Gaztelaniaz:

Frantsesez:

Richard Goodman, Nebraskako Unibertsitateko irakaslea eta Monsantoko langile ohia.

Espero zitekeenez, kontrako kanpaina izugarria izan zen. Askok Food and Chemical Toxicology-ra idatzi zuten, Séralinik zioena ezeztatzeko eskatuz; tartean, transgenikoen industriarekin eta haren aldeko lobbyarekin lotura zuten askok. Food and Chemical Toxycology-ren alde esan behar da ez zuela atzera egin; ontzat eman zuen Séraliniren lana. Baina azkenean etorri zaio hari ere ordaina. Aurtengo lehen hilabeetatik, kide berria du aldizkariaren batzorde editorialak: Richard Goodman, Nebraskako Unibertsitateko ikertzailea eta, ezetz asmatu zein enpresatako langilea 1997 eta 2004 bitartean. Bai, Monsantokoa.

Goodman genetikoki eraldatutako organismoen aldeko jarreragatik nabarmentzen dela esanda ez dugu inor biziro harritzeko asmorik. ILSI delakoarekin lotura estua du iparramerikar biologoak. ILSIk irabazi asmorik gabeko antolakundetzat aurkezten du bere burua; beren webgunean ikusiko duzunez, aitortzen duten lehen helburua osasun publikoa eta ongizatea zientziaren bitartez zabaltzea da. Nik baimena eskatuko dizuet beste helbururen bat ere badutela pentsatzeko, transgenikoen eta agrokimikoen multinazionalek sortutako erakundea dela kontuan hartuta.

Libra nadila inoren eskubideen zanpatzailea bihurtzeaz, edo, zehazkiago, Richard Goodmani Food and Chemical Toxicology-ko batzorde editorialean aritzekoa ukatzeaz, baina ez dezadan testu hau amaitu bi ohar eman gabe. Bata: Goodmanek batzorde horretan duen kargua, Bioteknologiarako Editorea, ez zen existitzen Goodmanek bereganatu aurretik. Bestea: Food and Chemical Toxicology-k badauka lehendik aditu bat elikagai transgenikoen segurtasunaren alorrean, Jose Domingo toxikologoa, gaiari buruz hainbat lan argitaratu eta genetikoki eraldatutako organismoen segurtasunaz zalantzak agertu izan dituena.

Transgenikoak ezbaian jartzen dituen hurrengo ikerlana non argitaratuko ez den badakigu.

(Gai honi buruzko artikulu mardula idatzi dute Claire Robinsonek eta Jonathan Lathamek Independent Science News webgunean. Hemen artikulu osoa, ingelesez).

(Argazkia.: Ed Andrieski/AP).

Haustura hidraulikoaren hondamena txostena aurkeztu zuen atzo Madrilen Ekologistak Martxan taldeak. Teknika horrek sor ditzakeen kutsadura arazoez eta bestelako zenbait kaltez oso aipamen xumea egiten du dokumentuak; gehienbat, hidrokarburo ez-konbentzionalek energiaren ikuspuntutik zein probetxu txikia ematen diguten aztertzen du. Baita erregai mota horri lotutako espekulazio-burbuilaren nondik norakoak ere. Lehenbiziko puntuari erreparatuko diot, eta beste baterako utziko dut bigarrena. Ondoren datorrena txostenetik hartua eta nire erara moldatua da. Osorik irakurtzeko (gaztelaniaz dago), klik egin hemen.

Energi itzulera tasa (EIT) esaten zaio iturri jakin batetik lortutako energiaren eta berau lortzeko erabili den energiaren arteko harremanari. Zenbat eta EIT handiagoa, orduan eta energetikoki errentagarriagoa da iturri hori. Ehiztari-biltzaile jendarteen guztizko EIT, esaterako, 10:1 ingurukoa da. Alegia, beren ingurunetik eskuratzen duten energia –hau da, elikagaiak–, hura lortzeko inbertitzen dutenaren –hau da, banakoen prozesu metabolikoak– hamar halako da. Mota horretako jendarteak egonkorrak dira eta luzaroan iraun dezakete.

Jendarte ehiztari-biltzaile bateko Energi Itzulera Tasa 10:1 ingurukoa da: bat gastatu hamar lortzeko.

