eu http://www.argia.com/argia-astekaria/egileak/patxi-zubizarreta ARGIA: Euskal Herriko astekaria http://www.argia.com/argia-astekaria/2284/ezer-ez ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2278/tradizioaren-tortikolisa ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2272/argiak-itzali-zuena ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2266/madril ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2260/puntua http://www.argia.com/argia-astekaria/2255/eraztun-beltza http://www.argia.com/argia-astekaria/2248/musak http://www.argia.com/argia-astekaria/2246/bastida-araba http://www.argia.com/argia-astekaria/2241/bolo-histerikoa http://www.argia.com/argia-astekaria/2235/eta-beldurrik-gabe http://www.argia.com/argia-astekaria/2229/ad-infinitum http://www.argia.com/argia-astekaria/2224/coelho http://www.argia.com/argia-astekaria/2218/salinger-en-bidea http://www.argia.com/argia-astekaria/2212/afrikar-etorkinak http://www.argia.com/argia-astekaria/2206/autofikzioa Ohe deseginak lana esperimentazio gisara idatzi zenuen eta 20.000 euroko sariak bulkada ezin hobea eskaini zizun. Sarien ekitaldia arranditsua izan zen, Ibarrak, Alkainek, Salvadorrek eta Golden Appel Quartet-ek girotua, baina saridunek –ustez, benetako protagonistek– ezin prestatutako hitz bakanak ere esan; gaitz erdi, hala ere, Luppi edo El guía del Hermitage idatzi zuen Morote ezagutzeko parada izan baitzenuen, eta Irati, ipuin arloko irabazlea. Ordurako liburua txukun argitaratua zegoen eta, bestalde, Donostiako Londres Hotelera gonbidatu zintuzten, leihoa itsasora begira duen gela batera gonbidatu ere. Alabaina, editore bakar batek ere ez zintuen zoriondu –ez naiz antzezlana ohiko bilduma batean argitaratzeaz ari, bai baitakit antzerki liburuak are gutxiago saltzen direla; interesa erakusteaz baino ez naiz ari–; zuzendari edo aktore bakar baten jakinminik mendreena ere ez zenuen jaso eta, futxo!, barnealdeko zure hirian ez zenuen liburudenda bakar batean ere liburua ikusi.

Baina eman dezagun, handik urtebetetsura, Patriren deia jaso zenuela ezustean –lehiaketako epaimahaikide eta zure liburuaren hitzaurrearen egilearena–, eta antzerkiko sari nazionalerako zure lana proposatzeak harropuztu egin zintuela, eta liburua itzultzeko Angelen baiezkoarekin lasaitua hartu zenuela, ustez bestera, ez baita batere erraza liburu bat taxuz gaztelaniaratzea.

Itsasorako beste leiho bat zabaldu zitzaizun dei harekin, baina Kirmenen sariaren albistea etorri zen eta lagun bat, orokor ustean, zuzen mintzatu zitzaizun: “Aurten ez zaio beste euskaldun bati egokituko, ezta datozen urteetan ere. Narratibakoa ez behintzat”. Eta orduantxe ohartu zinen zu bezala beste lagun gutxi batzuk ere egongo zirela, zain eta kukuturik, poesia edo haur nahiz gazte lanak besapean harturik.

Eta eman dezagun gero, baina orain dela gutxi, goiz batez Diario Vasco hartu, eta bat egin zenuela Unaik elkarrizketa batean esandakoarekin: “Liburuetatik ezin da bizi. Lau urte ematen duzu liburua idazten, eta gero salmenten %10 irabazten duzu. Asko salduta, 10.000 euro kobratzen duzu, baina lau urte bizitzeko... Beti ibili behar duzu gauza asko egiten, hitzaldiak han eta hemen, eta burua galtzen”. Baina zalantzaz beterik, bekokia ilundu zitzaizun hitzok irakurtzean: “Baten batek zuzendu beharko luke idazlearen arazo ekonomiko hori; ez dakit nola. Azken batean, gu herrigintzan ari gara neurri batean, eta hala ere ez daukagu instituzioetatik inongo laguntzarik...”. Eta kasik eskandalizatu egin zinen idazlea kexu agertzen zelako, zergatik eta, futxo!, Lyon eta Dublinera joan behar izan zuelako hitzaldiak eskaintzera: “Batzuetan ez dizu bidaiatzeko gogorik ere ematen”.

Baina eman dezagun ez zenuela sumintzeko aukerarik ere izan Madrileko aurrezenbakia zuen telefono zenbaki bat nagusitu zelako zure sakelakoaren pantaila ttipian. Bihotza punpeka hasi zitzaizun 91 hari jarraitzen zion zenbakiarekin, batik bat emakume batek zure izena aipatu zuenean, eta zuk baietz, zu zeu zinela, eta orduan Telefónicako azken uneko oferta baten xehetasunak ematen hasi zen, labur, berehalakoan eskegi baitzenuen. Eta egunkariaren kulturako orrialde pasa etsituan, albiste ñimiño bat topatu zenuen bazter batean: “Paco Bezerra, Literatura Dramatikoko Sari nazionala”. Futxo eta errefutxo! Beharbada Unaik –eta lagunak– arrazoi zuen eta literaturatik ezin da bizi; beharbada aspaldian zaude hilik, nahiz eta orain arte jakin ez.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2200/ajuria-enetik
Imajinatzen jarraiturik, lehendakari karguaz jabetzean erakutsi zuen literatur zaletasuna gogoan, aspaldian nerabilen proposamen bat egingo nion Xabier Urzanteren ipuin baten bitartez: antza, antzinako Tuteran hiru neska-mutiko lagun egin ziren eta hurrengo jaiegunerako geratu ziren, baina hitzorduan huts egin zuten Ali musulmana zelako eta ostiralean agertu zelako, Miriam judua zelako eta larunbata zuelako jaiegun, eta Joanes kristaua igandean agertu zelako. Baina huts egitearen arrazoia ezagutu zutelarik, erabaki ezin zentzundunago bat hartu zuten: aurrerantzean asteak zer eta hiru eguneko asteburua izango zuen!

