-Nire belaunak ez dit uzten.

Eraikinaren barneko eskailerak jaitsi, sotoko liburutegia zeharkatu eta berriz ere eskailerak ageri, horiek igotzeko eskubandari heldu dio el mestrek. Giltzadun igogailu batera ailegatu gara. Orduntxe ulertu dugu eman digun harat-honatakoa, eskuineko eraikinetik hasi ezkerrekoan amaitzeko.

-Bulegoa ezkerrekoan dut, baina zinpekoen kontrola pasatu behar da, honela errazago egin dugu.

Txikia da Josep Fontanaren bulegoa, bi ordu luzez bost lagun eta bideo kamara bat mahaiaren bueltan.

Josep Fontana

Dokumentatu fama du Fontanak, Por el bien del Imperio liburuan oharrek berrehun orrialde pasatxo hartzen dute. Elkarrizketa hasi aitzin frogatu ahal izan dugu  dokumentatu famarena.

-Luz celestial, ibilbide bitxia zuen aldizkariarena.

Horrek bide eman digu, Argia aldizkariaz, Euskaldunon Egunkariaren sorreraz eta honen bortxazko itxieraz solasteko, eta horretan ari ginela ez digu galde-sorta musteko betarik eman, Fontanak hartu du elkarrizketaren GPSa, horren emaitza Larrun aldizkarian topatuko du irakurleak.

Ordu eta erdi solasean igarota, eten bat egitea proposatu diogu

-Ez, eusten diot, solasean ez naiz nekatzen.

Elkarrizketaren amaiera aldera Argiako almanakea oparitu diogu, gisa horretan egunero euskaraz ezer ikasteko aukera eduki dezan

-Zenbakiak ikasi nituen, eta horrez gain bizpahiru birao.

Fontanaren ahotik juramentu bat euskaraz entzuteko gogoz geratu gara.

Bulegotik kalera bide bera urratu dugu, eta giltzadun igogailutik ateratzean integristak ekarri ditu gogora, elkarrizketan bitan edo aipatu duen beldurrarena berriz ere isuri da Fontanaren ahotik.

-Garbi behar duzu izan norekin ari zaren tratuan, integristei berdin baitzaie, hiltzean zuzenean zerura joanen direla uste baitute.

Hiru aldiz marraztu du irrifar bat Fontanak, Geronimo de Uztariz aldizkariaren azken zenbakia oparitu eta estrainekoz euskarak gaztelera baino toki gehiago hartu duela ohartarazi diogunean, argiero batekin dieta kontuetaz solastu denean eta almanakea eskuetan hartu duenean.

Partitzeko tenorean Bereziartuak ateratakoa

Berantetsirik sumatu dugu, arratsaldean liburu baten aurkezpena du eta hurrengo egunean Arenys de Mar-en hitzaldi bat eman beharra, hitzaldiaren testua gure aurrean inprimatu du, La identitat dels catalans libururako lantzen ari den pasarteetako bat omen da.

Hiru ordu lehenago agurtu gaituen gisa beran alde egin du, adeitsu baina bizkor, eta zorroan galderaren bat geratu ote zaigun gure buruari galdezka utzi gaitu.

Gose geratu gara, Urko Apaolazak elkarrizketan sartu ez ditugunak Angelu itsuan hedatzeko hitzeman du. Urko preziatua, heldu duk hire txanda.

Eraikinetik atera eta Landabenera begira jarri gara, ez diot galderarik egin behar izan.

-Lan bat agindu zidatek.

Aldaketa gertatzear den honetan Foru Komunitatea norabide egokian jartzeko hamaika ekinbide izeneko txostena ari omen da idazten.

-Oraingoan bai, heldu duk gure tenorea.

Egiaren aitortzeko gutxitan ikusi dut Leoncio gaur bezain gartsu. Pentsa, 37-33 gana leloaren garaietatik ezagutzen dut Leoncio. 1979ko lelo hark Nafarroako politikaren norabidea nahi zuen markatu, leloak Hegoko lau probintziak elkartzearen aldekoen artean zenbatzen zituen PSOEren hamabost parlamentarien botoak, Parlamentuak 70 diputatu zituen, UCD-UPN elkartzeak 33 zenbatzen zuen, gainerako guztiak Nafarroa Euskadi da leloaren aldekotzat jotzen zituzten 37-33 gana pintada egiten ibili zirenek. Leonciok ongi gogoan du Victor Manuel Arbeloaren jokamoldea eta berriz ere, hortzetan harrapaturik jaso zuen otsoaren berri.

Hura ez da izan Leonciok PSN-PSOErekin hartu duen desilusio bakarra. Ziuraski etsigarriena hiruko gobernuaren garaikoa izan zen, 1995eko ekainean estrainekoz heldu zen Nafarroako Gobernura alderdi abertzale bat. Nafarroako IU-EBren laguntzaz osatu zen PSN-CDN-EA hiruko gobernuak hamaika hilabetez zuzendu zuen nafarren ustezko organorik gorena, Organo bat izan zen haien hondamendia. Organo komun iraunkorrak argi gorri guztiak piztu zituen egiazki nafarren norabidea zuzentzen duen organoan, Sanedrinak kosta ahala kosta desegin behar zuen hiruko gobernua.
1995eko ekainean Otano sozialista hautatu zuten Nafarroako agintari nagusi eta gobernu hitzarmena sinatzerakoan hamaika aldiz errepikatu zien CDN eta EAko gobernukideei inork inon ez zuela ezer haien kontra, PSN alderdi garbia zen, Gabriel Urralburu eta Antonio Aragonen garaiak igaroak zirela.

