Argia.com :: Gorka Azkarate

Hosto itsasoan igeri

“Ez inori esan, eta azkar ibili inguru hori betirako galdu baino lehen. Kurzetako lepotik Urkiolako mendaterainoko zeharkaldia, Arangioko haitzen gailurretik igaroz eta Anbotoren azpikaldean barrena, Euskal Herriko mendietan egin daitekeen azkenetako ibilaldia dugu. Egidazu kaso”. Hitzaurre txiki horrekin hasten du Luis Pedro Peña Santiagok, bere Euskal Herriko 100 gailur eta mila txoko maisulanean, liburuko lehenengo ibilbidearen deskripzioa. Izan bedi, oraingoan proposatzen den ibilbide paregabea, etnologo eta mendizale irundar handiari eginiko omenaldi xumea.

Baigura, Pirinioen gaineko talaia paregabea

Aezkoako harana Nafarroako ibarrik berezienetakoa da, urteko edozein sasoitan hainbat bisitari jasotzen dituena; ezin esan, ordea, txango honetan igotzea proposatzen dugun gailurra Euskal Herriko mendi bisitatuenen zerrendan dagoenik: Baigura (1.477 m). Haatik, Nafar Pirinioen gaineko ikuspegi irekiaz gozatu nahi duen ororentzat benetan gomendagarria da zailtasun txikia duen tontor zabal honetara ostera egitea.

Irimoren magalean

Santa Barbarako ermitaren lehen aipamenak XVI. mendeko idatzietan aurkitu dira. Bere historian zehar, hainbat birmoldaketa izan ditu; iaz eraldaketa deigarria egin zen ermitari itsatsirik dagoen tabernan eta inguruko aisia gunean: Urretxuko aterpetxe berriak ateak ireki zituen. Aterpetxetik bertatik abiatuz, hainbat ibilaldi egin daitezke natur gune berdingabeaz gozatuz. Lau ibilbide proposatzen dira ondorengo lerroetan.

Ez begiratu behera

Durangaldeko mendiak Euskal Herriko mendirik maiteenetakoak direla esatea ez da gehiegikeria. Anboto, Mugarra, Leungane, Udalaitz... Mendizale petoek eta horrenbeste ez direnek sarri aipatzen dituzte izenok. Mendizaletasun hutsetik haratago doan lotura baitugu ertz zorrotzeko gailur hauekiko. Hamaika kondairaren habia, oraindik ere karga mitologiko handia dute. Paraje hauetara ostera egitea, hodeien artean hegan egitearen parekoa da.

Kolore eztanda

Iratiko oihana berezko edertasuna duen natur gune berdingabea da, paisaia anitzeko altxorra. Urte osoan, paisaia ikusgarriak egingo dio harrera gerturatzen den bisitari orori.

Izan ere, urtaro bakoitzak bere ñabardurak ditu Iratin.

Irimoren magala miatzen Urretxuko Aterpetxetik abiatuta

Urretxuarrek hain maite duten Santa Barbarako ermitaren lehen arrastoak XVI. mendeko idatzietan daude. Hainbat birmoldaketa jasan ditu ermitak, eta duela oso gutxi, itsatsirik dituen tabernak eta inguruko aisia-guneak ere bai. Urretxuko aterpetxe berria bisitari ororen zerbitzura dago dagoeneko.

Saiaren erreinuko haitzetan gora

Kontrastez beteriko natur gunea da Valderejo: arroila ikusgarriak, kare-haitzezko mendi malkartsuak, mendien magaletan hedatzen diren baso itxiak...

A�arbeko erreserba: Oarsoaldeko naturaren azken muga

Erreserba izendatuko dituzte Aiako Harria parke naturalean dagoen Añarbeko basoaren 1.700 hektareatik 800. Pagadi eremu zabalek osatzen dute Añarbe, baita Gipuzkoan diren harizti handienek ere. Añarbe klimaren erregulatzailea da, eta ura eta biodibertsitatea eskaintzen dizkigu. Orain dela bost urte Bruselak Natura 2000 Sarean sartu zuen. Ezagutu nahi?

Itsasadarra, Orioko altxorra

Gutxi dira Oria bezain ongi kontserbaturiko itsasadarrak; 2003an Garrantzi Komunitarioko Eremu izendatu zuten, eta ordutik Natura 2000 sarearen baitan dago. Baina babesgune izendatua izanagatik, Orioko errioa etengabe mehatxupean dagoela dirudi.

Garazitik ekialderanzko urek dakarten misterioa

Errobik, Baionan Atturrirekin batuko den ibaiak, Garaziko herrian hartzen du benetako eitea. Beherobia, Lauribar eta Arnegi errekak dira Errobiren emari nagusi haren goi-ibilguan. Hirurek haran ikusgarri bana zizelkatzen dute Garaziko lurretatik hego-ekialdera. Beherobia eta Lauribarrekoak ezagutzera goaz.

