Argia.com :: Josu Chueca

Euskal exodoaren ezina

1940ko abenduan Alsina baporea Frantziako Marseilla hiritik abiatu zen ehunka errefuxiatu zeramatzala, tartean zen 16 urteko Nestor Basterretxea mutikoa. Ia bostehun egun geroago iritsi ziren Argentinara, itsaso zabaletan eta basamortuetan oinazea jasan ondoren.
Hauxe da artista ezagunaren testigantza.

Sindikatu abertzalearen metamorfosia

1911ko uztailean sortu zen Solidaridad de Obreros Vascos, egun Euskal Langileen Alkartasuna (ELA) izenarekin ezagutzen dena. Sabino Aranaren ideien altzoan sortutako sindikatuak klase sozialen arteko elkarrizketa predikatzen zuen eta sozialismoa deitoratu. Aldiz, orain, langile borrokaren abangoardian dabil eta ideia ezkertiarrak bere egin ditu. Zer gertatu da ehun urteotan sindikatu abertzalearen baitan?

"Guk abiarazi genuen Farangortea"

Bienvenido Cilveti Urkia Ongietorri izengoitiaz baliatzen zen. ELA eratu zuen Nafarroan Errepublikako urtetan. Sindikatu horren Nafarroako idazkari orokorra izan zen 1933az geroztik eta Gasteizen egindako II. Biltzarrean parte hartu zuen. Egun Iruñean bizi da.

Eibar, Bigarreneko lehena

Espainian oso ohikoak izan dira aldaketa politikoak, baina egitura sozioekonomikoa aldatzea ez da hainbestetan gertatu. Goi mailako agintariak txandakatu izan dira, estatu kolpeen edo aldez aurretik “atondutako” hauteskundeen bidez. Bi salbuespen daude. Bata, Isabel II.ak hanka egin ondorengoko Seiurteko Demokratikoa, 1873-1874ko esperientzia errepublikarrarekin amaitutako hura. 60 urte geroagokoa da bestea: Primo de Riveraren diktadura amaitu ostean aldarrikatutako II. Errepublika, Neska polita deiturikoa. Aldarrikapenak 80 urte beteko ditu hilaren 14an.

Bizitza helburu, gorroto garaietan

1939 eta 1944 artean 597 haur jaio ziren Elnako amaetxean, Perpinyàtik gertu. Gerrak harrapatutako emakume eta haurrei laguntzeko sortu zuen Elisabeth Eidenbenz-ek. Haur horien salbatzailea bizi da, eta bere ahotik entzun dugu nola gertatu zen historia hura.

1940: Eskual Reicha

Gerra zibiletik ihes egindakoek gerra handiagoa topatu zuten mugaz bestaldean. 1940ko udaberrian alemanek Frantzia osoa okupatu eta zatitu zuten, eta itsasontzia hartzeko zoria izan ez zuenak, lan-batailoietan edo Mauthausenen amaitu zuen, edo klandestinitatean, kasurik hoberenean. Ipar Euskal Herria Vichyko erregimenaren eta nazien artean harrapatuta geratu zen: “Eskual Reicharen” aroaren hasiera zen.

Artea txarrantxen artean

“Auschwitz ostean, poesiarik ez” bota zuen Theodor Adornok, adierazteko kontzentrazio edo erailketa zelaietan gertatutakoak ezinezkoa egiten zuela jardun artistiko edo arrazoizko gogoetarik. Bistan da errealitateak ukatu egin duela pentsalari germaniarraren aipua. Txarrantxen artean egondako askok saioak, eleberriak eta poesiak kaleratu zituzten. Egun, artelanak gero eta leku gehiago ari dira hartzen iraganeko pasarte hori ezagutarazteko.

Askatasunaren bila barkuz eta pateraz

Gerra Zibilak milaka lagun eraman zuen Pirinioak gurutzatzera. Itzuleraren esperantza altzoan zeramaten, baina mugaz bestaldean ezusteko itzela jaso zuten: kontzentrazio zelaiak eta Bigarren Mundu Gerra aurreko giro ozpindua. Askok Ameriketan ikusi zuten salbazioa, baina gaitza izan zen hara iristea. Euskaldun batzuek arbasoen marinel senari jarraitu zioten, eta patera itxurako bi ontzitxotan bidaia miragarria egin zuten ozeanoan barrena.

Euskaldunen aterpea suntsitu zuen faxista

Jean Ybarnegaray politikari baxenafarraren izena hizki beltzez pasatuko da Euskal Herriko historiara. Euskaltzale eta frantziar chauvinista izatetik nazien kolaboratzaile izatera igaro zen. Bere jarduera funtsezkoa izan zen Bigarren Mundu Gerraren atarian, funtsezkoa totalitarismoaren garaipenerako.