Aragon, Roldan, Balda, Urralburu. 1998ko epaiketa

1996ko ekainean Sanedrinaren izparringiak Otano salatu zuen, Suitzan kontu korronteren bat omen zuen, egia zen, hirukoa pikutara eta PSNko gestore berriak aldez aurretik inon idatziriko gidoia antzesten, 1996ko irailean Miguel Sanzen agintaldia hasi zen, era batera edo bestera ia beti PSNren sustengua izan duena.

-Ez gintuan ohartu Logroñon gertatzen ari zenaz, bagenian informaziorik, intsumisioak jarri gintian arrastoan, baina..

Ohi denez ez dut lehendabizikoan entelegatu Leoncioren esaldia. Logroño eta intsumisioa, bi hitz horiek lotzen dituen pasadizo bakarra ezagutzen dut eta hori ere Leonciok berritua. Iruñeko kartzela intsumisoz mukuru zen garai hartan, pentsa, 1994ko irailean intsumituek ere sakabanatzea ezagutu zuten. PSNko buruzagi izandako Urralburu eta Aragon 1995eko abenduaren 1ean atxilotu eta Iruñeko kartzelara eraman zituzten. Intsumituek kontatu dutenez, kartzelan zirelarik ez ziren inoiz gosaltzera joaten, baina 1995eko abenduaren 2an zintzo demonio ageri ziren jangelan goizeko zortzietarako, haien itxaropena Gabriel eta Aragonen bisaia ikustea, soziolistoekin gosari legea egitea. Urralburu eta Aragon ez ziren agertu, gainera egun horretan bertan Logroñora eraman zituzten, Urralbururen emaztea Olivia Baldak abenduaren 2an bisitatu zuen senarra. Handik gutxira Eguzki Irratian biltzen ziren hainbat lagunek txango berezia antolatu zuten, Logroñoko kartzela zuten helburu eta bertan dispertsioa salatu, sakabanatze oro, Urralburu eta Aragonena ere, zer dela eta ez ziren horiek Iruñeko kartzelan? Koadrila horretako baten batek ongi gogoan du nola egin zuten dispertsioaren kontra Logroñon erakutsi zuten pankarta.

Edurne Elizondoren liburua

-Gure begien aurrean gertatzen ari zuan eta ez gintuan jabetu.

Azken honen esanahia ez diot usaindu ere egin. Hona Leoncioren azalpena.

Logroñoko hartan tarte bat igaro zuten kartzela aurrean, inon egonen da egun horretako argazkiren bat, baina bada irudi bat horietako bati begietan iltzaturik geratu zitzaiona, txarlotada solidaria hartan baziren bi elementu soberan. Hilabete batzuk geroago, hau da, 1996ko ekainean jabetu zen Leoncio Urralburu eta Aragon Logroñon egon ziren bitartean gertatzen ari zenaz. Bi elementu horiek Sanedrinak bidalitako kazetariak ziren eta Leonciok geroztik jakin ahal izan duenez, ia astero hartzen zuten Logroñorako bidea bi kazetari horiek. Otanoren afera espetxeratuengandik jaso zuten informazioetako bat izan ziteken.

-Oro daki Sanedrinak.

Hau entzunda ez dut ulertu Leoncioren poza eta galdetzera ausartu natzaio.

-Baina egun ere Sanedrinak barrabiletatik ditik PSNkoak. Nola gauzatuko hire txostenak agintzen omen duen aldaketa?

-Tira, hamasei urte igaro dituk, Otanoren kargugabetzearen arrazoia egun eguneroko ogia duk. Konparazio batera Pejenauterekin gertaturikoa, pentsa, dimisioa aurkeztu zuen egunean betikoa zen informazio gehien zeukana, Sanedrina, operazioaren nondik norakoak eta arrazoiak inork baino hobeki pausatu zituen.

-Halere ez diat entelegatzen. Nork agindu dik txostena?

-Sanedrinak

-Bai to!

Ez zioat sinistu. Agurtzean hitzordua lotu dugu hurrengo asterako, Aldaketa gertatzear den honetan Foru Komunitatea norabide egokian jartzeko hamaika ekinbide txostenaren nondik norakoak argitu behar dizkit. Jakinminez utzi nau.

Javierrek Eric Hobsbawmen The age of extremes: The short twentieth century, 1914-1991 liburuaren gaztelerazko edizioa zuen eskuan 1996ko ostegun hartan. Pasa den mendeko 80ko hamarkadan ezagutu nuen Javier euskaltegira hurbildu zen batean, ez zuen asko iraun. Nik ere ez nuen denbora asko igaro Komite Internazionalistetan, Javier lankide boluntarioa zen, ez zitzaion arrotza Atlantikoa zeharkatzearena, egun ere bisaz mukuru edukiko du igarobidea.

