Argia.com :: Jose Inazio Basterretxea eu http://www.argia.com/argia-astekaria/egileak/jose-inazio-basterretxea ARGIA: Euskal Herriko astekaria <![CDATA[Urruti gabe]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2323/urruti-gabe ]]> <![CDATA[Pazko-goiza]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2317/pazko-goiza ]]> <![CDATA[Ostiral arratsalde batez]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2311/ostiral-arratsalde-batez ]]> <![CDATA[Itsasaldia]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2305/itsasaldia ]]> <![CDATA[Gerra eta bake dantzak]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2300/gerra-eta-bake-dantzak ]]> <![CDATA[Krisia labirintoan ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2294/krisia-labirintoan ]]> <![CDATA[Estutu eta hertsatuak]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2287/estutu-eta-hertsatuak ]]> <![CDATA[Haserrearen ordaina ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2280/haserrearen-ordaina ]]> <![CDATA[Herio arratsean ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2274/herio-arratsean ]]> <![CDATA[Munduaren orpoa]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2268/munduaren-orpoa ]]> <![CDATA[San Severinoren agiria]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2262/san-severinoren-agiria <![CDATA[Ausiabartzako Telebista ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2256/ausiabartzako-telebista <![CDATA[Musumerke eta Musuhandi]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2250/musumerke-eta-musuhandi <![CDATA[Ukondoa, hur eta amets ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2244/ukondoa-hur-eta-amets <![CDATA[Krisiari, musu]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2237/krisiari-musu <![CDATA[Ai ama!]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2231/ai-ama <![CDATA[Erretretaren afera]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2225/erretretaren-afera <![CDATA[Bagoirik ez zeraman trena]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2220/bagoirik-ez-zeraman-trena <![CDATA[Kaikuen eta kankarroen ipuina]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2214/kaikuen-eta-kankarroen-ipuina <![CDATA[Telebista itzalezinaren ipuina]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2207/telebista-itzalezinaren-ipuina
Ez. Ez zen jaiotzatik hala. Ez zen amaren erraietatik munduratu aldagailua eskuari atxikirik. Normal jaio zen. Urduri munduratu zen, eta ipurmasailetan lehen txaloa jo ziotenean, negar batean lehertu ziren haren birikiak.

Jaio zenean, eguna zetorren gauaren ondoren. Heze ernaltzen zen lurra, euria egindakoan. Hizketa normalak ziren txakurren zaunkak, eta ulergarriak. Katuen miauak berdin, ozenak eta konprenigarriak. Ilargiaren eta eguzkiaren distirek ez zezaketen iragarri gerora etorriko zena.

Aldagailua josi zitzaionekoa. Bada, normal abiatu ziren gauzak. Baina, bizitza lege, hazten hasi zen haurra. Hitz egiten ikasi zuenean, telebistari begira jartzen zuten gurasoek, “bake pixka bat” edukitzeko. Eta, isildu egiten zen umea.

Gerora, maitasun goxoetan aritu nahi izaten zutenean nagusiek, Disney faktoriak ekoitzitako film melenga horietako baten aurrean jartzen zuten haurra, ezti-jariotan isildu zedin.

Nerabezarora heldu zenean, kontuak ez zeukan jada aterabiderik: ezin zitzaion aldagailua kendu eskuetatik, ezta ur irakinarekin ere.

Ordenagailu bat erosi zioten gurasoek, ea telebistatik askatzen zen eta probetxuzko zerbait egiten ikasten zuen. Euria itsasoan.

Norbaitek aholkatu zien hobe zutela auto telegidatu horietako bat erostea, asko gustatzen omen zitzaizkiela nerabeei halakoak. Saio alfer eta hutsala.

Itsaspeko ontzi nuklear itxurako bat erosi zioten. Eta moto elektrikoa, bateriadun horietakoa. Eta MP4a, e-book bi... eta nik zer dakit zer!

Medikuetara eraman zuten. Botika konplexuak hartu zituen. Odol eta gernu frogak egin zizkioten. Ebakuntza-gela sofistikatuetara eraman zuten.

– Ez dago zereginik –esan zuen zirujau nagusiak.

Telebistara deitu zuten orduan gurasoek, emititzeari utz ziezaioten. “Horiek pretentsioak!”, esan zien Zuzendari Nagusiak.
“Programazioa aldatu!”, eskatu zien aitak. “Edo aurkezleak kanbiatu!”, amak. “Edo gezurrak kontatu!”, izeba mojak.

Etsiak jota geratu ziren denak, bere horretan segitzen baitzuen aldagailuak.

Egunsentiaren etorrera. Halako batean, herrialde hartan geratzen zen etxalde bio bakarra bisitatzera joan zen familia osoa, Nekazaritza- eta Abeltzaintza-ministro zen aitatxo buru zutela. Eskoltarekin heldu ziren. Burrunba ezinago handiarekin.
Telebista-kamerak han zeuden. Hitzaldia hasi zuen aitatxok. Ondoan zeukan ama. Eta nerabea haiekin zegoen, tribunan.

