaren eta hilketaren ondotik etorri den harrabots mediatikoan, badira egin gabe gelditu diren galderak. Kazetaritza profesionalean sinesten dut, baina bakoitzari berea, prentsa profesionalaren orrialdeetan inon ez ditut aurkitu Raskolnikov-en blogekoak bezalako itaun zorrotzak.

Aurrena galdetu du, nola ote den posible poliziak fitxatutako tipo batek zazpi lagun hil ahal izatea, hilketatik hilketara astebete baino gehiagoko tartearekin; eta nola fitxatutako norbaitek lortu dituen armak hain erraz; eta nola bukatu den guztia bukatu den bezala, eskola judutarrari eraso zioten egunean bertan Merah-ren izena poliziaren esku baldin bazegoen. Etxearen setioa gehiegikeria dela uste du blogaren egileak, ez direla horrelako neurriak hartu atentatu handiagoak egin dituztenean ere, garestia izateaz gain ez dela eraginkorra, bazirela aurrekariak hori baieztatzeko –akordatu Madrilgo M-11ko atentatuen ostean Leganesen gertatua–. Baina noski, mediatikoki oso errentagarria zen, kanpainan gaude, horrelako operazioek beldurra eta paranoia zabaltzen dute eta horrek gizartea batzen du, kontserbadoreago bihurtzen. Eta galdera batzuk lekuz kanpoko bihurtzen dira, Merah benetan erruduna ote zen, adibidez. Poliziaren negoziatzaileari kontatutakotik ondorioztatu da bera zela hiltzailea. Abokaturik ez tartean, gehi hil ala biziko setio baten tentsioa, hizketarako giro aproposa inondik ere. Gero tiro entsalada bat, eta susmagarria poltsa bete odol bihurtuta balkoitik behera.

Ez da epaiketarik egongo. Benetako erruduna Merah izanik ere, ezingo da inoiz zehaztasunez jakin zer eta nola egin zuen, eta hori normaltzat jo du mundu guztiak. Exekuzio demokratikoetara azkenaldian ohitzen ari garelako-edo izango da.

Electroclass dokumentaleko irudi bat

Dokumentala ez den dokumentala, ikusle arruntok ohituta gauden ikus-entzunezko konbentzioak hankaz gora jartzen dituen obra da María Ruidoren Electroclass. Zazpi minutuko zazpi piezaz osatua, ETB3n ikusi ahal izan nuen atzo –lehenago Zinebitik ere pasa zen–. Eskertzekoa iruditzen zait telebista publikoak horrelakoak erakusteko arriskua hartzea.

Eta arriskua diot, ez baita lan erosoa, ez ikuslearentzat, dauzkan berezitasun formalengatik; ezta ETBri eskaintzen dion begiratu kritikoarengatik ere: azken hiru hamarkadetan Euskal Telebistan eskainitako irudiekin egindako dokumentala da, baina edizioak, artxiboko irudiak jarrita dauden hurrenkerak, bideoa eta audioa konbinatzean egindako hautuek… Telebistaren ohiko diskurtsoa zalantzan jartzen dute.

Bilbo hiri industrial izatetik zerbitzuetan oinarritutako metropoli bihurtzerainoko prozesua ikusiko dugu; horren gainean telebistak kontatu duenarekin egindako remixa da pelikula. Adibide bat jartzearren, Iñaki Lopez aurkezlearen off-eko ahotsak Euskaldunako istiluak gaur egun pentsaezinak direla dio eta Kukutza ixtearen aurkako protestak agertzen dira ekranean.

Nahasketa ez da batere xaloa, beraz. Baina filma ez da kosta ahala kosta bultzatutako eraldaketa kapitalistaren salaketa esplizitua ere. Ikuslea modu sotilean eramaten du prozesu hori bestelako begiz ikustera. Electroclass bonba semiotikoa da.

[ARGIAren 2.317. zenbakian argitaratzekoa]

Ikusi dokumentala:

Info.+:

• Nontzeberri.com atarian María Ruidorekin hitz egin zuten iazko apirilaren 14an.

• ETB2ko Forum saioan María Ruidorekin eta María Mur-ekin (ekoizlea) filmari buruz hitz egin zuten urtarrilaren 16an.