Lehendakariari esango nion ipuinak aukera ematen ziola ere kulturartekotasuna aldarrikatzeko –baita Zapateroren aurrean, Espainiari begira–, eta nik ere neure aukera baliatuko nuen: krisi garaiotan, zergatik ez berak ere lau eguneko lan astea proposatu? Bai, neurria itxura batean oso populista izan daiteke, baina baita zinez bideragarria ere: lana solidarioki banatzearekin lotua dago, halako auzolan kontzeptu altermodern batekin, eta zeharka slow bizimoduarekin lotua dago, osasuna eta ongizatearekin alegia, etengabeko formazioarekin, edo baita kulturarekin ere: irakurtzeko astia izango genuke eta irakurketa kanpainetan aurreztuko genuke, estresa eta moobing bezalakoak ere nabarmen urrituko lirateke...

Proposamenak, bai gurean bai Europan, egundoko aldaketa ekar lezake, lehendakari bat Historiara pasatzeko adinakoa bai, behintzat.

Lehendakari izendatu eta lau bat hilabetera, baina, aurreko lehendakariek bezalaxe, Patxi Lopezek ez gaitu ez bilera klandestinoetara ez bestelakoetara deitu, eta ohartzen naiz, gainera, ideia berritzaileegia dela eta, gizartea ez bezala, PSE ez dagoela prestatua halako sozialismo pragmatiko eta solidarioa aurrera eramateko –zer esanik ez haren “socio preferente” (sic) den PP–.

Bai, irudimenak urrunegira eraman nau eta oroimenak bestela pentsarazi, zeren El País egunkarian, lehendakari izan aurretik (08-V-25), Patxi Lopez honela mintzatu baitzen: “PNVk herri honetako sortzaile ez ofizialak baztertu, eta kausara bideratutako kultura bultzatu du, haiek akabatu nahi izan ditu, edo kanpora joatera behartu”. Kulturara mugatuz, aitortu beharko nioke sortzaile, intelektual eta kultur eragile asko aspaldian politikoki umezurtz sentitu izan direla hemen, eta euskaraz oso kultura “ez ofiziala” ere sortua dela aspaldian, edota euskaraz idazteak edo grabatzeak ez dakarrela sintonia politiko ezinbestekorik, eta are gutxiago etekin ekonomikorik... Baina hori guztia ere ezin adierazi, ez bada Euskadi Sarien kokteleko solasaldiño protokolozkoan; baina agian ordurako euskara sakon ikasi, asko irakurri eta irudi berrituarekin etorriko zaigu. Hala ere, nork jakin, mezulari bat etorri berri da...]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2197/zainketa-paliatiboak http://www.argia.com/argia-astekaria/2195/dragoes
Baina mundua, Joseph Conrad-en ustetan, espazio mugagabe bezain kilikagarria izan daiteke, esploratzear dauden zuriunez beteriko mapa bat...: “Ttikia nintzenean, mapek liluratu egiten ninduten. Orduak eta orduak ematen nituen Hego Amerikari edo Afrikari edo Australiari begira, eta esplorazioaren ederrean galtzen nintzen. Garai hartan zuriune asko zegoen Lurraren azalean eta, haietako bat bereziki kilikagarria zitzaidanean –eta zein ez kilikagarria iruditu!–, atzamarra haren gainean ipini eta, ‘handitzen naizenean, haraxe joango naiz’ esaten nion neure buruari”.

Munduari begiratzeko lupa nahiz teleskopioa erabili, bistan da mapa guztiak gure aurreiritziek eta ideologiek moldatuak direla, gure ezjakintasunak eta gure beldurrak... Portulagen, Belém-eko museo kartografikoan bada XIV. mendeko mundu ezaguna erakusten duen mapa bat, gainerako masa misteriotsua azaltzeko honela dioena: “De aqui para diante só há dragões”. Duela bospasei urte, garaitsu honetan, beldurraren araberako mapa bat agertu zen El Mundo egunkarian, “Bidaia arriskutsuak” izenburupean, eta ertz batean, letra ezin ttikiagoan, egilea zuena: Foreign Office. Letra handiz, baina, mapan zehar ageri ziren hiru gakoen argibidea zetorren: marra ttiki bat hexagono baten barnean nora ez zen joan behar adierazteko, hau da, Kolonbia, Libia edo Kanbodia…; triangelu baten barneko harridura marka neurriak non hartzea komeni zen aditzera emateko, hau da, Egipto, Kenia edo Sri Lanka; eta harridura marka handi bat kontuz ibiltzea eta manifestazioak non saihestu behar ziren adierazteko (¡) hau da, Peru, Nepal edo Euskal Herria...

Horrek guztiak oroitarazi dit egun batetik bestera lausotu eta arrakaldu den Euskal Herriaren mapa. Dragões… Goizean eguraldiaren mapa bat erakutsi ziguten EITBko albistegian eta beste bat iluntzean. Dragões… Jakin nahi nuke Bonaparteren euskalkien mapa ezaguna ere dagoeneko zenbatek ezkutatu duten bulegoan edo, besterik gabe, eraitsi. Dragões… Eta, hala ere, esanak esan eta mapak mapa, nago nekezagoa zaigula gure barrenaren kartografia egitea kanpoko espazioarena baino, esan nahi dut kanporako –Euskal Herrirako– begirakuneak –sarri patologikoak– ez digula geure barrenari behar bezala begiratzen uzten, eta aitzakia ere bazaigula hainbat barne gabezia berdintzeko eta hainbat zulo estaltzeko (egin al duzu zure ilusioen eta afektibitatearen arkeologia noizbait?, “zurea” esan nahi dut, “zeure-zeurea” eta ez gure honetan hain ohikoa den “gurea”). Geure baitako kontinente eta artxipielagoetan zuriune ugari dago, mendikate ikusgarriak eta amildegi itsugarriak, kostalde turkesak eta estolderia uherrak, eta nago eremu horietako bidaiak direla arriskutsuenak, herensugetsuenak, esploratzaile bizkor eta menturazaleak eskatzen dituztenak, aldaketak ekar ditzaketenak.