Halako batean, erakuslean aldagailua josita zeukan gazteak behi urdin baten atzealdea ikusi zuen kortako ate-zirrikitutik. Haren errape jori eta guriari so geratu zen.

Amaren eskua askatu eta kortara abiatu zen. Begiekin segitu zion amak, protokoloak ez baitzion oholtza uzterik ametitzen.

– Probatu nahi al duk? –behia jezten ari zen baserritarrak.
– Ezin dut, pegaturik daukat aldagailua.
– Utzi aulkitxo horretan eta ekin lanari.

Behia jezten hasi zen mutikoa. Gero, oiloei eman zien jaten.

Bekorotz eta zirin artean galdu zen aldagailua, betiko.

Hitzaldiak bukatu zirenean, aitatxok esan zion gazteari “zerri-zerri eginda zaude laguna, hau nazka!”. Eta amak: “politagoa zinen telebistari begira egoten zinenean”.
]]> <![CDATA[Errotari goibelaren ipuina]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2202/errotari-goibelaren-ipuina
Jakin ere, ez zekien kareharrizko mendirik ba ote zuen, ur gezazko oasirik, basaltozko sumendirik... Kukua noiz zetorren. Mozoloak zer kantu duen.

Hizkuntza-nahasmendu izugarria bizi zuen herri horrek: batzuek zioten modu batez esan behar zirela gauzak, besteek kontra egiten zieten lehen horiei; eta hirugarren batzuek aurka arestiko biei. Herri horrek ez zekien ezta nola deitzen zen ere, hain baitzen berezia eta ezjakina.

Bakana zen herri hori. Munduan bakarra. Hori bai, malaostia ikaragarria zeukaten hango biztanleek. Horrexegatik zen ezaguna herri hori atzerrian. Horregatik eta txipiroi beltzengatik. Gozo, izugarri gozo prestatzen baitzituzten amonek zefalopodo txiki horiek.

Berezien artean, berezia zen herri hori. Bakana. Aparta. Halere, kondena bat bete behar zuen: galmendi iluna bizi behar baitzuen. Iluntasunaren labirintoa.

Ilunez ilun

Ziklikoa da iluntasunaren labirintoa, behin eta berriz esnatzen dena, itsasoko marearen zain dagoen ur-errotaren antzera. Bi aldiz etorri eta bi aldiz joaten da marea, egun-pasa. Behin iratzartzen da argia, eta beste behin amatatzen. Baina, egunero berdin. Herri hartan, hala zen eta hala da.

Zain dagoen errotako harri higigaitzaren modukoak dira herri hartakoak. Gutxi ibiltzen dira, iluntasunaren aurrean ezta deus ere, egunsentiarekin ez gehiago. Eta, bitartean, errotarri biek ehotzen dute denen bizitza beraien arteko marruskaduran: bakar bakoitzarena nola, hala denena.

Ziklo eta bira markatuak ditu errotak. Itsasoak legez. Iluntasunak ere, berdin. Egunak argitu egiten du, gaua goibel eta beltza izan delako. Eta hala da egunero: gaua, iluna; eta eguna, argiago.

Eguna jaten du arratsak, ilunabarraren opari eginez. Eta, batzuetan, aizaro bihurtzen da ilunpea, sorginen eta mamuen ordu beldurgarria hurbildu den seinale.

Eta, ondoren, gaua egiten da egun, eta alderantziz. Ziklikoa da iluntasuna, errota bezala. Ziklikoa, herri horren kondena.

Margoz margo

Anabasa kartografikoa bizi zuen herri horrek, bere basoak ezagutzen ez zituena, bere ibaien bokaleak non zeuden ez zekiena, bere hizketen arteko oreka bilatzen ez zuena... Bere kontraesanetan, herri horrek iraultza amesten zuen. Ez besterik, iraultza baizik. Iraultza.

Eta, jakina, ez da oso iraultzailea zikloa, ezta zikloarekin tematzea, ziklora egokitzea eta bertan eroso esertzea ere. Ezer berri askorik ez baitakar ziklo itxiak. Aurreikusia besterik ez.

Herri horrek ez zekien ez dagoela iraultzarik antzinako sineskizunak mugiarazten ez dituenik, ideia zaharrak iluntzen ez dituenik. Beti aurrera baizik, inoiz, atzeraka edo alboka, agian zabuka ibili behar dela, zerbait egin behar dela ziklo goibela apartatzeko... Ez zekien iluna kraskatu behar dela, arrautzaren oskola legez, barrukoa ikusteko. Eta hartara, iraultza gauzatu ezinik zebilen. Ilunpeko kondena zahar hura bizitzen.