Hotel krudela emakumeentzat

1938tik 1944ra, milaka emakume eta haur kartzelaratu zituzten Saturraranen. Bizi-baldintza tamalgarrietan iraun zuten, gaixorik eta gosez. Gerraosteko kapitulu beltza da hau, nahi baino gehiagotan historiak ezkutatu duena.

Elkartasuna lepoan hartuta

1936ko Gerra hastean, bazter guztietako boluntarioek eman zuten izena Espainiako Errepublikaren alde borrokatzeko. 53 naziotako milaka borrokalari aritu ziren Brigadetan. Tartean izan zen Theodulo Francos baionarra.

Iraultzaile eroria

1978ko uztailaren 8an poliziak German Rodríguez gaztea tiroz hil zuen Iruñeko zezen plazatik gertu. San Fermin tragiko haietatik 30 urte pasa dira eta Josu Chueca historialaria bere bizitza ikertzen ari da. German ez zegoen kasualitatez barrikaden lehen lerroan, bizitza militantea izan zuen, eta beste behin ere, ideia iraultzaileek eraman zuten hara.

Franco osteko erreferendumak: abstentzioa, baiezkoa, ezezkoa

Frankismotik ateratzean hainbat galdeketa funtsezko egin ziren. Berrogei urteko diktaduraren ostean alderdi bakoitzaren jarrera ikusteko zegoen. 1976an Lege Politikoaren Erreforma onartzeko erreferendumak, adibidez, bakoitzaren indarrak neurtzeko balio izan zuen. Ondoren etorri ziren Konstituzio, Estatutu eta NATO-ri buruzko erreferendumak.

Eta Aitzol zergatik ez?

Vatikanoko San Pedro plazan Gerra Zibilean hildako bostehun elizgizon beatifikatuko dituzte urriaren 28an. Apezpikuen erabaki honek izaera politikoaren itzala du atzean, Memoria Historikoaren Legearen eztabaida puri-purian dagoen honetan. Beatifikatuko dituzten apaizen artean ez dago frankistek fusilaturiko euskal apaizik. Utzikeria? Aspaldiko posizio politikoen isla?

Santo�a gudarien azken geltokia

Ez da gai erosoa gudari izandakoentzat, ezta Eusko Jaurlaritzaren buruzagientzat ere. Urte askoan gai tabua izan zuten, batzuek eta besteek, Laredo eta Santoña arteko padura nahiz hondartzetan gertaturiko errendizioa. Zergatik baina? Aldez aurretik italiarrekin izandako hartu-emanak, Errepublikaren aldeko kideei bizkarra emanez burutu zituztelako, eta frankistek italiarren txanda hartu zutenean ankerkeriaz jokatu zutelako.

Bilbo zubirik gabe

Burdinazko Gerrikoa zuloz beteriko gazta baten gisan pasa zuten frankistek. Bilbo arrisku bizian, bi aukera zeuden: borrokatu edo alde egin. Ez zen epopeiarik gertatu. Errepublikanoek hiri industriala abandonatu zuten ekainaren 18an, zubirik gabeko Nerbioi atzean utzita.

1936ko urriaren 1ean onartutako Euskal Autonomia Estatutuak ez zuen zehazten Euskadiko hiriburua zein izanen zen. Hala ere, Bilbok hartu zuen horren ardura. Eusko Jaurlaritzak Gernikako Juntetxean zin egin ondoren, Bizkaiko hiriburua izan zen gobernu horren egoitza eta faxistei aurre egiteko sortu zen armadaren aginte leku politiko-militarra.

Adiorik gogorrena

1936ko gerrak Euskal Herrian inoiz izandako erbestealdi masiboena sortu zuen. Gainera, gizarteko esparru eta adin guztiak harrapatu zituen eta lehen aldiz inolako erantzukizunik ez zutenek ere kanpora egin behar izan zuten. Haurren kasua dugu nabarmenena: Milaka erbesteratu zituzten eta beraientzat espreski atonduriko bidaia izan zen.

Gazte gaztetandikan herritik kanpora...

1937ko martxoa eta urria artean, 25.000 haur inguru Bizkaia, Santander eta Asturiasko portuetatik itsasoratu ziren; beraientzat ezezaguna zen Europa urruna zuten helmuga. Ebakuazio erraldoi hori, bando nazionaleko hegazkinek burututako bonbardaketen ondorio izan zen. Hainbat hirik –bereziki Bilbok– pairaturiko aire eraso odoltsuek oso argi utzi zuten frankistek behin eta berriro egindako mehatxua egia bihur zitekeela. Urtarrilaren 4ko bonbardaketa izan zen akuilua. Egun hartatik aurrera hasi ziren Frantziara bidaliko zituzten umeen zerrendak prestatzen. Hala ere, bi hilabete luze behar izan zuten Olerongo irlara –Maison Heureuse delako kolonien etxera– joanen ziren haurren lehen bidaia antolatzeko.