*(Atrebentziarekin, udarako bi gomendio –edo hiru– barne –eta kanpoko– mapak berrosatze aldera, Xuan Belloren Historia universal de Paniceiros eta Los cuarteles de la memoria, eta Tomas Espedal norvegiarraren Caminar –o el arte de vivir una vida salvaje y poética–)]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2193/bi-aldiz-jaiotzeaz http://www.argia.com/argia-astekaria/2189/andollu-adin-txikikoen-zentroa http://www.argia.com/argia-astekaria/2189/hormetan-leiho Fantasiaren gramatika liburuan, kontatzen du Lenin eta haren senideak lorategi aldeko leihoetatik sartzen zirela etxera, eta, aitonak, debekurik ez jartzeaz gainera, aulkitxoak ipini zizkiela leihoetatik arriskurik gabe sar zitezen. “Istorioen bidez –eta horiek sortzen dituzten prozedura fantastikoen bidez–, haurrei errealitatera atetik ez, baina leihotik sartzen laguntzen diegu. Dibertigarriagoa da eta, beraz, baligarriagoa”.
 
Ikasturtea amaitzear dagoen honetan, irudipena dut idazleok ere leihotik sartzen garela ikastetxeetako geletara. Ikasturtean zehar, izan Euskal Idazle Elkartearen bitartez erkidegoan, izan FIRA elkartearen edo Nafarroako Gobernuaren bitartez erresuman –oso pozgarria izaten da eskolak beraiek zuzenean deitzea–, idazleok aurten ere titiriteroen pare ibili gara hara eta hona: noizhasizinenidaztennondikateratzendituzuideiakzenbatkobratzenduzunoizbaitutzikodiozuidazteari..?
 
Haurrek lilura begietan hartzen gaituzte, saioa amaitutakoan liburuak sinatu eta sinatu ibiltzen gara, eta orduan ohartzen gara, oro har, irakasleak egiten ari diren lan isil eskergaz. Orduan gurasoekin ere gogoratzen gara, seme-alabengan piztu behar duten motibazioarekin, etxean egin behar duten lanarekin –a zer nolako ezintasuna sentitu behar duten haurrak euskaraz matrikulatu eta etxeko lanetan ezertan ere laguntzerik ez duten guraso erdaldunek: askok ez dute meritu makala!–. Orduan gogaitzen gara beste urte bat igaro delako Ipar Euskal Herrira joan gabe, eta gogoan dugu –haurrak beti haur– nola aitzakiatu ziguten behinola: “Ez dut ulertzen, liburu hau hegoaldekoa da”, esaterako gasolinari “esantza” esaten ziotelako edo bonbillari “anpula”. Beste neskatila bat ere ezin oroitu gabe utzi: “Nik nahiago dut, liburu bat irakurri baino, hitzez hitz kopiatu, baina telebistaren aurrean...”. Ororen buru ondorioztatzen ahal dugu kultura ere leihotik sartu behar dela, aitzakiak porrokatu, elkar adoretu, euskara gramatikatik urrundu...; eta ezinbestekoa dela, dauden baliabideetatik abiaturik, aldian aldiko egoera eta muga politikoak gainditzea, izan gure presentziaren bitartez izan istorioen bidez.
 
Bi gaixo larri omen zeuden ospitaleko logela berean. Ate albokoa guztiz ezindurik zegoen, oheari atxikia; bestea, ostera, zazpi ahalak eginez gero, gutxienez leihoraino hurreratzen ahal zen. Gelakide ezinduari handik zer ikusi, horixe kontatu ohi zion: haurrak ahateei jaten ematen dabiltza, elurrak abail-abail eginik utzi ditu zuhaitzak, bikote bat musuka eta eskuketan dabil... Eta ate alboko gaixoari bihotz altxagarri gertatzen zitzaizkion deskribapen ustez hutsal haiek. Baina, egun batez, bi gaixoetan zein hilko, eta leiho alboko ohean zetzana hil baitzen, eri ezinduak leihora hurreratzen laguntzeko eskatu zuen. Eta, hurbildu da eta hara non, haurrak, zuhaitzak edo bikoteak ez, baina horma bat, horma xaharkitu eta arraildu bat besterik ez duen topatu aurrez aurre...
 
Aurrekoa bezalako istorioak kontatzen dizkiegu haurrei (eta irakasleei, etengabe Angel Erroren gogoeta kezkagarria bainoago zirikagarria inguruka dabilkigula: literatura, orain arte ezagutu dugun moldean, gaur egungo irakasleen belaunaldiarekin desagertuko da...), eta gonbita subliminala egiten diegu errealitatera leihotik sar daitezen, eta saiatu egiten gara hara igotzeko, aulkiaren ordez, liburu egokiak ipintzen, eta gonbita esplizitua egiten diegu txikitatik sortzaile izan daitezen, literatura erlatibizatu eta aldi berean bidelagun izan dezaten. Eta, hala ere, bat egiten dugu Antonio García Teijeirorekin: “Eskolaren hain menpe egongo ez den unean, ez eskolatik desagertzen denean –hori, inolaz ere ez–, eskolako hormak naturaltasunez gainditu ahal izango dituenean, orduan hitz egin ahal izango dugu literaturaren normalizazioaz”.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2183/o-unico-que-queda-e-o-amor Avicena Toledoko Itzulpen Eskolan, Erdi Aroan. Antza, filosofo eta sendagile pertsiarraren lana Ibn Daud juduak arabieratik itzultzen zuen ahoz gora eta, bien bitartean, Dominicus Gondisalvi kristaua arduratzen zen ahozko itzulpen hura latinera bihurtzen eta papereratzen. Aditu frantsesak gaineratu zuen: “Bagdad eta Toledo benetako ikasgaiak dira, izan ere itzultzeari uzten dion gizartea heriotzara gainbehera baitoa. Horixe gertatu zitzaion mundu musulmanari Toledoko garaian: itzultzeari utzi, bestearen jakituriari buruzko kezka galdu, eta horra elkarbizitzaren porrota”.
 