Ilunabar batean, amonari sukaldean laguntzen ari zitzaiola, pure-egiteko makina ito zitzaion gazte bati, patu eta ziklo goibel historikoak bere kautan zerabiltzala. Bete eta ito egin zitzaion tresna. Pure-egitekoak ez zuen irensten gazteak koilara handi batekin behin eta berriz gaineratzen zion guztia. Bete eta bete ari zen gaztea sukaldeko errota, saldaz eta lekalez. Ez zuen abasto ematen tresnak.

Biraderarekin tematurik zebilela, amonak esan zion: “Ez al dun ikusten, gainezka egin behar din pasapureak. Eragion errotari bestaldera”.]]> <![CDATA[Pozoia]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2194/pozoia
Artseniko zuria, uretako astaperrexila, lupu beltza edo antraxa, estriknina... Toxikatu, gaixotu eta, deskuidoan, akabatu egiten duten substantziak dira horiek. Bere bidea egiten du pozoi bakoitzak, propio berea, eritasunetik heriotzaraino.

GAROÑA. Itxi behar zutela, baina ez dute itxi: “Ay, si, si! Ay, no, no! Markeroliño marketxuleta marketxo txuriano...” Agintariek diotenez, denon hobe beharrez mantentzen dute zabalik eta martxan. Pozoia zerbitzatu digute, zilarrezko plateretan bada ere.
Pozoi aktiboa da Garoñakoa. Pozoi politikoa. Gezurraren pozoia. Energia-ekoizle diren enpresa ahaltsuen pozoi esanguratsua, geure buruetara tantaka isuria.

Ez dute ezertarako balio izan ekologisten protestek. Ezta politiko batzuenak edo herri-administrazioen izenean mintzatu diren hautetsienek ere. Ez du balio izan, herritar askoren ahotsak. Ezta milaka manifestazio egiteak ere. Pozoia, beti pozoi.

GORBEIA. Mendi enblematikoa pozoitzen ahalegindu dira: “Gorbeiako larrean, aker bat dago erdian, atso herrena dabil bere aurrean dantzan” kantatu izan dugu umetan, gurutzera ailegatu izan garenean, Arratia sakonetik hurbilduta edo Mairulegorreta iradokitzailetik. Edo Orozkotik. Edo Barazarretik. Edo...

Aker, atso, lami, basajaun eta era guztietako izpirituak uxatu dituzte militar espainiarrek Gorbeiatik. Derrepentean. Piperpotoa administratu diete denei eta gurutzea prezintatu.

Konstituzio hitza ahoan ailegatu dira militarrak. Bakean dagoenari, bakean utzi behar zaio. Baina, batzuek ez jakin hori. Metroka ehundutako bandera triste hori ezarri digute han, Euskal Herriko paisai ederrenetakoa duen gailurrean. Ortziaren muga besterik onartzen ez duen amestoki ederra pozoitu gura izan dute.

MUGAREN MUGAK. “Zenbat gara? Lau, bat, hiru, bost, zazpi?”. Eguraldiaren eta giroaren azalpena egiteko, esatariek erabiltzen dituzten telebista-mapa horietara ere heldu da alkaloide suntsitzaile bat. Lardaska sinboliko berria.

Euskal Herriaren forma-aniztasun beti eztabaidatuaren baitan, orain beste bariante bat erakutsi digute ETBn. Hirurak-bat, laurak-bat, zazpiak-bat, seiak-bat... ezagunak genituen mapa horiek guztiak euskararen herriaren mapa marraztu gura genuenean, Euskal Herria irudikatu gura genuenean.

Orain, sorgin ilunen alkimia politikoak hala eskatuta, inongo abertzalek pretenditzen ez dituen lurraldeak erantsi dizkiote Euskal Herri telebisatuari: Biarno, Errioxa, Burgos…

Geografia ikas dezagun egingo dute, seguru asko.

ARROSAREN IZENA. Umberto Ecoren nobela horrekin akordatu naiz. Ecoren eleberri famatuan, rol garrantzitsua betetzen zuen pozoiak. Baita gezurrak ere.

XIV. mendeko eztabaida erlijioso nahasietan giroturik, Alpeetako abadia batean gertatutako zenbait heriotza ilun kontatzen ditu idazleak. Eleberri horretan, fikzio horretan, bibliofagiak akabatu zuen abadia horretako Jorge de Burgos fraide itsua, liburuzain zaharra, Aristotelesen Poetika denen begietatik ezkutatu nahi zuena.

Eleberriak azaltzen duenez, arrastoa uzten du beti gezurrak. Baita pozoiak ere. Gogoratu fraide haren lerde urdina, inork ez irakurtzeko, Aristotelesen liburua jan zuenean, pozoi eta guzti.

XXI. mendean bizi gara. Baina akordatu, nobela horrekin akordatu naiz.]]> <![CDATA[Kikarak, goibel ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2175/kikarak-goibel  
Libre antzean da orain, berriz ere; baina, itxieraren zauria ez da orbaindu. Gauzak dauden moduan daudela, mugatuak izan ditzake Bilboko Kafe esanguratsuak bai azukrea baita esnea ere.
 