-Oso liburu interesgarria. Erantzun nion Hobsbawmen liburua ikustean. Lehendabiziko unetik Javierrek liburu horrekiko zuen interesak piztu zuen nire jakinmina. Elkarrekin ezer hartzeko gonbita luzatu nion, urteak generamatzan elkarren berri izan gabe. Liburua ordaindu eta hor gara biak solasean Rocheko besaulkian jarririk. Ni ardotik ari nintzen berak kafe bat hobetsi zuen. Australiatik etorri berria zen, eta nazioarteko elkartasuna tarteko AEBetan denboraldi bat igarotzeko asmoa zuen. Entzun, entzuten nion, baina nire jakinmina nahi nuen ase. Berbaz elikatzen den horietakoa da Javier, eta bere solasaren eten txiki bat probestu nuen liburuaz galdetzeko. Ez zuen ezer ezkutatu beharrik, Hobsbawmek nazionalismoaren kontra zerabilen diskurtsoa kilikagarria zitzaion Javierri. Abertzaletasunaren kontrako mailua zen liburu erosi berria.

Eric Hobsbawm

Luze joko luke solasaldiaren eztabaida laburtzea, sesioa izatera ailegatu ez bazen ere, tarteka txinpartek argitu zuten Rocheko mahaia. Agurtzean, garai batean ez bezala, ez genion elkarri oihukatu Biba Rusia! (nik beti gaineratzen nuen, euskaldun!) halere, ezin esan tarte gustagarria pasatu ez nuenik.

Javierren moduko askok Biblia gisa erabili nahi izan dute Eric Hobsbawnen hainbat liburu, eta Bibliarekin gertatzen denaren antzera irakurritakoaren interpretazioa ez da maiz norabide bakarrekoa. Alexandriakoaren liburuak Bibliatzat hartu, hain justu ere, Europaren oinarrian kristautasuna ezartzen dutenen teoriak sutsuen borrokatu dituen historialariaren obrak Bibliatzat hartu.

Egipton sortua, aita poloniar jatorrizko ingeles judua, ama ere judutarra, Vienakoa. Viena eta Berlinen bizi ondoren Eric umezurtza Londresera joana osabaren abarora. Alderdi komunistako kidea 14 urte zituenetik. Cambrigden ikasia eta mundura irekia.

Prentsan argitaratu diren obituarioak errepasatu eta marxista hitza da gehien errepikatzen dena, tira, ez da zuzena, historialaria izan zela diote denek. Ondoren, ingelesa, komunista eta judua ageri dira, bada intelektuala eta pentsalaria zela aipatzen duenik. Pablo Antoñana zenak ohartarazi zigun gehiegizko abjektibatzeak dakarren kaiolatzearen arriskuaz. Bilorik ez jazzalearen mihian. Juan Jose Carreras zenak ere iraganeko hainbat historialarik ondoren ezarri dizkieten kategoria historiografikoei ezin dietela aurre egin azpimarratu zuen, hil diren historialari horiek ezin gainetik kendu modu interesatuan jarri dizkieten etiketak. Nago ez ote den gauza bera gertatuko Alexandriakoarekin.

Hobsbawn marxista zen, baina historialari edota pentsalari liberal, kontserbadore, edota erreakzionario bat hiltzen delarik ez dira gisa horretako adjektiboak baliatzen. Liberal hura gogoratzean, maiz, handia, garrantzitsua, errepikaezina, maisuen maisua eta gisa horretakoak irakurriko ditugu. Beti ere, gauden honetan, Hobsbawm ezeren gainetik marxista zela azpimarratzea marxismoaren aldeko aldarritzat har daiteke.

Baina ez nadin desbidera. Ene esperientzia laburrean bi izan dira jazzalearen liburuen karietara izan ditudan eztabaidak, eta bietan Hobsbawmek nazionalismoari egin kritika eztabaida iturri. Denboran aurrena Zaragozako ikaskide batekin izan nuen. Aragoiarrak El linaje de Aitor liburua The Invention of Tradition lanaren graduan ari zen jartzen. Egiaren aitortzeko, badute antzik, ez naiz bi autoreen judutartasunaz ari, Hobsbawmek Israelgo estatua arbuiatzen baitzuen. Biak ala biak tradizio jakin batzuen asmazioaren nondik norakoak agerian uzten dituzte, hori bai, Ericek zuzendu zuen liburuan, maila berean jartzen dira Eskozia, Gales eta Ingalaterra. Ezin esan bezgauza Aitor desmitifikatu zuenaz.

Beti ere, biak dira liburu gomendagarriak, hona arrazoietako bat. Egun aski ongi erroturik diren tradizioak berriki, demagun XIX. mendean, asmaturikoak badira, horrek asmazioaren zilegitasuna frogatu besterik ez du egiten, antza denez, Monglavek edota Xahok ia ezerezetik ezer eraiki zuten, arrakasta handia lortuz, eta usu arrakasta horren arrazoiak eta testuingurua dira ikertzen ez dena. Zer nolako baldintzatan gertatu zen arrakasta hori asmazioa bera bezain interesgarria da. Zaragozako ikaskidearentzat iruzurra zena niretzat egungo errealitatearen erakusgarria zen.

Pasa den astean Kuria kaleko La Hormiga Atómica-n Javierrekin egin nuen topo, kasu honetan ni nintzen eskuetan liburu bat zuena, eta patuaren kiribilak, Hobsbawmekin harreman zuzena izan zuen Josep Fontanaren Por el bien del imperio, una historia del mundo desde 1945 nire eskuetan.