Ez dago hain atzera egin beharrik elkarbizitzaren porrot horren adibide gehiago topatzearren. Orain bospasei urte Nagib Mahfuzen Mirarien kalezuloa (Alberdania & Elkar) eta Mila eta bat gauen gauak (Txalaparta) itzuli zituzten, baina obrak euskaraturik egon arren, baimenik etortzen ez... Luzamendu hori argitu nahian, halako batean jakin zen zer aitzakiatzen zuen idazle egiptoarraren agenteak, alegia, obra horiek gaztelaniaz egonik, ez zegoela zertan euskaraz argitaratu. Argudio hutsal hori gainditu nahirik gestioak abiarazi ziren, EIZIE, Jaurlaritza, Cervantes Institutua... eta bi urte inguru igaro ziren harik eta, noizbait ere, deskubritu zuten arte oztopo nagusia Kairon ez, baina Madrilen zegoela, Madrilgo agentearenean: auzia –edo aurreiritzia, edo mozdade intelektuala– ez zen hizkuntza nagusituen eta minorizatuen artekoa, baizik eta itzulpena zein hizkuntzatan argitaratzekoa zen, hau da, euskara, hau da, bortizkeriaren eta terrorismoaren hizkuntza... To! Argudio harekin harri eta zurturik, eta baimenik ezin zela espero ikusirik, Txalaparta argitaletxeak –etorriko ziren isunak isun– liburua argitaratzeko erabakia hartu berria zuelarik, baimena etorri zen eta liburuak legez etorri ziren euskal azokara (ar. suq; zoco).
 
Azken urteotan, gurean zazpi ahaleginak egin dira itzulpenaren arloan eta Literatura Unibertsala dugu horren adibiderik behinena (besteak beste, ezin Igela argitaletxea ere nabarmendu gabe utzi). Alabaina, hemen ere aurreiritziek badute pisurik, izan ere, Iban Zalduak dioen bezala, irakurle klubetan –toki berez pribilegiatuetan, alegia– itzulpen bikainak programatzen direnean asistentziak automatikoki egiten baitu behera: “Itzulpenena sintomatikoa iruditzen zait: zein puntutaraino euskal idazleak irakurtzen ditugunean ez ote garen gero eta gehiago ohitzen ari oso gauza errazak irakurtzen, eta zailtasuna minimoa izaten hasten den momentutik horrek izutu egiten gaituen irakurle bezala?”. Horrekin batera, inertziak edo halako nagikeriak ere eragin handia dute eta, esate baterako, egiten diren Galeusca guztiak gorabehera –idazleak, editoreak...–, ez dugu a
 
Guztiarekin, badago salbuespen pozgarririk. Orain arte Agustin Fernandez Paz idazle galegoaren hainbat lan euskaratuak izan dira, eta aurten bertan, O único que queda é o amor liburu zoragarria gaztelaniaz gozatu dut nik: Lo único que queda es el amor (liburu honek Espainiako haur eta gazte literaturako sari nazionala jaso zuen), bai ipuinak bai Pablo Auladell-en ilustrazio ezin iradokitzaileagoak, eta orain, Uxue Alberdiren itzulpenean datorkigu Elkar-en eskutik, ustekabean eta edizio ederrean: Maitasuna da geratzen den bakarra. Eta inoiz ez baita berandu, hona nire gomendioa, aurreiritzirik gabe hurrera zaitezen, goza dezazun eta elkarbizitzaren porrota gainditzen has gaitezen.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2177/printzesa-beltza-ipuin-galderaduna  
Nago imajina hark uste baino gehiago hunkitu ninduela; bestela, Hendaiara itzulirik, ez bainintzen neskatilaz eta haren landetxeaz galdezka hasiko. Eta gisa hartan hasi bainintzen, jakin ahal izan nuen Xoldokogaina mendiaren azpiko jauregi antzeko hark Muniorte zuela izena, eta historia berezi baten kokalekua izan zela: antza, aspaldi handian Eduardo Plantagenet –ezizenez, Printze Beltza– bertan bizi izan zen, bertan utzi zuen ondorengorik…
 
Apaiz bat ere izan omen zen, bertan sortua, eta Printze Beltzaren ondorengoa zela nabarmentzen ziotelarik, jendeari aitzakiatzen zion: “Ezinezkoa da, ile horia naiz eta!”. Apaizak jakin ez, ostera, Printze Beltza larruazalagatik ez, baina haren armaduraren koloreagatik esaten ziotela.
 
Muniortera hurrena inguratu nintzelarik, neskatila landetxera sartzen ikusi nuen, baina etxe jantzian oraingoan –soineko zabal eta zabar baino ez, galtzerdirik ere gabe–, eta haren atzetik ama behar zuena, belar sorta bat buruan hartua. Harengana hurbildurik, Printze Beltzaren galdera egin eta, “Ala erraten dute” (sic), eman zidan arrapostua.
 