Neolitoan sortu eta mende askoan munduan nagusi izan ziren jendarte nekazarien EIT ere 10:1 ingurukoa zen. Iraunkorrak ziren halaber, baina bazuten kolapsorako arriskua beren baliabideen kudeaketa desegokia egin ezean, historian hainbat adibidek erakutsi dutenez. EIT handitu ahala, jendarte eredu konplexuagoak mantentzeko aukera dago. Une jakin batetik gora, posible izan daiteke jendarte horietan mugikortasun handia eta oinarrizko beharrizanen asetzearekin zerikusia ez dukaten aktibitate ugari egotea. Joan den mendeko 30eko hamarkadatik Mendebalde deritzon honetan nola gozatu hala pairatzen dugun jendarte eredua da.

Iraultza industrialaren hastapenetan, ikatzaren energia-errendimenduari esker, 50:1eko EIT lortu zen, baina ez mundu osoan, Europa eta Ipar Amerikako herrialde industrializatuetan baizik. Haiek bihurtu ziren metropoli, eta Lurreko beste eskualde asko, haien kolonia. Metropoli-kolonia binomioaren EIT 10:1etik pixka bat gorago zegoen. 50:1-aren abantailak, eta gerora ikusi zenez, desabantailak ere bai, munduko aberatsek baino ezin zituzten dastatu.

Estatubatuar petrolioaren EIT 100:1 zen 1930ean, eta 30:1 1970ean. Gaur egun, mundu osoko petrolioaren EIT 20:1 da.

Petrolioaren aroa hasteak 100:1era altxarazi zuen EIT (munduaren alde pribilegiatuan, esan gabe doa). Gainazaletik oso hurbil zegoen erregaia, energetikoki errendimendu handikoa zen… hitz batean, merke antzean eskuratu eta prozesatu zitekeen petrolio hura, eta horrek azaltzen du hain EIT gizena: nekazari hutsak ginenean baino hamar aldiz handiagoa! Energia kopuru izugarri horiek eskueran izateak eragin zuen, eta ez beste ezerk, gaur egungo mendebaldar batentzat hain “berezkoa” den bizi estiloa, aitite-amamek hain sarritan “leporatzen” diguten aparretan ibiltze hori.

Arazoa da bizi estilo horri eutsi bakarrik ez, areagotu egin dugula, baina EIT ez dela garai bateko 100:1a. Apurka, gainazaletik hain hurbil ez zeuden eta hainbesteko purutasuna ez zeukaten hidrokarburoak erauzten hasi baikinen, besteak agortu ahala. Energia bera lortzeko energia gehiago xahutu behar, aldi berean kontsumoa etengabe hazten den bitartean. Gaur egon, petrolioaren EIT, mundu osoan, 20:1 ingurukoa da, eta jaisten segitzen du. Hidrokarburo konbentzionalak –merke eta erraz lortzen diren horiek– gainbeheran daudela, handitu egin da ez-konbentzionalen portzentajea hidrokarburoen guztizko kopuruan: 1965ean %3 ziren, gaur egun %20.

Ez-konbentzional adjektiboa ez dagokio hidrokarburoaren ezaugarri bati, erauzteko teknikei baizik. Gasa eta petrolio ez-konbentzionalak konbentzionalak bezain gas eta petrolio dira, baina askoz zailagoak eskuratzeko, beren kokapena dela eta. Teknika konplexuagoak, garestiagoak, kutsatzaileagoak, energia gehiago kontsumitzen dutenak… behar dira hidrokarburo horiek Lurretik ateratzeko, eta teknika horietan ezagunena frackinga da. Erraz igartzen da hala lortutako gas eta petrolioaren EIT askoz txikiagoa dela konbentzionalena baino.

Asfalto-hareetatik hidrokarburoak erauzten, Kanadan.

Ez da lan samurra eskisto edo arbel-gasaren –Euskal Herrian frackingaren bidez erauzi nahi dutena– EIT kalkulatzea. Ez dago neurketa zuzen gaurkoturik, baina zeharkako metodoak erabil daitezke, errendimendu energetikoa errendimendu ekonomikoaren erkatuz. Sistema horren funtsa testu konplexu samar honetan azalduta dago (gaztelaniaz), sakontzeko gogoa duzuenontzat. Goazen, baina, ondorioetara: Ekologistak Martxanen txostenean irakur dezakegunez, arbel-gasaren EIT 2:1 eta 3:1 bitartekoa da. Eskisto-petrolioarena, 1,5:1 ingurukoa. Eta energi iturri ezin oparoagoa izan behar zuen Poloniako eskisto-gasari dagokionez, nitrogenoarekin hain nahasita ateratzen da lurpetik –kasu batzuetan %50eko portzentajean–, non guztizko balantze energetikoa negatiboa izan daitekeela susmatzen baita. Kanadako asfalto-hareek, azkenik, 2:1 eta 5:1 bitarteko EITak eduki lezakete, ikerketen arabera.