Josep Fontana

-Ezagutzen al duk. Esan nion liburutzarra erakutsiz. Aurpegian antzeman nuen ezezaguna zitzaiola. Rochen izandako solasaldia ekarri nion gogora. Hobsbawm eta Fontanaren artean kidetasun ugari topatuko ditugu. Biendako Europaren motorra mestizajea eta disidentzia dira. Biak dira interesgarri oin bat lokatzetan dutelako. Bandits idatzi zuena gaizkiletzat zuen Britania Handiko MI5ak, eta inork gogoratuko du Josep gerrari ezetza ematen. Bien esanak inoiz erabili izan dituzte nazionalismoaren kontrako mailu edota higitai gisa.

Ez dakit Javierrek Fontanaren azken liburua irakurriko ote duen. Ez litzaioke gaizki etorriko, Fontana bezalako “espaniarzale” batzuen jarrera ulertzeko tenorean, izan ere,  urte bete eman behar baitu Bartzelonan Javierrek. Gero eta gutxiago ulertzen dut batzuen nazioarteko elkartasuna.

Fontana eta Kataluniaren independentziaz hurrengo batean hitz egin beharko dugu.

Diadaren hondarreko egunean elkartu gara. Sanferminen aurretik egin genuen azken hitzordua, udaren puskarik handiena herrian ematen baitu Leonciok. Inoiz aitortu didanez tarteka denboraldi luzea behar du igaro sorterrian, terapia moduko bat da, pagadiak eta olibadiak ia elkarren ondoan, egun sorgoritsua suertatzen bada mendiaren freskotasuna bertatik bertara eta arratsaldearen akaberan ezin mauka motzean ibili.

Manifestazioa izan dugu hizpide, agerraldi erraldoiaren ondorengo adierazpenei zolda kentzen ahalegindu gara. CIUk jokatuko duen papera eta gertaerak Hego Euskal Herrian izan ditzazkeen irakurketa eta ondorioak izan dira Leoncioren gogoetaren ardatzak. Hau guzti hau ilustratze aldera, sorterriko notiziak berritu dizkit. Betiko iltzaturik geratu zaio Leonciori 2011ko abuztuan sorterriko elkartean aditu zuen elkarrizketa.

Manifestazioaren burua

Lau gazte ari dira ordu txikietan barraren bueltan. Arantza, herrian jaio eta bertan bizi dena, Amaia, Bergaran sortua eta udaro amaren herrira datorrena, Mikel, Goierrin hazia, baina adinez nagusia denetik aitaren sortetxera bizitzera etorria eta Bartzelonako Xavi,  ama Bilbon sorturiko nafarra, aita Teruelgoa, bera katalana. Zaharrenak 23 urte bete berri ditu, batek unibertsitatea bukatu berri du, bik hurbil ikusten dute karreraren amaiera, azkenak festaren bat salbu ez du inoiz campus bat zapaldu. Garagardotik ari dira, eta noizbehinka inoren eskuek elkarri pasatuko dioten ezer biltzen dute.

Jaiak amaitu berri dira otsaileko astearte batean hogeitahamar biztanle ez dituen herrian. Pozik dira gazteak, estrainekoz jaiak antolatzeko ardura hartu eta batzuen amorrurako oso ongi joan baita dena. Gogotik lan egin behar izan dute, ordu extra gehiegi eremu txikian parrandan ibiltzea amets duten gazte batzuendako.

Uda ondorengo asmoetaz ari direla Xaviri luzatu dio galdera Arantzak

-Ta orain, ikasten segitu behar al duk

-Ez dinat uste, hona etorri aurretik dozena bat curriculum bota ditinat, baina

-Badaukak hemen saiatzea

-Tira, ez dinat baztertzen.

Egun gazteek lan merkatuan duten aukera urriez jardun dira, eta egungo koiunturaz ari direla Xavik Kataluinako eta Nafarroako egoera ekonomikoak alderatu ditu, eta alderatzean Estatuarekiko harreman ekonomikoen ezberdina azpimarratu.

-Hor duzue zuek hitzarmena. Zuek ez duzue guk Espainarekin dugun afera. Barraren bueltan eseri garenetik milaka euro atera dira Kataluniatik beste komunitate automo batzuen defizita berdintzeko.

Xavi ez da inprobisatzen ari, adibide zehatz eta orokorrak tartekatzen ditu, ezagun du ez dela arrazoibide hau pausatzen duen lehendabiziko aldia. Barran diren gainerakoek arretaz jarraitu dute Xaviren ikasgai magistrala. Leonciok ez du ezer berririk entzun, baina gazte baten ahotik horren argudio argiak entzun izanak kezkatu du.

-Kezkatu, zer dela eta kezkatu hintzen. Galde egin diot nik

-Ziur nauk Nafarroa eta Erkidegoan bizi diren gainerako hirurak ez zirela inoiz ezberdintasun horretaz jabetu.

Geroxeago esan didanez Xavi ez da aurten amaren sorterrira joan. Nonbait aski lanpeturik zebilen ANCn.