Ustekabe ederra hartu nuen, gerora, Printze Beltzaren historia arakatzeari ekin niolarik: Ingalaterrako Eduardo III.aren semea, Galesko Printze hau 1330.ean sortu zen, orduko giro liskartsuan gailendu: Crecyn –Ehun Urteko Gerla–, Poitiersen eta, hurbilago, Naiaran… Shakespearek ere izan zuen haren entzutea eta “Gizonen Marte gaztea” deritzo Rikardo II.a Erregea izeneko draman. Baina kontua da, Akitanian errege zelarik, Euskal Herrira etorri bide zela eta, kondairaren arabera, odol ingeles urdinaren aztarrena utzi zuela hemengo aitoren seme-alabengan.
 
Neskatila hura gogotik kendu ezinik ibili naiz aspaldian: zein finezia handiz aritzen zen laborantzan idiekin, esku bat uztarrian, akuiluan bestea. Seguruenik ez zuen jakingo, baina haren manerak, haren prestutasunak, harez ile horiztak berak, XX. mende hastapenean, XIV. mendean izango zuten jatorria.
 
Ororen buru, gogora datorkit Micheleten pasadizo bat: antza, Montmorencytar batek euskaldun bati adierazi zion bere familiak, gutxienez, VIII. edo IX. mendeetan zuela jatorria, eta euskaldunak arrapostu: “Bada, guk, euskaldunok, datarik ere ez dugu!”. Printze Beltza, menturaz, Biriatura bere odola are gehiago nobletzera etorri zen.
 
*  * *
 
P. S. : Euskaldunok ez bezala, lagun batek opari emandako ipuin hau 1925ean datatua dago, Hendaian; gaztelaniaz idatzia da eta honako testua La Princesa Negra originalaren moldaketa traketsa baino ez da. Eta, hala ere, irakurritakoaren arabera, ausartuko al zinateke egilea nor den esaten? Zure balizko izena –erantzuna– paragrafo bakoitzaren lehen letrak lotuz ateratzen denarekin kontrasta dezakezu gero, izan ere, agian, oraindik ere bizi dugun egoerari buruz zer pentsa emango baitizu, zalantza eragingo baitizu izan dezakezun aurreiritzi bati edo besteri buruz, agian...]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2171/zenbaki-egunak  
Irakurri dut Zaraitzutik zein Erronkaritik artzainek 6 eguneko bidaia egin behar izaten dutela beren artaldeak Bardeetara eramateko –eta oroitu dut Otsagabian bazela haginlari 1, kontsultan honako oharra ipinia zuena: “Haginak ateratzen dira: oinazearekin, 1 pezeta; oinazerik gabe, 2 pezeta”–. Irakurri dut, oinazez irakurri ere, protestak protesta eta Espainiako armadarekin lotutako hitzarmena medio, Bardeetako udalek, Zaraitzuko zein Erronkariko udalek eta Olibako monasterioak 2.300.000 euro jasoko dituztela. Nafarroatik irten gabe, irakurri dut Sanzen Gobernuak euskarazko hedabideetarako aurten 310.000 euroko partida aurreikusi duela, iazko aurrekontuarekin alderaturik, %96,7 gutxiago –kuraia on Euskalerria irratia, Ttipi-Ttapa telebista..!–
 
Bien bitartean, irakurri dut Eusko Jaurlaritzak euskararen erabilera sustatzearren onartutako 13.100.000 euroetatik, hedabideetarako 5.700.000 bereizi dituela. Baina irakurri dut, halaber, Eusko Jaurlaritza beraren Etxebizitza eta Kultura sailek 700.000 euroko diru laguntza eskaini diotela Kepa Junkerari proiektu musikal 1erako, baina lehenago, 2007an, Herrilan eta Klimatologia Zuzendaritzak 200.000 euroko laguntza esleitu ziola Nómadas del viento proiekturako –gaitz erdi: musikariak Arriaga antzokian abenduan eskaini zituen kontzertuen irabaziak Diamon Children elkarte irabazirik gabekoarentzat omen...–. Eta irakurri dut ETAkoek EITBren kontra egindako atentatuak 4.000.000 euroko kalteak sortu dituela –ez dut politikara gehiago lerratu nahi baina, oinazeak oinaze, zenbat diru gastatuko ote dute presoen inguruan familiarrek eta erakundeek? Zenbat diru beharko ote da herri honetan hilero bizkartzainei ordaintzeko? Zenbat –kultur, hizkuntz– proiektu ez ote daitezke bideratu dirutzatzar horrekin?–. Bai: konparazio guztiak gorrotagarriak izan edo ez, argigarriak, izan, badira, eta okaztagarriak zenbaitetan, eta 11 galdera eragiten didate, hala nola “Zer egiten dut hemen? Nora joango naiz?”. Baina sobera sumindu eta ezer larriagorik esan edo erabaki baino lehen, egin dezadan Donald ahateak bezala, eta konta dezadan 100 arte: 1, 2, 3...
 
Baina 100 arte kontatu arren, sumindura eta nazka berdintsuak dira. Eta, ez jakin zergatik, gogoa berriro ere Pirinioetara joan zait, han bai baitago herrixka 1 agintariei halako eskari bitxia egin diena, alegia, kanpandorreko erlojuak orduetan eta erdietan jotzeaz gain, laurdenetan (15’) eta erdietan (30’) ere jo dezala, zertarako eta herritarrak hain bakarrik senti ez daitezen. Udaberrian agian Bardeetatik Zaraitzura eta Erronkarira itzuliko diren artzain bakanekin egin beharko dut 1 eta herrixka horretara bildu –badaezpada ere 2 pezeta harturik–. Ziur nago, behinik behin, han ez dela semafororik egongo.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2164/durango-aurrekoak  
Eta eman dezagun Gasteiztik Donostiara hain zuzen ere liburu aurkezpena egitera doan idazleak Koldo Izagirreren hitzok oroitu dituela eta, handik gutxira, Altsasu iragan berritan, Paris 857 bide seinalea ikusi duela, eta sentitu duela Donostiatik aurrera egiteko gogoa, Pariseraino (edo hibernatzekoa bestela, azken egun eta asteotako eguraldi –eta gertakari– gorriaren eraginez; aurten desira hori bizi-bizi sentitzen ari da). Nekatua doa idazlea liburu berria alboko eserlekuan ikusten duela: zenbat buruhauste, zenbat atzera-aurrera, zenbat zalantza, zenbat zuzenketa, zenbat insegurtasun… Barrena goibel eta mingulin duela, Izagirreren hitzez oroitu da berriro ere: “Irudipena daukat argitaletxeak akomodatu egin direla eta ez dutela berririk asmatu joan deneko hamabost, hogei urte honetan”.
 