Haustura hidraulikoaren hondamena txostenaren egileen ustez, termodinamikak inposatuko digun aldaketara egokitzen hasi behar genuke, frackinga bezalako apustuekin denbora galtzen ibili beharrean.

Hidrokarburo ez-konbentzionalak osoaren portzentaje zenbat eta handiagoa bilakatu ahala –eta horixe gertatuko da zenbait estatuk eta Nazioarteko Energi Agentziak berak agertutako asmoak betetzekotan–, gure jendarte modernoaren EIT totala gero eta azkarrago jaitsiko da, oraingo eredua ezin mantentzeraino. Zehazki, 10:1 inguruko EITekin, are gutxiago hortik beherakoekin, ezingo genioke gaurko jendartearen konplexutasunari eutsi. Horrek tarte laburregia utz diezaguke egoera berrira egokitzeko, Haustura hidraulikoaren hondamena txostenaren arabera. Eta egileek hortik ateratzen duten ondorio nagusia, hauxe: frackinga sustatzen duguno, urrea balio dezakeen denbora alferrik galtzen ari gara.

CETA akordioaren aurkako afixa.

Ekonomia eta Merkataritza Hitzarmen Osoa (CETA) deritzona prestatzen ari dira Europar Batasuna eta Kanada, izan ere iaztik ari dira zeregin horretan. CEO elkarteak adierazi berri duenez, akordio horrek zaildu egin dezake haustura hidraulikoari debekua ezartzea Europan. Zehatzago esateko, CETAk  –behin betiko onarpena bitartean aldaketarik eman ezean–  gas ez-konbentzionala ustiatu nahi duten enpresen eta frackinga erregulatzea erabakitzen duten erakunde publikoen arteko ebazpen-mekanismo bat aurreikusten du. Beren “eskubideak” zapaldu direla uste duten konpainiek bertara jo ahal izango dute, ordain eske.

Kontua ez da berri-berria. Joan den otsailean, Europako, Kanadako eta Quebeceko 70 elkartek adierazpen bateratua izenpetu zuten hitzarmenaren aurka, konpainia handien interesen alde eta herritarrenen aurka zihoalakoan. Aipatu dudan ebazpen-mekanismoa zegoen, hain zuzen, protestaren muinean: mekanismo horrek ahalbidetuko zuen –ahalbidetuko du, azkenik gauzatzen bada– enpresa eta erakunde publikoen arteko aferak nazioarteko ebazpen-epaitegi batean argitzea. Adierazpen harekin  bat egiten zuten 70 elkarteek esan zutenez, epaitegiok enpresen aldeko erabakiak hartu ohi dituzte.

CETAren kontrako protesta baten irudia.

CEOk, orain, orduko aldarrikapen bera ekarri du gogora, baina frackingaren kasuari begira. Bruselan egoitza duen elkarteak dioenez, Kanadako Estatuak hobe luke,  ezer sinatu aurretik,  Lone Pine enpresa estatubatuarrak bere aurka jarritako salaketa kontuan hartu. The right to say no (Ezetz esateko eskubidea) izeneko txosten laburrean azaldu dute gaia.

Lone Pine konpainiaren egoitza.

2011n, Quebeceko Gobernuak moratoria ezarri zion haustura hidraulikoari –gas hobi berrien esplorazioa barne–, herrialde horretan ingurumen gaiez arduratzen den Bureau d´audiences publiques sur l´environment elkarte publikoaren gomendioa aintzat harturik. 2012an aukeratutako gobernuak hitz eman zuen moratoriari eutsiko ziola, eta une horretan egin zuen urratsa Lone Pine konpainiak. AEB eta Kanadaren arteko merkataritza librerako akordioaren (NAFTA) pasarte batean oinarrituta, ebazpen-epaitegi batera jo zuten, Quebecek frackingari ezarritako moratoria zela-eta 250 milioi dolarreko (190 milioi euro inguru) kalte-ordainak eskatzeko.

Lone Pine eta Quebecen arteko auzia ebatzi gabe dago oraindik. Edonola ere, enpresa batek ebazpen-auzitegien bidea har dezakeela jakiteak asko mugatzen du politika publikoak erabaki behar dituztenen askatasuna, CEOko kideen iritziz. “Ebazpen-mekanismoa gobernuen burujabetzaren aurkako benetako mehatxua da”, diote.  Ezetz esateko eskubidearen aurkako mehatxua, hain zuzen.

Arcadi Oliveres.