-Garagardoak godaletan %15eko lerma behar dik

Harrigarriena ez da Leonciok esan duena, hori esan duenean nor zuen aurrean baizik. Garagardo ekoizle baten aitzinean pontifikatu du Leonciok eta baita ekoizlearen oneritzia bildu ere. Madrilen ikasi omen zuen ekuazioa Leonciok, edatean bibote aparduna utzi behar du garagardoak eta hori gerta dadin aparrarekin behar da jostatu. Diotenez, Madrilgo ostatu batean tabernari bat kontratatu aitzin garagardoa zerbitzatzen ba ote dakien frogatu behar du. Hiri buruzagian, bizpahiru toki alde batera utzirik tabernariek ez dakite edo ez dute nahi garagardoa ongi zerbitzatzen.

Apar pixka bat, otoi!

Bi aste igaro dira Etxauriko jaiak amaitu zirenetik, bezperaren bezpera da, Iruñeko alde zaharra jendez mukuru, Leoncio eta Idoiarekin elkartu eta San Gregorio aldeko terraza bat hobetsi dugu ezer eztarriratzeko, eseri eta hiru garagardo eskatu ditugu. Idoia egarritua izan da edalontziari musua ematen aurrena.

-Kaben dena! Heldu duk berriz ere

-Zer esan dun? Harriturik galdetu diot nik

-Dasta ezak

Dastatu eta pasa den urtean gaurko egunarekin blog honetan argitaratu nuen sarrera etorri zait gogora. Sanferminak eta garagardoa. Zenbait kontu ez dira aldatzen, iraungitzear den garagardoa Sanferminetako prezioan. Zerbitzaria ohartaraztea proposatu dut, baina Leoncioak kontra egin dit

-Ez dik merezi, hemendik aurrera Naparbier bidea eginen diagu.

Ez zaigu damutu.

Leonciok besapean darama Nabarra en su vida histórica liburuaren edizio berria. Duela bi aste hitz-aspertuan aritu ginen Emilio Majueloren La idea de historia en Arturo Campión liburuaren karietara. Inoiz artikulu luze bat idatzi behar duela agindu dit, izenburua erabakia zuen bakarra, Arturo, ezezagun hori.

Baina, garaian garaikoa, gaurko terrazaldian Iruñeko Feriak izan ditugu hizpide. Onerako edo txarrerako Sanferminek ezartzen dute hiri buruzagiaren norabidea. Leonciok ohartarazi dit ezer gutxi dakigula On Arturoren Sanferminetako ibilbideez, ezer badakigu, baina ez da testuetan ageri.

Arturo Kanpion

Testuetako erreferentzia bakarranetakoa Garcia de Almoravid eleberrian ageri da, bakarrenetakoa baina esanguratsua. Txapitelakoak Iruñeko erraldoien lehendabiziko notizia ekarri zigun. Meza ondorengo prozesioan parte hartu omen zuten erraldoiek 1276ko hartan, urtea ere munta handikoa da, Nabarreriako Gerra piztear baitzen.

Campionen eleberrian, hiru erraldoi ageri dira, Pero-suciales, Mari-suciales eta Jucef-Lucurari.

Pero-suciales trukean aritzen zen ikazkina, ikatza eman ardo zahagiak jaso, Mari-suciales aizkorarekin zekale opilak ebakitzen zuen andrea eta Jucef-Lucurari lukurreria irudikatzen zuen judua.

Diskurtsoa Lucurari erraldoiari aipua eginez hasi du Leonciok:

-Lukurreria gurean Antton Lukuri diogun bekaizkeriaren marka da, baina 1276ko Iruñeko prozesioan ageri zen erraldoia, judu bat irudikatzen zuen, lukurreriaren paradigma, barne zatiketez enpo bizi zen hiri buruzagiko gizatalde baten irudia. Baina, hiru erraldoi horien deskribapenari erreparatu eta zer ari zaigu Kanpion agertzen? Pero eta Mari Nabarreriakoak al ziren? Judutegia ere erre zuten Nabarreriako gerran, orduan, erraldoi horiek Done Saturdiko frankoek eginak al ziren?

Egiaren aitortzeko ohi den gisan arras guti entelegatu diot Leonciori. Diskurtsoarekin jarraitu du

Erraldoiak New Yorken

-Erraldoiak hiri buruzagiaren funtsaren funtsa dira eta ez bakarrik Sanferminetan. Kanpionen Garcia de Almoravid-en ageri dena egiazkotzat hartzen badugu duela 700 urte pasatxo trufa eta kritikarako baliatzen ziren panpintzarrak, beno ez hori bakarrik, gerraren pizgarri izan zitezkeen, egun ordea, sakralizatu egin ditugu, inoiz gizaki bilakatu, diotenez, uztailaren 14ko eguerdian erraldoiak dantzan ikusten badituzu Seminario etxeko laugarren pisutik hezur-haragizko irudituko zaizkizu dantzan ari diren zortzi kartoi puska horiek.

Iruñeko Erraldoiak dantzan

Arestian esan bezala literatura da Garcia de Almoravid eleberria, halere, Iturralde y Suitek nolabaiteko egiazkotasuna eman zien Kanpionek deskribatu zituen erraldoiei.

Dena da asmazioa, beste kontu bat da ea asmazio hori gustuko dugun, baina asmazioa denez gure esku dago asmazioan jarraitzea.