Idazlea, konturatu gabe Pariserako bidea bazter utzi eta Donostiarakoan doalarik, Kirmen Uribez oroitu da: “Liburua jaio da, baina lehenengo urrats horietan, ibiltzen lagundu behar zaio”; eta hurrena Karlos Linazasoro etorri zaio gogora, behin batez aurkezpen mahai beretik jaulkitako gogoetarekin: “Nik, zera, egia esan, ez dakit zer egiten dudan hemen. Pertsonarik desegokiena naiz ni neure liburuaz hitz egiteko”.
 
Donostian jadanik, Boulevard-eko aparkalekuan sartu delarik, idazlea bere burua konbentzitu nahian dabil: apustu egin nahi du liburu bakoitzarekin, baina baita aurkezpen kontuekin ere. Eta autotik irten bezain laster Salinger idazleaz oroitu da, Salinger desagertua, Salinger misteriotsua, elkarrizketa edo aurkezpenik egiten ez zuena. Eta Izagirre berriro, belarrira xuxurlaka: “Beharbada beranduegi da, baina zenbait jende nola dabilen ikusita, nahiago dut atzera egin eta promozio karrera horretatik apartatu. Ez dut mediatic people izan nahi. Nire nekadura dut aurkezpenak ez egiteko arrazoietako bat. Beste arrazoi bat, nabarmenkeriaren kontrako jarrera. Hirugarren bat, aurkezpen sistemaren higadura. Zerbait berria asmatu beharra dago, asmatu beharra daukate argitaletxeek, liburuaren promozioa egiteko. Protesta moduan ere egin dut, liburua ez aurkeztea”.
 
Konstituzio Plazara bidean, liburuari lagun egiten dioten –liburuaren lagun diren– hainbat adiskide etorri zaizkio idazleari gogora: kazetariak, liburu saltzaileak, bibliotekariak –zenbat ahalegin ezkutu, zenbat katalogo txukun haiei esker, zenbat klub–… Eta haien alde topa egin du topatu duen lehen tabernan botila bat txakolin eskatzearekin batera. Patata tortila ere eskatu du, piper gorri batekin. Amaitzen duelarik erabakiko du, joan, ez joan.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2158/gorputz-ahantziak
Noizbait Sarriri irakurri nion euskal literatura zuri-beltzekoa zela, apenas landu izan dituela koloreak. Baina nik gaineratuko nuke zentzumenak ere oso bazter utzi izan ditugula, nahiz eta, Ixabel Coixet-en antzera, Mendebaldeko literaturaz eta zinemaz gauza bera esan daitekeen: “Batzuetan irudipena dut Mendebaldeko filmetako pertsonaiek ez dutela sekula jaten, eta niretzat ezinbestekoa da jakitea pertsonaien bizimodua zein den, non bizi diren, nola egiten duten lo, zer jaten duten…”.

Behin adiskide bati entzun nion nobela entzutetsu bateko “Eta izan zen musurik…” euskal esaldi erotiko handienetako bat zela. Beste behin esan zidan honakoa dela sona handiko beste nobela bateko eszenarik beroena: protagonistak emakume batekin hitzordua du eta joan aurretik, dutxatzen ari dela, masturbatu egiten da geroko balizko joko erotikora lasaiago eta prestatuago joateko. Mohamed Txukri edo Abdela Taia marokoarrek edota Haruki Murakami japoniarrek, adibide bat ipintzearren, gogotik egingo lukete barre hemengo literatura goratsu eta gogoetatsuegiaren gainean. Eta ez naiz ari sexu kontuak esplizitatze soilaz, begirakuneaz eta begiratzeko moldeaz baizik.

Alabaina, literaturan ez, baina non eta Berria kazetan topatu nuen, guztiz ustekabean, beharrezkoa zitzaidan pizgarria, Agurtzane Ormatzaren Udari begira izeneko artikuluan.

Nork bere gorputza ezagutzeko gonbitea zekarren, nonbait biluzteko eta sentitzeko, nork bere buruari otordu intimo bat eskaintzeko, edo iluntzeko hitzordura barruko arroparik gabe joateko. Benetan artikulu nabarmena iruditu zitzaidan batik bat bakana delako, eta udari ez ezik gainerako urtaroei ere egokitzen ahal zaielako. Eta gogoan dut, artikuluari zerion sentsualitearekin, kazeta bererako ipuin bat idatzi nuela orduan. E-maila izenekoa, abuztuaren 17an argitaratua.