Bezeroen segurtasunaren inguruko eztabaidak piztu du sua Bilboko Kafe Antzokiaren eta Bilboko udal-arduradunen artean. Kontu zahar eta garratza da hori. Iaz ohartarazi zuen Bilboko Udalak Antzokian erruz gainditzen zela baimendutako aforoa.
 
Bilboko gaua ezagutzen duenak badaki, jakin, asteburu batzuetan ez zegoela hara sartzerik: jende oldeak ez baitzuen zirrikiturik uzten. Masifikazio horrek ez zuen aukerarik ematen gauaz gozatzeko.
 
Neurri batzuk hartu zituen orduan Antzokiak, bere interes ekonomikoak eta bezeroen segurtasuna uztartzeko. Ez nahikoak, Bilboko udal-arduradunen ustez. Neguarekin batera etorri baitzen Antzokia zarratzeko agindua. Hilabetez.
 
Harrez geroz, zenbaki-dantza handia dabil segurtasunaren tirabiraren baitan. Laurehun lagunentzako sarrera nahi luke Udalak. Zortziehunekoa ere onar liteke Babes Zibilak indarrean dauzkan irizpide arrunten arabera. Ez du kutxa berdin epeltzen kopuru batak ala besteak.
 
Testuinguru eztabadaidagarri horretan, Bilbo hiriguneko gaua berrantolatzeko nahia agertu du Udalak. Eta proportzio handiak daude uste izateko ezen Kafe Antzokiaren moduko kultura –eta aisia– zentrorik ez duela atsegin Bilboko Herriko Etxeak hirigunean. Halere, ez du euskaldunentzako espaziorik sortzen Bilboko korporazio horrek.
 
Ez du ematen krisiaren benetako oinarria bezeroen balizko segurtasunik eza denik, edo ez hori bakarrik, ezpada ze Bilboko distritu zentralaren berrantolaketan errotzen ari diren zirin-belarren tamaina.
 
Egia baldin bada Bilboko barruti pinpirin eta dotorean soberan dagoela Kafe Antzokia, bada arazo handi baten aurrean geundeke euskaldunok, gizalegearekin eta demokraziaren usadioarekin ezer gutxi zukeena eta adjektibo izugarri itsusiak eskatuko lizkigukeena.
 
Krisia bideratzeko ahaleginak egin beharko dituzte alderdi biek: Antzokiak eta Bilboko Udalak. Zeren ez baitugu euskaldunek kafe irakin hori merezi. Ezta kikara hautsirik ere.
 
Kafe Antzokia da bere inguruan eta bere babespean antolatzen diren zenbait kultura-ekitaldiren ama-ontzia, oinarri ekonomikoa. Bilboko hirigunean dagoen kultura-proiektu anitz eta autofinantzatutako bakarrenetakoa da Kafe Antzokia. Bilbo Hiri Irratia, Ibaizabal Telebista, euskaltegia, kantu-eskola, kiroldegia, umeentzako tailerrak… Kafe Antzokiaren itzalean babesten dira hein handi batean.
 
Bilboko bihotza da Antzokiaren kale-ingurua: Abando auzunea, Albiako lorategia… Finantza, merkataritza, eta botere-gune garrantzitsua da barruti hori, Bilboren baitan. Eta hor dago kokatuta Antzokia.
 
Eta egia esatera, ez dugu hortik at nahi. Hor baizik. Kafe Antzokiak eskaintzen duen zerbitzua berak baizik ez dezake eskaini hor eta orain. Eta are: Kafe Antzokiaren moduko azpiegitura kultural gehiago behar lituzke Bilbok.
 
Normaltasunez eta naturaltasunez bizi den euskara nahi dugu Bilboko kale esanguratsu eta distiratsuetan. Kikara koloretsuak atsegin ditugu guk ere, euskaldunok.]]> <![CDATA[Universitas]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2158/universitas
Abenduaren 4an izango da Euskal Autonomi Erkidegoko unibertsitate publikoan Errektore berria hautatzeko eguna. Euskararen nazioarteko egunaren biharamunez.

Azken urteak. Konplexua da unibertsitateko jarduera. Dela ikasketa-programa, dela ikasleen ikasgaitasuna, dela irakasleen lana, dela zerbitzuetako langileena, dela gizarteak krisia bizi duela… unibertsitatean beti arazo. Lan ugari.

Juan Ignacio Pérez Iglesiasek zuzendu du EHU azken urteotan. Ikasketa-plangintza berriak abiatu dira, langileen irabazpideak eta lanpostuen iraunkortasuna indartzeko ahaleginak egin dira, campusen birmoldaketa teknologikoa eta urbanistikoa abiarazi da… Emaitzak hor daude, nork berak epaitzeko.