Leoncioren asmoa garbia da, Arturikak artikulu-sorta idatzi, Nabarra en su vida histórica abiapuntu harturik, historia eta asmazioaren arteko mugak xedarritu baino muga horien lausotzea bilatu nahi du, ez da lan makala Leonciok hartu duena.

Mañueta karrikako goitiko sarreran utzi dut Leoncio, Riau-Riaua ikustera joanen ote den galdetu diot eta hona erantzuna

-Afera horietan berreraiki baino eraiki zaidak laketago.

Hori ere diot osoki entelegatu.

Ekainak 11 ditu, ilunabarra da zerrategiaren bidean. Gaueko hamarrak hurbil ditugu, euri zaparrada Txantreako Magdalenan, ortzadarrak ateratzeko imintzioa egin du, ez du lortu, gaua abaildu da, ez dit aieru onik ekarri ortzadarra agertu ez izanak, zeren gaztigu ote?

Pasioa dario harginaren eleari, aurrez etzana iruinarri bat dugu, Josemiel Bidador zenaren oroiminez Ollarango udalekoek Ollo herrian paratu behar duten iruinarria.

-Plaka zixtrin bat paratu nahi ziaten ! Garbiki esan niean, fatxek horrelakoren bat egiten dutenean handia, iraunkorra egiten diate, denon diruarekin egin ere, fatxengandik ikasi behar diagu hori.

Bidadorren omenezko iruinarria

Beherela ulertu eta onartu omen zuten Ollarangoek harginaren proposamena. Iruinarria hiru metro luze da, tona bateko hareharria. Hargina baliatu duen ikonografiaz ari da, dantza, literatura, bide orotako laguna (Jimenoren akordua etorri zait burura), komunitatea, mendi elurtu bat, azken honek ageri ez den ortzadarra ekarri dit gogora.

Duela hamar bat urte Josemik hitzordua egina zuen lagun batekin Probintziara joateko. Laguna aitarekin gertatu zen, legezko diosala eta aurkezpenaren ondoren, lagunaren aitak abizenaz ohartarazi zion Josemiri

-Bidador, hire etxea Abartzuzan zegok

Zaharraren oharpenak ez zuen erabat ezustean harrapatu Josemi, mahai bereko ezpala pentsatu zuen, orduko hartan Josemik garbi ikusi baitzuen nondik zetorkion semeari detektibe fama.

Ollaranen izanen da hurrengo larunbatean, baina Bidadorri omenaldia egin zitekeen Abartzuzan, Tuteran (Erraldoien konpartsa urtero eskaintzen dio pieza bat Rosoenean) Arrotxapean edota Baternainen (Plaza bat eskaini zioten)

Iruinarriaren xehetasuna

Ekainaren 30a nonahikotasun egun horietako bat izanen da.  Egun osoko bi ekitaldi eta bietara joan nahi. Lehenbizikoa omenaldi bat da, Joxemiel Bidador zenari Ollaranen eginen diotena, bigarrena Txantreako Euskaldunon Biltokiren 10. urtemuga, ez zuen une txarrik igaro Biltokin Josemik. Arratsaldez ordu berean Ollo herrian Pottoka eta Eskortz eta Ezkaba plazan Erramun Martikorena, Xabier Amuriza eta Amaren alabak. Nonahikotasun egunak.

Hamabost egun igaro dira ekainaren 11tik, Artxibategira bidean hamaikagarrenez barnera oihukatu dut Biba Bidador! Mañuetako dendatik igarotzean. Hiri buruzagia inguratzen duten mendiei begira, entelegatu dut ekainaren 11ko ortzadarra agertu ez izanak sorrarazi aierua. Mikel Gartzia Lopez de Sabando Perun galdu genuen ekainaren 11an. Nonahi delarik ere, adiorik ez.

Pasa den ilbeltzaren 6koak ez zuen Martin asebete. Martinek Leoncio engainatu zuen   “Hatortxupop” kontzerturako. Atarrabiakoan Kerobiaren aurretik Bide Ertzean 5 (Ima, Joni, Karlos, Fran eta Joserra) eta gonbidatu gisa Xabaltx, Naroa, Gorka, Toño eta Aritz aritu ziren. Urtarrilaren 7a kolosala zetorrenez igandea aukeratu zuen Martinek apetak asebetetzeko, txirrinta kentzeko.

Bide Ertzean 5

Nahi izatera Maule bezain hurbil (urrun) dago hiriburuzagitik Elgeta. Martinek molde zaharrean egin zuen Elgetako Espaloierako bidaia. Altsasun bermuta hartu, Zerainen mokaua, Ordizian sartzea kaskoratu zitzaion baina gogoratu zuen lehengusuak gaztigatu ziola izeba ez zebilela aski ongi. Bergaran hartu zuen kafea, eta ez zuen gogoeta soziolinguistirako lagin faltarik izan Monzon Olasoren hirian.