Beriain handiaren zelatapean

Nafarroako Sakanaren bihotzean, mendi ikusgarriz inguraturik dagoen herri berezia da Arbizu. Iparraldean, Aralar, Lizarrustiko igarobidea eta Putterriko tontor harritsua. Hegoaldean, Lizarralderako atea den Lizarragako mendatea, San Adrian ermita izen bereko gailurrean, eta ekialderago, Sakana osoa menderatzen duen Beriain gailur lerdena.

Mendetan urratutako bideak

Belateko lepoa igarobide estrategikoa izan da mende askotan zehar, eta hala izaten jarraitzen du XXI.ean ere. Lepoaren alde banatan, historia aberatsa eta hamaika istorio gordetzen dituzten mendi hegi zorrotzak daude. Baina ez da komeni sekretu guztiak hemen esatea. Doala bisitaria bertara, eta deskubritu ditzala berak.

Behelainoa oihanean

Artikutzako etxaldea oso berezia da: izatez Goizuetako, eta beraz Nafarroako lurretan egonagatik, Donostiako Udala da haren jabea, 1919. urtean hiru milioi pasatxo pezetaren truke erosi zuenetik: 18.000 euro inguru. Baina jabego kontuak gorabehera, Artikutza mikroklima bereziagatik da ezaguna batez ere. Iberiar penintsulako lekurik euritsuena da.

Okila ameztian

Mendialdea Arabako ingururik ederrenetakoa dela esatea ez da gehiegikeria. Sei udalerrik osatzen dute natura inon baino biziago dagoen eskualde hau: Arraia-Maeztuk, Bernedok, Kanpezuk, Aranak, Lagranek eta Urizaharrak. Izkiko Parkea ere gordetzen du bere baitan Arabako Mendialdeak. Herrialdeko altxorrik ezezagunena.

Antzinako aztarnak Adarratik zintzilik

Gutxi dira Euskal Herrian Urnietak duen moduko ondare megalitiko oparoa erakutsi dezaketen udalerriak. Adarra-Mandoegi mendikatean eta Urumea eta Leitzarango arro inguruetan, 140 megalito baino gehiago daude sailkatuta. Historiaurrera bidaiatzearen parekoa.

Dolare zaharrak sorgindurik

1965ean egin zuten bat Ezkiok eta Itsasok; nekez aurkituko dugu Euskal Herrian biztanleak hain sakabanatuta bizi diren udalerririk. Bostehun bizilagun, 21 kilometro koadro eta bost auzo: Ezkio, Itsaso, Alegi, Santa Lutzi eta Mandubia. Horrez gain, Matxinbentako zati bat Ezkio-Itsasori dagokio. Baita Igartubeiti baserria ere. Hantxe da egitekoa, honezkero zortzigarrenez, Sagardo Astea. Baserriko dolarea lozorrotik aterako dute horretarako.

Gailurretan hegan

Itsasuko eliza ezagunaren sarreran Euskal Herriaren eskubideak aldarrikatzen dituen monolitoa dago. Izan ere, 1963ko Aberri Egunean Gernikako Arbolaren kimu bat landatu zuten inguru horretan. Baina bada gehiago, askoz gehiago: Itsasuk Lapurdiko mendigune erakargarrienetakoa ezkutatzen du Errolanen igarobide sonatutik harago...

Bi ahizpa baino gehiago

Joar tontorra eta Kodeseko mendilerroa osatzen duten beste gailurrak Nafarroa, Araba eta Errioxaren gaineko talaia berdingabea dira. Ez dira erabat iristerrazak, eta horrek eta denboraren joanean higadurak bertako harriei emandako forma arraroek nolabaiteko misterio kutsuz janzten dute eremu osoa. “Sorginen leihoa”, “Infernuko zubia” eta “Mairuaren leizea” bezalako izenek ere laguntzen dute atmosfera berezia sortzen. Murgil gaitezen mundu magiko horretan.

XVI Orduko gozamena

Tolosatik abiatu, Aralarko santutegira iritsi eta etenik gabe, 70 km-ko ibilbidea osatu ostean, atzera Tolosara itzultzea. Horra, lau urtetik behin ospatzen den Aralarko XIV Orduko Ibilaldiaren sintesia. Txango hutsa baino askoz gehiago da, ordea: mende hasieran iraupen luzeko ibilaldien aitzindariei eginiko omenalditzat har daiteke igande honetan, maiatzak 18, ospatuko den txango zirraragarria. Historia baitario XIV Orduko Ibilaldiari. Xarma berezi horrek akuilaturik, 3.000 ibiltari inguruk ekingo dio erronkari.

Jentilen bideetatik

Ataunek konta ezin ahala altxor gordetzen du bere baitan. Aralarko Parke Naturalean kokatua, mendi txango ezberdinak egiteko aukera paregabea eskaintzen du. Horrez gain, aztarnategi historiko garrantzitsua aurkitu daiteke bere mugen barruan. Besteak beste, Joxe Migel Barandiaran maisu handiaren jaiolekua izan da Ataun. Jarraian aurkezten dugun txangoak denboran atzera eginez historiaurrean murgiltzeko aukera eskainiko digu.