Urrearen distira. Iñaki Goirizelaia eta Marisol Esteban hautagaien adierazpenak jarraitu ditut azken asteotan. Unibertsitate publikoa ulertzeko eredu desberdinak planteatzen dituzte.

Halere, bat-edo egiten dutela iruditu zait arlo batean. “Irekia” eta “kanporakoia” nahi dute Goirizelaiak eta Estebanek unibertsitate publikoa. Nazioarteko konkurrentzian, Euskal Herriko Unibertsitateari, berari dagokion lekua aitortu behar zaiola esan izan du Goirizelaiak. Mugaz kanpoko lehian erakutsi behar duela EHUk bere balioa, Estebanek.

Globalizazio-garaiotan, logikoa ere bada EHUk bere gandorra erakustea etxetik at.

Probeten herdoila. Baina, irudipena dut, irudipena, ezen, kanpoko eguzkiaren distirari begira, etxerako begiak itzaltzen ari zaizkigula. Aitor dezadan hizkuntzak, euskarak arduratzen nauela. Lan-hizkuntza moduan, administrazio-hizkuntza moduan, eztabaida-hizkuntza moduan, dozentzia-hizkuntza moduan, ikerkuntza-hizkuntza moduan…

Euskararen errektoreordetza historikoa, Euskara eta Eleaniztasuna errektoreordetza bihurtzea proposatzen du Goirizelaiak.

Estebanek dio euskara ez dela zamatu behar artifizioekin.

Irudi lezake ezen “gehiegi” egin dela azken denboretan euskararen alde… Ez dut iritzi bera nik. Zeren, EHUk ez baitu normaltasunez bizi euskara. Beti dabil euskara delako hori erdaraz diseinatutakoaren atzetik. EHUn, itzultzaile onak gara euskaldunak, baina, oro har, ezin frogaturik gabiltza sortzaile onak ere bagarela, ezin errunik gaude geure arrautza.

Hizkuntza-normaltasuna eta egokitasuna kudeatzeko unean, ausardia berri bat behar luke EHUk. Ausardiarik gabe, ez dago laborategietako probetetan azpimarratzeko moduko aurkikuntzarik.

Ausardia hori gorpuzten joateko, eztabaida eta borondatea behar dira. Euskararen oraingo egoera apaldua saihesteko, agian, balizko campus euskaldunei buruz, euskara naturaltasunez biziko luketen campus berezituak sortzeari buruz hitz egin beharko litzateke.

Edo, euskaldunentzako lizentziatura berezituak diseinatzeaz. Alegia, euskararen hizkuntza-erkidegoari gai unibertsalak bere beharrizanen baitatik azalduko dizkioten karrera eta curriculumak diseinatzeaz.

Euskararentzako probetak garbitzen eta prestatzen ikusi nahi nituzke hautagaiak. Tamainako ausardiarekin. Euskararen goratze sentimentaletik, onartze arrazional eta praktikoetara egin dezagun jauzi Akademia Nagusian.]]> <![CDATA[Ez adio]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2147/ez-adio  
Ziklo interesgarria osatzen dute urtaroek. Hasiera bat eta amaiera bat markatzen digute. Bizitzaren joan-etorria irudikatu dugu batzuetan urtaroekin, lanen bukaera-hasierak. Aldakuntza. Mugikortasuna…
 
Dantzaria da, oso, urtaroen arteko muga, dantzaria erabat haren bakoitzaren mamia han eta hemen. Ipar-hemisferioko Europan, Amerikan eta Asian, ekainaren 21ean hasten da udaldia, edo 22an; hego-hemisferioko Afrikan, Amerikan eta Australian, aldiz, abenduaren 21ean, edo 22an.
 
Hartara, hemen uda denean, negua da han. Eguzki-errainu erreei begira jartzen garenean hemen, han izotza dute leiho-ahoetan. Hodeia eta kazkabarra direnean gurean nagusi, sapa eta izerdia bizi beharra dute han, antipodetan. Etengabea da zikloaren higidura, mudantza eta bultzada.
 
* * *
 
Naturan legez, hedabideetan ere izaten dira zikloak eta urtaroak. Argia honetara, esate baterako, urteko deskantsua hartzeko egunak ari dira hurbiltzen.
 
Udaldiko zikloan, urtaro beroarekin, gurea bezalako gizarte aurreratuan, borondatezko migrazio ttikia hasteko tenorea heltzen da. Behin behineko laburra. Oporretakoa deitu dioguna.
 
Barkazio-egun horietaz baliatuta, yurtetako esneak dastatzera joango dira batzuk, Mongolia urruneraino. Glaziarretako pitzadurekin dantzan hartuko dute beste batzuek atsegina, Andeetan nahiz Kaukasoan. Edo, krokodiloei bazka ematen, Madagaskar hezeko zoologikoetan. Horiek, atzerrian.
 