Oso mamitsua izan zen Gasteizko Energia Jardunaldien bigarren hitzaldi saioa. Mikel Oterok, Fracking Ez Araba plataformako kideak, haustura hidraulikoa gurera nola iritsi den, horretan interesak dituzten enpresek eta Jaurlaritzak zer nolako asmoak dauzkaten eta plataformak zer erantzun eman dezakeen azaldu zuen. Interesgarria, oso.

Goiener kooperatibako Santiago Ochoa de Eribe aritu zen Oteroren ostean. Energia berriztagarrien alorrean dihardu Goienerrek; gauza interesgarriak esan zituen Ochoa de Eribek elektrizitate hornikuntza sistemaren bidegabekeriaz, baina tarteka, agian maizegi, bere diskurtsoa ez zen gehiegi aldendu edozein saltzailek bere enpresarentzako bezeroak lortzeko erabiliko lukeenaren artean.

Nolanahi, lehenbizi aritu zen hizlariari erreparatu nahi nioke batik bat. Arcadi Oliveresek gauza asko esan zituen, ez beti energia ereduekin lotutakoak –berak hasieratik ohartarazi zuenez– baina bai biziro interesgarriak. Jario errazak eta kontu serioei umore tanta batzuk gehitzeko gaitasunak asko lagundu zuten, bestalde, entzuleria adi-adi egon zedin. Berbalari bikaina da Oliveres.

Haren hitzaldi oparotik koska bat nabarmendu nahi dut: bost minutuan eman zigun geoestrategia lezio azkarra. Bartzelonan, duela urte batzuk, denbora gutxian gerraren kontrako manifestazio bi egin zirela gogorarazi zuen: Irakeko gerraren aurkakoa bata, Afganistangoaren aurkakoa bestea. Jendetza ikaragarria lehenengoan, hagitzez ere txikiagoa bigarrenean. Oliveresen esanetan, oso ongi asmatu zuen estatubatuar administrazioak Afganistangoa saltzen, hiru aitzakia emanda: emakumeen egoera hobetzea, heroina trafikoa geldiaraztea eta Bin Laden bilatzea.

Afganistango gerraren benetako zergatiak ez dira Washingtonek publikoki aipatutakoak.

Hiru argudio horietako bakoitza di-da batean desmuntatu zuen Oliveresek: hamarkada bat eta gero, emakumeen egoera ez da hobetu, kontrakoa baizik; heroina trafikoa bost halakotu da –merkatu beltzeko burua Hamid Karzai presidentearen anaia izan zen, 2011n hil zuten arte–; eta Bin Laden atzeman zuten, bai, baina Pakistanen.

Afganistango konkistaren –nirea da hitza, ez Oliveresena– ez baitzen izan beste konkista guztiena baino: baliabide naturalen kontrola. Kasu honetan, zehazki, pasabide estrategiko bat lortzea, Kaspiar Itsasotik ateratako gasa eta petrolioa Indiako Ozeanoraino garraiatu ahal izateko. Negozio horrekin aberastu diren enpresen eta Washingtongo gobernuaren arteko loturen berri ere eman zigun Arcadi Oliveresek. Buruz ari naiz ordea, ez bainuen esandakoa grabatu, eta xehetasun guztiak ezin atxiki…

Eguneraketa (2013-V-11): Osteguneko hitzaldien audioa duzu hemen.

Gasteizko Energia Jardunaldiei buruz Twitterren:

Juantxo Estebaranzek Hego Euskal Herriko energia ereduen bilakabidea eta erresistentziak gogoratu zituen bere hitzaldian (Estebaranzek utzitako argazkia).

Gasteizko Energia Jardunaldien lehen eguna izan zen atzo. Energia, garapena eta erresistentziak hizpide, eta lehen hizlaria Juantxo Estebaranz, historian doktorea eta kapitalismoaren aurkako aktibista ezaguna. Berak jaurti zuen, beste era batera formulatuta bada ere, izenbururako hautatu dudan galdera.

Hego Euskal Herrian azken 50 urteotan izandako aldaketen gainbegiratua egin zuen Estebaranzek bere hitzaldian. Aldaketak jendartean eta horiei lotuta aldaketak energia ereduetan, agian zuzenago litzateke alderantzizko ordena erabiltzea. Edozelan,  haren aurkako erresistentzien bitartez aztertu zuen bilbotarrak bilakabide hori, aktibismoaren betaurrekoak jantzita hortaz. 50eko hamarkadatik 70ekora frankismoak bultzatutako uraren zikloaz jardun zuen; sasoi hartan, agintariek sustatutako urbanizazio eta proletarizazio prozesua izan zen Espainiako Estatuan –landaren kalterako–, eta Estebaranzen esanetan aldaketa hura gauzatzeko behar zen energiaren %95 urtegietatik eskuratu zen.