Gernikako oihartzunak

Kostata izan arren, 1937ko apirilaren 26 arratsaldean gertaturikoa arras argi dugu gaur egun historia orrialdeetan. Egun hartan, arratsaldeko 16:15etik aurrera, Gernikako zerua infernu bilakatu zuten Gasteiztik eta Burgostik gerturatutako Kondor Legioko hegazkin frankisten bonba, metraila eta suak. Heriotza eta suntsipena nagusitu zen eta historian lehenengo aldiz hiri batek bonbardaketa orokorra jasan zuen. Handik egun gutxira Herbert Southworthek idatzi zuen legez, “Gernikako izenak hiri hori erre zuten sugarrek baino gehiago erretzen zuen”.

Gernikako hondakinek oraindik kea haizeratzen zuten bitartean, itzaliko ez zen eztabaidaren sua piztu zen. Besteak beste, ordura arte izandako bonbardaketen marra tragikoa nabarmen gainditu zutelako. Jakina, gerraren hasieratik bertatik, frankistek hegazkinetatik bonbardaketa latzak burutu zituzten. Gerra hasi eta lau egunera, hain zuzen, Otxandion (Bizkaia) estreinako sarraskia egin zuten, 53 hildakorekin. Bidasoako gudaldian ere, Caproni hegazkin italiarrak eraginkorrak izan ziren frankisten oldarrak gauzatzeko. Eta Bizkaiaren aurkako erasoaldia abiatu zenean, Bilbok, Eibarrek, Elorriok eta bereziki Durangok pairatu zituzten bonbardaketek argi utzi zuten nazionalen estrategian jokabide hori izango zela ardatza.

Durango lehen euskal Ponpeia

Handiak txikia estaltzen omen du, eta hala gertatu zen gerran izandako hainbat sarraskirekin. Oroimenaren eta historiaren matrioska tragikoak bailiran, Gernikako bonbardaketak estali zuen Bilbok, Eibarrek, Otxandiok hala Durangok jasandakoa. Baina tragedia horiek izandako oihartzunaren gainetik, Durangoko bonbardaketa Bizkaiaren kontrako behin-betiko erasoaldiaren hasiera izan zen, eta gerra tankera horren adierazpide latzenetakoa gainera.

1937ko otsailean, Malaga hartu ostean, Mussolinik bidalitako tropek Madril erraz bezain azkar menperatuko zutela uste zuten. Francoren eta Molaren soldaduek lau hilabete pasa zeramatzaten hiriburuko inguruak zanpatzen baina madrildarrek eutsi egin zioten erasoaldiari. Faxistak ez ziren pasatu, ez. Hori dela eta, Francoren aldeko soldadu italiarrek Guadalajaran eraso zuten, Madrilek Mediterraneoko eskualdeekin zuen lotura puskatu nahian; ostera, egundoko porrota jasan zuten. Egia esateko, armada errepublikanoak baino gehiago egin zuten lokatzak eta lainoak, italiarren erasoa oztopatuz. Ondorioak oso gaitzak izan ziren Roatta jeneralak gidatzen zituen Corpo di Truppe Volontari-entzat (CTV). Soldadu asko preso hartzeaz gain, fronte lerroa laga behar izan zuten arrapaladan egindako atzeratzean. Mussolinik amesten zuen garaipen azkarra umiliazio zakar bihurtu zitzaien.

36ko Gerra: Otsaileko kronika: Eusko gudariak gara� Oviedo askatzeko

36ko Gerra. Urtarrileko kronika: Euskadi autonomoaren egunik beltzena

36ko Gerra. Abenduko kronika: Eguna, euskarazko iraultza komunikatiboa

1936-37ko gerra garaian, Euskadin ez zen prozesu iraultzailerik eman. Katalunian edo Aragoiko lurretan ez bezala, liskar handirik gabeko giroan aritu ziren Eusko Jaurlaritzaren gidaritza onartu zuten guztiak eta gainontzekoek ez zuten nahikoa indarrik. Horregatik, eta bitxia bada ere, garai hartako aldaketa sakonenak beste esparru batzuetan -hezkuntzan edo komunikabideetan, esaterako- aurki ditzakegu, iraultzaile izan gabe, goitik beherako eraldaketak gorpuztu zituztenak. Horietako bat, euskara hutseko lehenengo egunkaria:Eguna. 1937arekin batera jaio zen.