Hurbilago, Aralarko belardietan geratuko dira beste batzuk, San Lorentzotako izar iheslariei so. Ondarraitzen, kresalezko ohantzetan etzango dira beste batzuk, itsasoko oihal zuriei beha.
 
Erbestean nahiz etxean, Venus eta Marte zaindari, maitemindu ere egingo da inor belar onduetan. Eta, ustekabean, baita amodioa galdu ere, labar zurbiletan. Heltzea baitakar epelak: fruitu izan, edo abagune.
 
Lana eta beharra izango dute baten batzuek. Uda izanagatik, denek ez baitute barkaziorik. Eta migrazioa, oporretakoa barik, jornala biltzekoa izango dute. Liburuekin emango du inork uda. Irailerako ikasten…
 
Zikloaren biribiltasuna, joan-etorriaren aldaketa, etengabetasunaren higidura… Denentzako soka-dantza. Txanda, azken finean.
Egun bitan bero, hirutan langar. Horixe egokitu zaigu denei orain arteko udaldian. Gure auzoan ez dira tomateak gorritu, eta patata usteldu egin zaigu. Ez da aparteko ona izan eguraldia ekainean, ezta uztailean ere. Ea bihar zer dakarren…
 
* * *
 
Agorrileko bezperatan, lan batzuk amaituta, udaldi epelari keinu egin guran, kapsula hegalariko leihoak itxi ditu martiztar herrenak. Aldi baterako, badoa-eta bera ere. Metalezko kriskitin-hotsa egin du haren pote sideralaren bozinak, diosala egiteko.
Bidea eskatzen ari da martiztarra ezkerreko argi keinukariarekin, hegaldatzen hasi aurretik. Ttakun-ttakun, laztan apal batekin utzi nahi du Lurra. Hautsak harrotu barik.
 
Kapsula hegalarira sartu aitzin, makilak hurbildu dizkio Katixa Agirre (h)errenkide berriari, eta belarrira esan dio: “Argia den bitartean, balia itzazue haren dirdaia eta distirak”.
 
Ez adio.]]> <![CDATA[Zirkuitulaburrak]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2144/zirkuitulaburrak
Literaturan, zer den tradizioa, edo zer bihurtzen dugun tradizio. Eta nola bihurtzen dugun hau, hura ala bestea tradizio. Zergatik den eredugarria Axular, edo zergatik ez zukeen izan behar... Azken finean, literatura-kanona zertan datzan, kanon hori norantz doan, kanon delako hori nora eraman gura dugun. Horretaz guztiaz dihardugu.

Lagunak, erreparo pixka bat ematen dit kontuak, batez ere kanon hitzak berak. Bereziki, kanonaren esku etorri ohi den itzalak. Oro har, hozkia ematen dit kanonak; eta, literaturan, ardura berezia.

Arte Ederretako literatura klasikoaren baitan, besteak beste, kanona da giza gorputzaren edertasuna ezartzen duen eredua. Joskintzan, hogeita hamazortziko izaria da modernitatearen kanonak utzi diguna. Kristau Elizek eta, hedaduraz, edozein erlijiok sakratutzat hartzen dituzten liburuen zerrenda ere bada kanona.

Araua da kanona. Legea. Araudiari deitzea kanon da, esakune latzari zelofanezko azala jartzea. Zeren, argi esanda, ezer izatekotan, eredua baita kanona. Eta, imitazioa du helburu ereduak. Ereduaren ezpatak nola, ertz zorrotza du kanonak. Giharrak apartatzera hel daiteke.

* * *

Edozein gairen aurrean, ortodoxiaren eta heterodoxiaren muga dantzarietan euskaldunek erakutsi ohi dituzten grina sakratuak ezagututa, hozkamina ematen dit kanonak. Nahikoa probatuta baitago lege, araudi eta kanon estuetatik euskal komunitatea.
Esaterako, hirurogeita hamar eta laurogeitako urteetan, zenbait euskara-irakasle dominikoren eskuetan, ongi asko erakutsi zigun euskara kanonikoak euskararik ez genekiela. Delako maixu haien ustez, dena esaten genuen gaizki. Etxeko euskarak ez zuen piperrik ere balio. Hura trauma eta ezineramana.

Noski, ez zuen kanonak berak kulpa, hizkuntzaren inkisidore haiek baizik, itzal beltzak. Ziotenez, euskara salbatuko bazen, estandar lakarra behar genuen… Granitozko estandar salbatzaile hura fintzen ari gara harrezkero. Marka da gurea.

Literaturarekin, berdin egin behar al dugu orain? Hogeita hamazortziko izarian sartu behar al dute euskal idazleek? Horrela bada, lehenbailehen sortu beharko da Letra jasoen inkisidore-eskola. Baina, bide batez, eros dezagun eskuharria, esmerilez leuntzeko bihar gaurko eredua, granitoa nahiz arbela.