60ko hamarkadan zentral nuklearrak gonbidatu zituzten energiaren festara, eta hogei urte geroago, zentral termikoak. Erresistentzia borroka handien garaia ere hortxe hasi zen; Euskal Herrian, zer esanik ez, Lemoizen kontrako mobilizazioekin batez ere. Pixkanaka, 1992. urteko mugarri garrantzitsura iritsi zen Estebaranzen kontakizuna: Rioko lehen gailurraren urtea izan  zen, garapen jasangarriaren erditzea. Edo behintzat, bataioa. Estatubatuar kapitalismoa bera, mundu finituan bere ereduak irauterik ez zuela ohartuta, berriztagarri izendatutako energiak bultzatzen hasi zen, baina beti ere lehengo jendarte ereduari eutsiz, eta ez, inolaz ere, sistemaren kontrola duten jendarte eredu berriak bultzatuz.

Boroako zentral termikoa, Zornotzan (Arg.: Kepa Diez Ara, CC By SA).

Hamarkada bat geroago, kapitalismoa jabetu egin zen berriztagarrietatik energia guztiaren %20 baino gehiago ez zuela lortuko, eta energi iturri nagusia erregai fosilak izango zirela oraindik. Zentral termiko mota berria hasi zen orduan indarrean jartzen: ziklo konbinatukoak. Behin horretara iritsita, Boroako zentralaren kontra egindako borroka azpimarratu zuen Estebaranzek. Oso erresistentzia handia izan zen, baina proiektuaren sustatzaileek tinko eutsi zioten beren helburuari, eta zentrala egin egin zuten.

Hor bota zuen Estebaranzek bere galdera: borroka protokolo guztiak gauzatuta ere, tokian tokiko erakundeak proiektu baten aurka jartzea lortuta ere, sustatzaileek aurrera jarraitzen badute, zein da egin beharreko hurrengo urratsa?

Erantzuna ez duzue hemen aurkituko.

Eguneraketa (2013-V-10): Jardunaldien lehenengo saioko hiru hitzaldien audio osoa duzu lotura honetan. Dena dago gaztelaniaz.

Frackingaren aurkako Kantabriako Asanbladako kideak, legeari buruzko balorazioa egiteko agerraldian. (Arg: Haustura Hidraulikoaren Aurkako Kantabriako Asanblada).

“Lege hau ez da nahi genukeen behin betiko bermea”, adierazi du Asanbladak prentsa agerraldi batean. Mesfidantza eragiten duten hainbat alderdi aipatu dute:

•  Legearen sustatzaileek eurek ere behin eta berriz esan dute behin-behinekoa dela. Zenbait baldintza aldatuz gero, frackinga aukera onargarria irudituko litzaieke atzera.
•  Frackingaren arrisku batzuk aipatzen dira legean, baina ez denak. Zehazki, gehigarri kimikoek eragindako akuiferoen kutsadura da kontuan hartu den kalte bakarra.
•  Kantabriako Gobernua duela sei hilabete agertu zen frackingaren aurka, baina denbora horretan ez du atzera bota emandako esplorazio baimenetako bat, horretarako eskumena eduki arren.

Jose Manuel Soria Espainiako Industria ministroak ez du nahi erkidegoek beren kabuz jokatzea frackingaren partidua.

Kantabrian dauden gainerako baimenak Estatuaren eskuduntzakoak dira, eta Madrilek, Jose Manuel Soria Industria ministroaren ahotik besteak beste, zeharo argi utzi du frackingaren aldeko apustua egin nahi duela. Haustura Hidraulikoaren Aurkako Kantabriako Asanbladaren ustez, baliteke Espainiako Gobernuak helegitea aurkeztea legearen kontra, eta ez litzateke baztertzekoa baimenak dituzten enpresak bidaide izatea epaitegietarako txangoan, Unai Mayo Asanbladako kidearen esanetan. Hala ere, azken egunetan espainiar prentsan agertutako zenbait informazioren arabera, badirudi Madrilek hartuko duen bide printzipala hidrokarburoei buruzko legedia moldatzea izango dela, erkidegoen erabaki ahalmena ezerezean utzita.

Gogoan eduki behar da Fracking Ez Araba plataformak haustura hidraulikoa EAE osoan debekatua izan dadin Herri Ekimen Legegile aurkeztuko duela legealdi honetan, hasiera batean Gasteizko Legebiltzarreko Mahaiak aukera hori ukatu zion arren. Espainiako legediak balizko debeku bati traba egingo balio ere, aurrera egiteko asmoa agertu du Plataformako bozeramaileetako batek, Mikel Oterok. Hori bai, fidatu, herri presioaz baizik ez dira fidatzen.