Eta bai, azkenean ikusi nuen filma, berriro ere gustatu zitzaidan, baina nago gaur egun zinema aretoetan ikusten denari erreparatuta, estreinatu zenean erotikoa izan zitekeena gaur egun kasik haur atalean egon daitekeela. Baina orain joan beharra daukat: hitzordu bat dut eta ez ditut Ormatza, Txukri, Taia, Murakami eta enparauen begirakunea eta sentsualitatea bazter utziko: “Eta gozatu gertatzen denarekin, nola sentitzen zaren, nolako mutil eta emakume ederrekin gurutzatzen zaren, zer paisaia dagoen...”.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2152/gasteiztxo
Hiriaren paisaia linguistikoak ez dio erraz pentsaraziko bertan bi hizkuntza ofizial daudela. Ama Zuriaren Plazan Mendia Optika ikusiko du, baina akatsa iritziko dio gero eta ugaltzenago ari den “k” letrari; aitzitik, ez du ikusiko dendaren kanpoaldean dagoen erakusleiho ttikia, eta are gutxiago termometroa, barometroa eta higrometroaren azpian dagoen “Joera” euskarazko hitza. Bisitaria aldi baterako etorria denez, ez da jabetuko hiritarron sentsibilitate linguistikoa –jarrera, oro har– apaldu egin dela urteen poderioz, epeldu, eta denda nahiz taberna berrien kartelak gaztelania hutsean daudela, eta euskara gaur egun ilusioarekin ez, baina profilekin eta tituluarekin lotzen dela. Lehen euskararen aterpe ziren pintadarik ere apenas ikusiko duen… –Babazorroa, euskaldunagotzat jotzen dituen Bilbo edo Donostiara joaten denean, harriduraz ohartzen da haietan ere paisaia linguistikoan gaztelaniak duen nagusitasun erabatekoaz–. Eta, hala ere, bidaiariak ez du entzuterik izango parkeetan guraso eta haurren artean gero eta gehiago egiten den euskara –zinez miresgarria da hiritar askok azken urteotan euskalduntzeko egindako ahalegin isila, kasik intimoa–. Bidaiariarentzat kontraesan hutsal ikusezin eta entzungaitzak dira hauek. Gogo-sabelak beterik, bertan goxo, bertan gris dagoen hiria da gurea.

Tranbia berrirako ipintzen ari diren errailen artetik doa Gasteiztxo, eta laster Marianisten ikastetxera helduko da trena. Eta bidaiariari bozgorailutik jakinaraziko diote Iñaki Urdangarinek bertan ikasi zuela, baina ez du jakiterik izango Ignacio Aldecoa idazleak askoz lehenago ikasi zuela bertan. Edo hirian badela euskaraz sortzen duen idazle multzo –hiritar gehienentzat ulertezin– bat, edota euskarazko liburuak hizpide dituen irakurle klub bat.

Parkeak eta hirigunea ezagutu ostean, kamara atzera poltsan eta entzumena laxoturik, bidaiariak Gasteiztxotik pozarren jaitsi, eta Plaza Berrira joko du freskagarri bat hartzera. Baztertxo tabernako terrazan eseriko da akaso, eta ez du jakiterik izango han Herrikoia liburudenda egon zela luzaroan –garai hauen sinbolo ezin hobea: liburudenda-taberna–, eta zenbait iraganminaz oroitzen dela sasoi hartaz, hango lagunarteaz, hango aurkezpen giroaz… Bitartean babazorroak zorabioa sentituko du AHTren abiadura bera baino azkarrago doan denboraren eraginez, eta pentsatuko du, zentzu askotan, optikako “Joera” hitza inguratzen duten bi triangeluetan –antizikloiaren gorantzako berdea eta borraskaren beherantzako gorria–, seguruenik beheranzkoa egongo dela pizturik, eta eguraldi gorria, eguraldi petrala datorkigula. Entzuna du udalean badela kafe antzoki bat sortzeko asmorik, baina babazorroak konkludituko du berarentzat desio ez duen hiri domestikoa ikusi duela bidaiariak, eta berak ere ohitu beharko duela hiri arrotz, kanpoeder eta pitxiplastikozko hau ikustera.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2146/galeusca-ahantziak  
Ororen buru, hiru idazleak bakarrean geratu ziren hutsik zegoen diskoteka bateko goiko solairuan. Idazle katalana eta galegoa poetak ziren, lagunak, eta lausengu hutsean batak besteari eskultura bat agindu zion bere herrian, eta besteak batari esan zion aurreratua zuela haren poema liburuaren itzulpena. Bien bitartean, poeta ez zen euskalduna hizkuntza bezain isolatua sentitu zen, linguistikoki zein fisikoki. Harik eta zerbitzari beltzaran xarmantari erreparatu zion arte. Handik gutxira, baina, galegoak eta katalanak ere hitz beste egin eta hari josi zioten begirakunea. Ekain erditsua izango zen eta neguko eskiatzaile odolbero andanarik gabe, hantxe egokitu ziren: zaintzaile-bizkartzaina atean, neska barran eta haren beste aldean hiru idazleak, lerde jario, sedukzio jokoari emanak. Katalanak poema nerudatsu bat dedikatu zion, loreren bat bota; euskaldunak irrintzi bat jaurti zion, eta zeharka gaineratu zuen katalana ezkondua zela, baina neskak barregarri utzi zuen “Niri bost” xalo batekin; galegoak, azkenik, eszenatokira jo eta dantza bat eskaini zion gauekoari, dantzaldi barregarri bezain benetako bat. Eta hona hemen galdera: ezetz asmatu hiruetan zeinek ligatu zuen?
 