Literaturari jostun zorrotzak jartzea artzain, sotana estuegiekin ibiltzera derrigor dezake artaldea: idazlea nola, irakurlea hala. Eta azkenean, inork ezer idatzi ezta irakurri ere.

* * *

Uztaileko lehen egun hauetan, Sanferminetako txurroen usain gozotan, pertinentea da literaturaz hitz egitea. Izan ere, euskaldunak irakurri, hala dio inkestetan, udan irakurtzen du, denbora duenean. Euskaldunak erosi, Gabon zurietan erosten du Durangon eta, irakurri, udaminetan irakurtzen omen du. Bratislavan, Belaguan edo Benidormen.
Inkesta bat egingo al dugu? Jakiteko nork zer irakurriko duen uda-partean…

Politikoki polita ez den proposamen bat egiten utziko al didazue? Hara: udan, irakur dezagun zerbait desberdina, arina. Kanon ortodoxoetan sartzen ez dena. Heterodoxia da uda, ezer izatekotan. Literatura bezala.

Gizatiarra izango bada, baliagarri eta atsegingarri, zirkuitulaburraren eztanda behar du kanon lakarrak. Baita literaturan ere. Solemneegia da-eta ortodoxia.]]> <![CDATA[Morfinazko lubakiak ]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2141/morfinazko-lubakiak
Joan berri zaigun asteko ttakunaren hitzak ongi ulertu baditut, euskal idazle modernoak hil daitezen itxarotea besterik ez dugu,
Axular bezain klasiko eta entzutetsu bihurtu daitezen gazte-edo diren horiek.

Sarako erretorearen Gero hura ezagututa, itxaroten geratu baino, agian, aktuatu egin beharko genuke; gaur hobe, bihar baino. Sinpleki esanda, gauzak gerorako uzteak dakarren kalteaz ohartuta, bidezkoena da idazle modernoak akabatzea. Goizetik gauera. Batzuk labanaz, besteak garrotez, baten bat plastikozko poltsa buruan lotuz, eta inor gaindosiarekin. Fusilatu ere egin litezke, lubaki irekien aurrean…

Baina, ez dakit nola kudeatuko dugun afera hori, Eliza Amaren bosgarren manamendua eta Lehendakariaren lehen galdera etikoa aintzakotzat hartuta.

* * *

Lurpean, zizareak dira nagusi. Irakurle, jakin ezazu ezen ironiaz kontatzen dudala, berez negargura handia ematen didana. Izan ere, literatura-idazle izan nahiz irakurle, hildakoari mesede gutxi egin baitakioke lurra eman eta gero. Gutxi balio dio hari hil ondorengo erramuzko koroak. Zerraldoaren gainean, alargunak utzitako arrosa usaintsuen lurrinak. Panegirikoak.

Biziari, bizitzan egin behar zaio laztan. Bizitzan eman musu. Bizitzan izara artean atsegindu… Idazleak omentzekotan, txalotu ditzagun orain, eta ez gero. Plazera izan dezaten idazleek eurek ere, eta ez a posterioriko festazaleek bakarrik.

Jakina, diodan horrek beste eztabaida bat ere badakar berarekin. Eta ez du horrek zerikusirik letra klasikoen balioekin, balio etikoekin edo moralekin, izan azken horiek erreformazale edo kontraerreformazale. Ez du zerikusirik ez heriotza iragarritakoarekin ezta ustekabekoarekin ere.

Arestiko horrek berarekin dakarren gurdia da egungo gizartearen gainegiturak ez dituela aintzakotzat hartzen idazleak baldin eta best sellerrik idazten ez badute, eta, ez diela aitortzen aparteko tokirik erretaula modernoetan idazle lurtarragoei.

Hori batetik, eta, bestetik, literatura-kritikariek eta literatura-dibulgatzaileek ez dutela asmatzen irakurle potentzialen goseak pizten… Batzuen kontura besteak, eta horiek haien kontura, gaizki gabiltza dentxoak.

* * *

Ez dezagun Axular biluztu, Saizarbitoria janzteko. Gainera, ez dakit nola moldatuko litzatekeen nafarraren sotanarekin.

Jaurlaritzak eta bestelako erakundeek argitaratu ohi dituzten datuen arabera, plazerez eta plazerarengatik euskarazko literaturarik irakurtzen ez duen gizarte batean bizi omen gara.

Hezkuntza-sistemaren baitan daudenek irakurtzen omen dute, eskolarako. Aldiz, aisian, denbora libretan, gutxik itzaltzen omen du telebista, paper zuriaren gaineko narrazio bati ekiteko. Poesia, teatroa eta saioa saldu ere ez ei dira egiten.

Eztabaida ez da autore baten literatura bai, eta bestearena ez. Eztabaida da aro zibernetikoaren garaian, oinarrizko alfabetizazioak hutsune nabariak dituen mundu batean bizi ote garen.