Iluntzerako bi ordu faltan Elgetan zen, beste baterako utzi zuen Intxortarako bidea egitearena. Kontzertua puntual hasi zen, Espaloian baziren Donostiatik eta Larrabetzutik etorriak.  Elgetakoak ez zuen egarri utzi Martin, gose agian bai, baina egarri ez. Elgetakoak 1998ko abenduaren 12ko kontzertua ekarri zion gogora, Atalluko kontzertu hura, orduan ere Bide Ertzean 5 zen (Ima, Joni, Karlos, Fran eta Labrit), orduan ere teknikari ibili zen Kaki Arkarazo (Azkarateko Katarain estudioan ari baitzen Chucho taldea grabatzen.). Orduan ere, kontzertu itzela eskaini zuten.

Txandal Sessions

Don Inorrez ez da iraileko gau batez hilko, desagertzekotan hondartzan desagertuko da eta martxoaren 1etik aintzina atzo ere geratuko zaigu.

Datozela antxeta rafaga horiek, ametsak ez dira bihar itoko Kursaal ondoko hondartzan.

Atzokoan liburu bat hartu zuten hizpide. Asier Barandiaranen Gatazka Nafarroako euskal literaturan irakurri berri dute eta ez ziren ados jartzen liburuaren balioaz ari zirelarik.

Asier Barandiaran

Periferia kontzeptua iruzurra omen zen osabarendako, ustezko bazterketa dela medio lanturuka aritzea besterik ez dakitenen argudio merkea. Leonciok beste era batera ikusten du afera, tokian-tokiko egoerari erantzuteko moldetzat hartu du periferiarena, bestalde osabarendako bertsolaritza oso modu erredukzionistan aztertzen da, inoiz ere bideratuegia da azterketa, Leonciok ameto eman zion, bertsozalea izaki badu egungo aniztasunaren berri, baina ilobaren aburuz ezin diskutitua da aztertzen dena garai bateko jokamolde ohikoa zela. Inoiz pentsatu izan dut solaserako baino eztabaidarako bizi direla Koxme eta Leoncio.

Sikiera bizpahiru kontuetan bat etorri ziren osaba-ilobak. Bien iritziz zeresana ematen duen lana da, haien tartarra lekuko, azterlanak frogatzen du Nafarroan asko eta ongi idatzi dela gaztazkaren inguruan euskaraz. Biek hala biek aurreiritzi etiko gehiegi kausitu dituzte ikerketan eta biei harrigarria iruditu zaie Jon Alonsoren Hodei Berdeak aipatu ez izana.

Jon Alonsoren Hodei berdeak

Itxaro Borda edota Eñaut Etxamendi bezalako idazle baxenafarrak ez aipatzea edota Pello Lizarralderen lanak aintzat hartu ez izana ulergarria izan daiteke, baina hiriburuzagiaren muinean erakunde armatuaren mamitzea kontatzen duen iruinseme baten eleberria ekarri ez izana ez dute entelegatu.

Leonciok huts honen arrazoia Jon Alonsoren kontakizunean bilatu nahi izan zuen, izan ere, Hodei Berdeak nobelan ageri den Petralic pertsonaiak Nafarroako Unibertsitate pribatuan irakasle aritutako baten antz handia dauka. Bigarren mundu gerraren ondoren Francoren Espainian abaroa bilatu zutenetako bat duzue Petralic. Usatxi izandakoa, eta besteak beste espioitza aferetan usatua, nobelan iragan mendeko 60ko hamardakan amerikarrendako lanean ari dena.

Ustatxien propaganda

Koxmek ez du Leoncioren teoria ezbaian jarri, are gehiago, gertagarria iruditu zaio eta Petralic ustatxiarenak Narrrika kaleko bizilagun bat ekarri dio gogora. Zuzen esateko bizilagun izandako bat.

-Petralic EIAko kidea ere?

Leonciok ez dio ulertu,

-EIA alderdiaz ari al zara?

-Ez, motel, Europako EIAz ari nauk. Baina ez duk posible, Petralicen alter egoa gazteegia huan EIAko sorreran egoteko. Igual ondoren harremanen bat izango zian.

Nonbait, pasa den mendeko 20ko hamarkadan Entente Internationale Anticomunista sortu zen III. Internazionalari aurre egiteko xedea zuena. EIAn jatorri ezberdineko europar antikomunistak biltzen ziren, Primo de Rivera, Mola eta Franco EIAk Genevan zuen egoitzatik zabaltzen zuen propagandaren jasotzaileen artean ditugu, eta Genevan ari zirenen artean Nikolai Shinkarenko Narrika kaleko osabaren bizilaguna.

Nikolai Shinkarenko

Shinkarenko errusiarra zen, Armada Zuriko generala eta Espainiako Gerra Zibilean Zumalacarregi tertzioan borrokatu zena. Koxmek gogoan du errusiarra, idazlea, poeta zen eta nonbait bere bizitzako oroitzapenak argitaratu zituen. Nikolai Espainiako gerrak iraun zuen bitartean errusiarrez osaturiko armada unitatea osatu nahi izan zuen, eta eginkizun horretan Yague, Varela, Kindelan, Sangroniz eta azkenik Francorengana jo zuen, alferrik. Shinkarenkoren oroitzapenak osoki irakurri ez baditu ere, Koxmek ustea badu errusiarrak eta espainiarren arteko harremanen zailtasunaz.

-Mespretxua zioten elkarri.

Gerra amaiturik Shinkarenkok pentsio bat jaso zuen Francoren alde borrokatu izanagatik, hura izan zen errusiar generalaren lorpen bakarra. Nikolai 1968an hil zen Donostian.