Hori guztia oroitu dut egunotan irakurri dudalarik Galeusca berrindartu nahian dabiltzala. Ez, ezin dut ukatu irri firfira maltzurra agertu zaidala. Galeusca, ez dakienarentzat, gogaideen monologo ezin aspergarriagoen segida izan ohi da –ze gogoan dudan arratsaldeko saio bat, non oso ego handiko idazle oso bizizale bat, hitzaldiak logaletua, gero eta makurtzenagotzen baitzen, eta emazteak ukondokaka nola esnatzen zuen bere aldera gehiegi makurtzen zen aldiro–, agiri eta adierazpenak gorabehera, urteetan zehar ezertan mamitu ez dena; nor bere etxera “ni” harrapoztuarekin itzultzeko balio izan duena –tripa betearekin, esan gabe doa. Argi dago literatura mailan elkarrentzat ikaragarri arrotz izaten jarraitzen dugula, eta beti bilatu nahi izaten dugun etsaia ez dagoela Madrilen. Are gehiago: elkarren berri izateko ere gaztelania dugu makulu bakar, Madril itzulbidearen bihurgune erreferentziazko. Argi dago: ez dugu elkar seduzitzen. Elkarrentzat erakargarri izateko, urtean gutxienez elkarren liburu bana itzuli beharko genukeela iruditzen zait, eta zerbitzariak zioen bezala, niri bost Euskadi Saria jaso duen liburua itzultzen den edo ez, baina elkarren berri izan nahi horretan ez gara batere pragmatikoak izan: asko kostatuko al litzateke urtean idazle bat gonbidatzea, urtea hemen igarotzea, elkarren hizkuntzetan trebatzeko ikastaroak prestatzea?
 
Galeuscako aurreprestaketa hartan poeta galegoa izan zen aurrena hitzik gabe eta hurrena bere hitzen xuxurla tximatsuarekin zerbitzaria xarmatu zuena, eta neskaren ohean amaitu zuena. Baina biharamunean, atzera elkartu zirelarik, dena ahantzia zuen, eta bere burua madarikatzen hasi zen, halako neska katxarroarekin oheratu eta gero... Ezin ahantzi, bestalde, egun ez dagoela poeta galegoaren eskulturarik herri katalan hartan, eta poeta katalanaren liburua ez dela argitaratu galegoz. Eta ezin ahantzi, azkenik, idazle euskaldun irrintzilariak, gerora, ustekabean harreman epistolar bati ekin ziola; baina hori, hori beste upel bateko garagardoa da...]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2140/atxikimendua
Gerora, nirean behinik behin, eskari hauek zeharo urritu ziren harik eta, duela zenbait hilabete, Praileaitzen aldeko sostengua eta testu bat eskatu zizkidaten arte; horrekin bat egin ostean, berriki, Amnistiaren Aldeko Mugimenduari egiten ari zaion epaiketaren kontrako agiria jaso nuen, baina honakoa ez nuen sinatu. Garai hartako atxikimendu etiko bertsua sentitzen dut presoekiko –besterik da bitarteekikoa–, baina bidali zidaten agiriak aspaldiko diskurtso berbera zekarren, hitz maiztu berberak, eta ez zitzaidan ez irekia ez bateratzailea iruditu, ezta oinazetik eta bidegabekerietatik irteteko baliagarria ere –tristea da oraindik ere gutxieneko duintasuna eta eskubideak aldarrikatu beharra, baina ezin tristeagoak dira agiri irakurketen inguruko zeremonia ohiko eta argazki anakroniko horiek: mahai luzexka, bospasei aurpegi ezagunegi (ezen ez intelektual) eta atzeko segizio betiluna–. Gero, egunkariko sinadura zerrendari erreparatu, eta ohartu nintzen ez zuela batere zerikusirik garai hartan agertzen zen atxikimendu zabal harekin…

Orain dela urte mordoxka, hain zuzen ere atxikimendua eskatzen ez zitzaien irakasle, bibliotekari edo ileapaintzaileei buruzko ipuin bat idatzi nuen (ikus Garziarena aldizkaria). Funtsean, itxurakeriaz pentsatu nahi nuen, eta –intelektualak– gizartean zuen funtzioaren gainbalorazioaz zein gainbeheraz. Gaurkoan, baina, sinadura noiz eta zergatik eskatu zaidan –edo ez– azaldu nahi nuke. Eskatu zait, modu orokor batean, Gizonduz plataformatik eta Interneten sina dezadan, baina borondateaz haragoko agiria hain iruditu zait politikoki zuzena, hain gatzbakoa eta eraginkortasun eskasekoa, ez baitut sinatu. Eskatu zait –Elkarri dut gogoan, edo Konponduz edo Baketik bezalako ekimenak, baina haien agiriak gaur egun ez ditut ezinbestekotzat jotzen eta zenbaitetan asmo onen errepikapen hutsalak iruditzen zaizkit– herri kontsultaren aldeko atxikimendua ere, baina politikari eta aditu askok diotenaren kontrara, ez dut uste euskal gizartea oraindik behar bezain heldu, kohexionatu eta –barkatu– ilusionatua dagoenik, eta horiek ere ez ditut sinatu.

Bitxia zait, gainera, herri galdeketa ahobeteka aipatzea eta, aldi berean, nire jaioterrian, Ordizian, Udalak Oiangu parke publikoa itxuraldatzeko eta txikitzeko batzar erabakiorra goizeko zortzietan egitea; bitxia zait herri txikien mailako erabaki –-nire ustez ezinbesteko– horiek ukatzea eta ber denboran bestelako handinahiak eskatzea –zentzu honetan, benetan ez dakit AHTren aurka nagoen, baina ez dut hiritarrokiko begirunerik sentitu eta proiektuari inposizio eta txikizio zantzu guztiak antzematen dizkiot–. Eta, ororen buru, adierazi nahi dut zorigaitzez ez didatela sinadura eskatu, besteak beste, Isaias Carrasco hil zutenean…

Orain dela urte mordoxka, Espainiako demokraziaren lehen urteetan, UCDko alkate falangista ohi bati bisita egin zion orduko gobernadore zibilak, eta hona hemen alkatearen aitorpena: “Gobernadore jauna, egunotan nahasmendua hain da handia, dagoeneko ez baitakit gutarra ote naizen ere”.]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2134/mekauen-sos pagaré bat baizik, eta bertan ageri den data arte ez dago kobratzerik”: eta pagakizun agirian uztaila edo abuztua ageri.]]>