Eztabaida da soziolinguistikoki anormala den herri batean bizi ote garen ala ez… Independentzia, atxikimendu libre, foruzaletasun, komunismo edo sozialismoaren musikarekin morfinaturik bizi ote garen balizko lubaki askatzaileetan. Ahaztuta kulturaren esparru ohikoak, literatura barne.]]> <![CDATA[Dolareak]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2138/dolareak Gero, bi partetan partitua eta berezia delako liburuarena ere. Zeren bizitzea baita irakurtzea. Behinolakoa berpiztea. Une batean ekoitzia, beste batean gozatzea… sagardoa bezala.

Horrexegatik joango naiz Axularren irakurketara, Ur. Atseginez gainera.

Euskara-ikasleen errekonozimendu-jaia antolatu dute Bilboko euskaltegi batzuek ekainean, badakizu. Hasi eta buka, hor mamituko da Axularren maratoia, Geroren irakurketa kateatua, non stop estilokoa.

Galdetzen badidazu zergatik egingo den esker oneko festa hori, esango dizut ezen, ehunka ordu ematen dituztelako ikasle horiek gure hizkuntza ikasten, ahalegin ikaragarria egiten dutelako Juanjo, zu eta hirurok bezain euskaldunak izateko.

Askotariko ospakizunen artean, Axularren irakurketa planteatu da aurten, iragana ezkontzeko orainarekin; nafarraren diskurtso joria, Bilboko euskaldun berriaren dardara ahularekin. Ekialdea, Mendebala ere badelako.

Laurehun lagun gonbidatu dituzte antolatzaileek, Geroren orrialde bana irakurtzeko. Arriaga antzokian da zita. Berun eta pike goriz, hogeita hamazazpian nazionalek Bilbo hartu zuten egun berean. Sinbolikoa, oso.

Kontra-erreformaren izenean idatzitako liburua da Gero. Hala izango da, hala nahi bada. Oro har, ez zukeen kalterik ekarriko irakurketa desakralizatzeak. Salatu ohi zaion erlijio eta moral zaharkituaz gainera, liburu horretan balio etiko eta literario interesgarririk aurkitu al dezake gaur egungo begiak?

* * *

Bi partetan partitua ez, baizik hainbatetan zatitua da Euskal Herria. Sutsu dihardu lehendakariak azken aste eta egunotan, Euskal Autonomia Erkidegoaren geroko geroari buruz.

2.010eko data jomuga hartuta, sei hilabete, berrehunen bat egun eman ditu Ibarretxek Espainiako presidentearekiko elkarrizketa prestatzen. Maiatzeko ilbetearekin etorri da horien bien arteko zita. Giro-aldaketa egotzi ohi zaio ilargi beteari…

Idatziz eskuratu dio lehendakariak Zapaterori planaren zirriborro eguneratua. Izkribu horretan, azkenaurreko puntu batean, euskarari buruz hitz egiten du lehendakariak. Euskararen geroaz.

Ez du zarata eta hots handirik harrotu euskararen geroak ibilbide-orriaren jira-buelta eztabaidatsuan. Adostasun politikoa, kontsulta, organoa eta erreferendum direlako hitzek bai sortu dutela benetako harrabotsa etxe guztietan. Ez euskarak.

Bitartean, Iruñeak eta Parisek ekarri dute opari zurbil askoa, sagar ustel ozpindua. Euskara bai, baina ez delako politika horiekin.
Eta hori guztia, zer dela-eta? Beharbada, Atxagak dioenaren haritik, euskaldunok ez dugulako presio-erakunderik adosten gure artean. Dolareak falta zaizkigu.

* * *

Berrogei urtez egin zaigu zaharrago maiatza, Maiatz hura. Debekaturik, debekatzea… ez zen lelo makala. Baina, Axularren Geroko kanabera alferrak bezala, fruitu ikusgarririk gabe, barne-hutsik geratzen ari da udaberri lastodun hura.

Ez du barkatzen denboraren liz-paperak. Sagarrondoen lore zuri-gorriak ahaztu zaizkigu eta adokin-zatiak salgai jarrita, negozio bihurtu dute hirurogeita zortziko maiatza, Maiatz hura.

Diru zikin bihurtu dute iraultzaren hondartza. Eta galburuak, erregai. Horra gure gizarte aurreratuaren alkimia horditua. Baina, badaezpada, alkohola kendu berri diote ardoari. Ez osasunaren alde, edo zaporea indartzeko esperantzarekin; ezpada ze polizia-kontroletan positibo ez emateko.

Udaberriko alkimiak.]]> <![CDATA[Psikoanalisia]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2135/psikoanalisia kutxa beltza irekitzeko giltza. Hala diote gehienek Freuden ekarpen famatuari buruz hitz egitean. Garunen pertza surtan jarri eta bertako salda platerera ateratzea da psikoanalisia, hitz lautan esanda.]]> <![CDATA[Arrakadak]]> http://www.argia.com/argia-astekaria/2132/arrakadak