2011n Afrika ekialdea kolpatu zuen lehortea klima aldaketaren ondoriozkoa izan zen (Arg.: Laura Donkin/CAFOD).

Joan den hilabeteko artikulu bat irakurtzen ari naiz New Scientist aldizkariaren webgunean: lehenbiziko aldiz, frogatu egin da klima aldaketa giza hondamendi baten kausa izan dela. 2011n, gutxienez 50.000 pertsona hil ziren Afrika ekialdean lehorteak eragindako gosetearen ondorioz, eta lehorte haren arrazoietako bat negutegi efektuko gasen igorpena izan zen.

Bat frogatuta, susmoak zientoka. Eta okerrera egingo du, iragarpenei sinestera. Martxokoa hau ere: Kanadako Artikoko glaziarren suntsiketa azeleratzen ari da, eta haien bosten bat desagertu daiteke mende amaierara bitartean. Zientzialari askok uste dute prozesuak honezkero ez duela atzeranzko bueltarik. Mota honetako aurreikuspenak ohiko bihurtu zaizkigu, baina, kasu egin behar diegu? ETC taldeak argitaratutako dokumentu baten arabera, tentuz hartu beharko genuke klima aldaketari buruzko edozein iragarpen… baliteke-eta errealitatea are okerragoa izatea.

Glaziarra Kanadako Artikoan (Arg.: James Balog).

Funtsean, ETCk dioena zera da: klimaren nondik norakoak zehatz ulertzea oso zaila da, eta zer esanik klima aldaketarenak. Ezin izan diot eutsi testu hasierako pasarte hau osorik itzultzeko tentazioari, esan nahi dudana primeran laburtzen duelakoan:

“Negutegi efektuko gasen igortzea gutxitzea konplexua da. Ez gutxitzea konplexuagoa da. Milaka milioi lagun mugitzea itsasertzeko lautadetatik goragoko lurraldeetara konplexua izango da. Muturreko gertakari hidrotermikoei (uholdeak, lehorteak, urakanak…) erantzutea oso-oso zaila izango da. Zer labore haz daitekeen jakitea, eta planetako zer lekutan, oso korapilatsua izango da. Erabaki horiek guztiak politikoak izateak are konplexuago bihurtzen du arazoa. Iritzi politiko bakoitzak aldarrikatuko du “egiazko zientzia” duela oinarri. (…) Orain, geoingeniariek diote gobernuei lagundu diezaieketela klima aldaketari oldartzen, planetako sistemak manipulatuz. Horrek konplexutasuna handitzen du hainbat magnitude-ordenatan”.

Arazoa konplexua da –argi geratu da– eta aurre egiteko ahalik eta zehaztasun handiena behar dugu. 2011ko amaieran, dio ETCk, klimatologoek esan zuten karbono dioxido partikulen emisioak milioiko 390 partera iritsiak zirela, baina handik oso gutxira 400etik gorako kontzentrazioak neurtu zituzten Artikoan. Zenbatekoa da jasan dezakegun goreneko muga? 450 parte milioiko, edo 500? Emisioak 350 partera jaitsi behar ditugu, edo industria aroaren aurreko 280etara bueltatu? Zenbat eta aldagai gehiago, orduan eta konplexuago erantzutea. Eta orduan eta desadostasun handiagoa zientzialarien artean.

Egur esportazioen %30 mafiak kontrolatzen du, eta tropikoetako deforestazioaren %90 legez kanpoko salerosketarekin lotuta dago; beraz, baso-merkataritzari buruzko estimazio guztiak, segur aski, okerrekoak dira (Arg.: newnaturefoundation.org).

Esandakoaren adibide, ETCk zerrendatxo bat osatu du, 2012an klimatologoek izan zituzten ezustekoekin (gehienek izaera politikoa dute, zientifikoa baino) . Hona batzuk:

• Urteetan, Txinak esan du benetan igortzen zuena baino %20 gutxiago igortzen ari zela. Horrek esan nahi du benetako igorpenak mundu osoan uste zena baino %5 handiagoak direla.
• Erresuma Batuak %14ko emisio jaitsiera izan zuen 1990etik 2008ra, baina bertatik Asiara joandako manufaktura industriak %20ko igoera eragin du. Guztizko emaitza: %6ko igoera.
• NBIP (Nazio Batuen Ingurumen Programa) ohartu zen egur esportazioen %30 mafiak kontrolatzen duela, eta tropikoetako deforestazioaren %90 legez kanpoko salerosketarekin lotuta dagoela; beraz, baso-merkataritzari buruzko estimazio guztiak, segur aski, okerrekoak dira.
• AEBetako Zientzia Akademiek aurreikusi zuten 2020. urterako klima behatzen duten satelite kopurua 23tik 6ra jaitsi daitekeela. The Economist aldizkariak “nahita bilatutako itsumena” deitu zion horri.