Bada lan bat Francoren alde borrokatu zuten atzerritarren partehartzea aztertzen duena, bertan Shinkarenkoren inguruko informazio ugari aurki daiteke. Baina Koxmek bizilagunaren gerra ondorengo ibilbidea du xerka.

-Petralic ezagutu al zian? Ion eta Vasilirekin harremanik izan al zian?

Hasieran ez Leonciok ez nik ez dugu ulertu osabaren bigarren galdera. Koxmek azaldu digunez aipatu liburuan, besteak beste, Errumaniarrek Francoren alde eginikoak aztertzen dira, Espainiako gerran errumaniarrek osatu zuten soldadu multzorik handienetako bat eta multzo hartakoa genituen Ion Motza eta Vasile Marin, biak 1937an Majadahondako frontean hilak.

Ion Motza eta Vasile Marin

Azken urteotan memoria historiakoa presente izan da komunikabideetan, eta antza denez, bada jendea Ion Motza ahaztu ez duena. Ikus bestela, duela bi aste eskas Majadahondan Motza eta Vasileri eginiko omenaldia.

Koxmek mezua igorri zidan atzo gauean, Sanchez-Ostizen Cornejas de Bucarest nobela irakurtzeari ekin dio, bertan inboluzioaren puzzlea osatzeko falta duen zatiren bat topatuko duen esperantzan.

-Egun, animatuko al zinateke hori egitera?

(…) Gure hizkuntzak –zion Krutwigek- derrigorrezkoa du batzea eta gaurkotzea. Fisika Teorikoa normaltasunez irakatsi behar da euskaraz. Euskalkikeria eta dialektalismo guztien kontra zegoen osotara. (…) Euskara europartu, batu eta desbaserritartu egin behar zela zioen. Bestela, kitto ginela. Hain zuzen ere, hau proposatu zidan behin: euskaltzale multzo bat eratu; eta igandeetan, frak eta kopa-sonbreroa jantzi, eta besterik gabe, Bizkaiko herrietan gaindik euskaraz mintzatuz ibiltzea. (…)

Euskal Herria helburu 1994

Pasartea Euskal Herria helburu liburukoa da, 1994koa, Txalaparta argitaletxeko Amaiur bildumakoa, lan hori, besteak beste, oroimen ariketa bat da. Euskadi eta Askatasuna entziklopedia 1993an argitara eman berria eta Jose Luis Alvarez Enparantzak argitaletxe berean zenbait argibide, klaredade, gogoeta egitera beharturik ikusi zuen bere burua. Ia bi hamardada igaro dira Euskal Herria helburu argitara eman zuenetik, eta Txillardegiren ordutik honako ibilbidea azaletik azterturik bat baino gehiagok ustezko joan-jinak azpimarratuko ditu. Jarraian duela 18 urte Donostiarrak sinatu zuen liburutik zenbait pasarte:

(…)Nire garaikideen artean, hitz batez, beren burua el último mohicano sonatuaren kidetzat zeukaten aberkideak, ehunka tropa zitezkeen. Herri baten amaia ikusten ari ginela gauza ageria zitzaigun askori (…)

(…)Bilboko Diputazioko Liburutegian makina bat aldiz gertatu izan zait, neronek (1950 inguru hartan) 1880 edo 1900ean argitaratutako liburu funtsezkoen orri askatugabeak, orduan askatzea: Campion, Herminio Oloriz, Sagarminaga…Lotsagarri iruditzen zitzaidan! (…)

(…) 1949ko udazkenean, ingeniari ikasle, bigarren ingresu saialdian Bilbora joan nintzenerako, zerbait banekien euskaraz. Gutxi. Kostata bazen ere, euskal izkribu errazak irakur nitzakeen; eta, poliki mintzatuz gero, zerbait ulertu eta esan ere bai. Hauxe da egia. (…)

(…)Euskararen ikasteari, hitz batez, gau-minean eman nion nik: Bilbon, metodorik gabe, irakaslerik gabe (…)

(…)Hura bai bikote ikusgarria! Lekeitiar zaharra (Azkue) eta bilbotar germaniko gaztea (Krutwig), a ze parea! (…)

(…) Euskaltzainen hizketan ezezik, abertzale euskaldunen artean ere gaztelania zen etengabeko mintzabidea. Euskaltzaleak ez ziren euskaraz bizi, bantueraren espezialistak bantueraz mintzo ez diren bezalexe, euskaltzaleak Ahuñemendiko mendebaltar indioen espezialistak ziren. (…) Honek UCLAko irakasle baten esaldia gogorazten dit, Ipar Ameriketako hizkuntza indioren baten fonologiaz zerbait azaltzerakoan, hitz hauetaz hasi baitzituen bere azalpenak: “Somewhere in the mountains…” (…)

Aipu hauek guztiak III.ekoak Euskara izenburuko kapitulukoak dira. Liburuaren azken aurreko kapituluan ezkerra hartu zuen hizpide,

(…)Eskuinaren zerbitzari zintzo eta objetibo izan nahi ez badugu, hain zuen, eskuinaren jokoa egiteko ikara gainditu behar dugu(..)

Ez zaio gaurkotasunik falta. Txillardegiri ezin zaizkio leporatu egin ez zituenak.