2012an, azken batean, klima aldaketaz geneuzkan aurreikuspen asko eta asko berrikusiak izan dira –ETCren idazkian baduzue adibide franko–, eta emaitza ia beti izan da, zuhurtziagatik diot “ia”, klima aldaketaren ondorioak uste baino latzagoak izango direla. New Scientist-ek izenburu ezin esanguratsuagoa ipini zion bere editorialari, arestian aipatutako albistea kaleratu zutenean:  “Klima aldaketaren Bob Geldof bat behar dugu”. Nahikoa ote?

Plastikozko ontzi askotan etengailu endokrinoak  aurkitu daitezke.

Denok duzue entzun argia dela existitzen den gauzarik azkarrena. Ez nahasi, hori esan zuena ez zen hedabide honetaz ari. Horren lekuko ondoren datorrena. Asterixen herrixkako arrain-saltzailea nola, duela bi asteko albistea iruzkintzera natorkizue freskoa bailitzan.

Honaino txantxak, datorrena serioa da eta. Joan den martxoaren 14an, Europar Legebiltzarrak erresoluzio bat onartu zuen, zeinaren bitartez Europar Batzordeari eskatzen baitzion etengailu edo disruptore endokrinoekiko legedia gogortzeko. Alegia, neurriak hartu ditzatela substantzia horiekin dugun harremana ahalik eta txikiena izan dadin, bereziki umeen eta emakume haurdunen kasuan. Zehazki, Legebiltzarrak eskatu du Europar Batzordeak estrategia bat garatu dezala 2015. urtearen erdialderako. Herri mugimenduko hainbat elkartek, ekologistek batez ere, pozez hartu dute berria. Gogorarazi dutenez, 27.000 ikerketa inguru argitaratu dira, etengailu endokrinoak hainbat gaitzekin lotzen dituztenak, minbizia barne.

Legebiltzarkideek onartutako erresoluzioaren testuan irakur daitekeenez, zientziak ez du aurkitu substantzia mota horrentzat balio segururik, eta beraz, haiekiko edozein kontaktu arriskutsutzat jo behar da, fabrikatzaileek balio seguru hori existitzen dela frogatzen ez den bitartean.

A bisfenola disruptorea janari-ontzietan erabiltzea debekatuko du Frantziak 2015etik aurrera.

Etengailu ezagunena, A bisfenola, biberoietan debekatuta dago 2011z geroztik; aurten bertan, Frantziak, Belgikak eta Suitzak substantzia hori erabiltzea galarazi dute hiru urtetik beherako umeentzako janari-ontzietan. Frantziak, izan ere, bisfenola janari ontzi orotan erabiltzea debekatuko du 2015etik aurrera.

Europar Legebiltzarraren erabakia ez da loteslea, baina Batzordeak kontuan hartu beharko du legedia garatzean. Beste indar batzuk ere badira jokoan, eta ikusi beharko da zenbaterainoko pisua hartzen duen erresoluzioak etengailu endokrinoen guduan. Momentuz, Legebiltzarrak adostutako testuan eskatzen da REACHen, hau da, substantzia kimikoen erregulazio-sisteman, zenbait hobekuntza ezartzea. Komeni da aipatzea bere sorreran kutsadura kimikoari aurre egiteko inoiz abian jarritako proiekturik handinahiena izan zela REACH, baina azkenean haren bertsio urardotu samarra jarri zela indarrean, lobbyen presioaren eraginagatik. Historia hori beste batean kontatuko dugu.

Mikrouhinen hondoko erradiazioaren (CMB) mapa berria, Planck espazio-teleskopioak egindako neurketetan oinarritua. Big Bang-aren oihartzuna da CMB, nolabait.

Planck espazio-teleskopioak hamabost hilabetez bildutako datuekin, Europako Espazio Agentziako (ESA) zientzialariek mikrouhinen hondoko erradiazioaren inoizko maparik zehatzena osatu ahal izan dute. Atzo aurkeztu zituzten emaitzak, eta esan zutenez, neurketen ondorio batzuek ez dute bat egiten gaur egun indarrean dauden eredu kosmologikoekin.

Mikrouhinen hondoko erradiazioa (CMB, ingelesezko sigletan) Big Bang-aren oihartzuna da, nolabait. Izan ere, CMB aurkitzeak eman zion Big Bang-aren teoriari behar zuen bultzada. George Gamow fisikari ukraniar-estatubatuarrak 1948an proposatu zuen teoria berria; alegia, eztanda batekin hasi zela hau guztiau. Paradoxikoki, gerora teoriak hartu zuen izena, Big Bang, ez zuen Gamowek proposatu, haren proposamenarekin ados ez zegoen Fred Hoyle astrofisikariak baizik. Big Bang esamoldea erdeinuzkoa izan zen hasiera batean.

Gamowek aurresan zuen erradiazio bat egon behar zela unibertsoan barreiatuta, eta erradiazio hori 1964an aurkitu zuten, nahi gabe –hala ere Nobel Saria eman zieten hamalau urte geroago–, Arno Penziasek eta Robert Wilsonek. Esan bezala, mikrouhinen hondoko erradiazio izena eman zitzaion. Eta harrezkeroztik Big Bang-a da gehiengoak onartzen duen eredua.

Planck teleskopioa 2009an jaurti zuten, eta Lurretik milioi eta erdi kilometrora dago. (Irudia: ESA).

CMB unibertsoko argirik zaharrena da, eta Big Bang-etik 380.000 urtera finkatu zen. Hori baino lehenago fotoiek ezin zuten aske ibili, eta beraz ez zegoen ez argi ikusgairik ez bestelako erradiazio elektromagnetikorik. CMB ezin da ikusi zentzu tradizionalean, mikrouhinez osatuta baitago, baina detektatu daiteke. Unibertsoak egiten duen “zarata” dela ere esaten da, eta –270 gradu inguruko tenperatura du. Etorkizunean are hotzago bilakatuko da, unibertsoa hedatu ahala. Hala ere, ez du tenperatura konstantea espazio osoan. Gorabehera txikiak ditu, eta gorabehera horiek bat egiten dute unibertsoaren lehen uneetan dentsitate pixka bat desberdina zeukaten eskualdeekin. Eskualde horiek geroko galaxia, izar, planeta eta abarren hazia izan ziren. Hasierako desberdintasun haiek gabe, materia ez zen antolatuko antolatu zen eran, eta ni ez nintzateke hemen egongo hau idazten, dagoeneko zu irakurtzen ez zauden bezala, seguruenik.

Planck-ek atzemandako irregulartasunetako bat da batez besteko tenperatura ez dela berdina zeruaren hemisferio bietan. Horrek ez du bat egiten kosmologiaren eredu estandarraren aurreikuspenetako batekin, alegia: unibertsoa oso antzekoa da edozein norabidetan begiratzen dugula ere. Beste ezusteko bat eskualde bereziki hotz baten aurkikuntza izan da (beheko eskumako aldean zirkulu batez adierazia).

Tira ba, orain arteko CMBren maparik zehatzena osatu du Planck teleskopioak –ezin gutxiago eskatu, 900 milioi dolar kostatu eta gero–, eta esan liteke zientzialariak pozik daudela emaitzarekin: ez du kosmologiaren eredu estandarra erabat hankaz gora jartzen, baina hainbat ezaugarri ulergaitz ditu, eta horien zergatia ikertzeko erronka polita izango dute orain fisikari eta kosmologoek. Ezuste handiena da tenperatura fluktuazioak ez direla espero bezalakoak. Hainbat irregulartasun atzeman ditu Planck-ek, eta horien zergatia aurkitu beharko da orain. Egia esan, irregulartasunok bazeuden detektatuta aspalditik, baina okerreko neurketa bati egotzi zitzaizkion.

Bestetik, zertxobait aldatu da unibertsoaren errezeta. Uste baino materia ilun gehiago dago, eta uste baino energia ilun gutxiago. Lehenbizikoa da ikusi ezin dugun baina bere eragin grabitatorioarengatik igartzen dugun materia; ez dakigu askoz gehiago hartaz. Unibertso osoaren %22,7 zela uste zen lehen, eta orain, berriz, %26,8. Energia iluna are gauza misteriotsuagoa da: unibertsoa gero eta azkarrago zabaltzearen erruduna da, eta lehengo %72,8tik %68,3 xumeagora jaitsi da. Ezagunago egiten zaigun materia arrunta, azkenik, %4,9 besterik ez da Planckek neurtutakoaren arabera. Lehen, gutxixeago: %4,5.

Beste ondorio bat izan da unibertsoa uste baino 80 milioi urte zaharragoa dela: 13.820 milioi urte. Nik hau idatzi dudanetik zuk irakurri arte igaro den denbora gehitzeaz ez ahaztu.