Boilurraren arrastoen atzetik

Sekretu ugari ezkutatzen du Lizarrako merindadeak. Horietako bat boilurra da, gaztelaniaz trufa eta frantsesez truffe esaten zaion onddoa. Naturak ematen dituen fruituen artean misterio kutsu handiena duenetakoa da, zalantzarik gabe. Inguruotan, ordea, urtetako jardun isilaren ondoren, merindadeko boilur biltzaileak haren sekretu gehienak ezagutzen ari dira. Hala, 2007an ireki berri duten museoan bildu dute boilurarren inguruko jakintza guztia. Lehenago, nekez ahaztuko dugun txango ederra egitera gonbidatu nahi dugu irakurlea, non eta boilurraren eremuan bertan.

Mozorroaren babesean

Garizuma aurreko epealdia dira, teknikoki, inauteriak. Mozorrotzeko unea, festa eta zalaparta nagusi diren garaia. Mozorrotzean, bestela egingo ez lukeena egiten omen du pertsonak. Esan izan da, ordea, mozorrotzean ezagutzen dela pertsona nolakoa den, bere portaera naturalagoa, benetakoagoa bilakatzen baita. Euskal Herrian herri gehienetan ospatzen dira inauteriak. Zenbait herritan, ordea, tradizioa oso errotua dago eta bertako inauteriek egiten dute herria ezagun. Horietako batzuetara osteratxoa egiteko garai aproposena iritsi da.

Lautada oinpean, trikuharriei itzulia

Laurogeita bost trikuharri inguru ezagutzen dira Araban; Aguraindik gertu, Arabako Lautadako goxotasunean, horien artean ezagunenetakoak diren bi daude: Sorginetxekoa eta Aizkomendikoa. Trikuharri horiek bisitatze hutsa Euskal Herriko txoko eder honetara gerturatzeko nahikoa aitzakia ez balitz, mendi txango erraz bezain ederra osatzea proposatzen dugu, lautada hautsiz mila metrotik gora altxatzen den Entzia mendilerroan barrena. Gozamen itzela eremu berdingabean.

Arratiako bihotzean, erroten ibilbidea

Azken hamarkadetan nekazal mundu tradizionalaren gainbeheraren eraginez ehunka errotarrik bira emateari utzi diote. Bada Zeanurin esaera zahar bat, norbaitek lan bat utziagatik lanbideak jarraituko duela adierazteko: “Gu hil eta gero be, zorroak errotara joango dira”. Zeanuriko errotari batek zioen beste esaera bat da, tamalez, denborarekin egia bihurtu dena: “Errotak eurak joango dira gu baino lehenago…”. Izan ere, ez dago egun Zeanurin ogibidez errotaria den inor. Zeanuriko erroten ibilaldiko urrats bakoitzak iragan ez hain urrunera garamatza.

Maratoi handiaren xendan barrena

Datorren irailaren 23an, Zegama-Aizkorri mendi maratoi ospetsuaren seigarren edizioa egingo da. Maratoian parte hartuko duten korrikalariak buru-belarri aritu dira entrenatzen hilabeteetan, egun handira sasoi betean heltzeko. Lasterketa baino hilabete batzuk lehenago ibilbidea markatu ohi dute antolatzaileek, kirolariek lasterketa eremuan bertan eroso entrenatzeko aukera izan dezaten. Ibilbidea markaturik dagoela probestuz oinez egiten dute txangoa dezentek. Modu ederra lasterkarien sentipenak nolakoak izan daitezkeen irudikatzeko. Lasterkarien nekea. Lasterkarien poza.

Larraine-Hiru Erregeen Mahaia. Euskal Herriko sabaian

Iritsi da zeharkaldiari merezitako akabera emateko tenorea; Pirinioetako lehen bi milakoa igo ostean, Orhi, Hiru Erregeen Mahaia da gure azken jomuga. Lehenago, ordea, gailur ikusgarri andana igotzeko aukera izango dugu, Belagoara bidean, euskal mendietan irudika daitekeen ibilaldi ederrenetako bat osatuz. Poza eta pena nahastuko dira Euskal Herriko sabaira heltzean.

Orbaizeta-Larraine 2.000 metrotik goiti

Orhiko gailurra Pirinioetako lehenengo bi-milakoa da Kantauri itsasotik gatozela. Zenbaiten ustez Euskal Herriko mendirik lerden eta handiosena, ezohiko neurri eta ia gailurreraino estaltzen duten goi larreen jantziagatik. Orhiko gailurrera heldu aurretik, ordea, oroimenean betiko iltzaturik geratuko zaigun hainbat eta hainbat txoko igaroko dugu zeharkaldiko hirugarren atalean.

Elizondo-Orbaizeta, kondaira zaharrak gogoan

Zailtasun handirik gabe osatu genuen Hendaiatik Elizondorainokoa, gorputzeko giharren prestaketa modura. Euskal Herriko gailurrera bidean osatuko dugun bigarren etapak, ordea, geroz eta garaiera handiagoko lepoak igarotzea eskatuko digu, kateko gailur nagusiak hurbilago dauden seinale. Kintoa, Urkiaga, Aldudeak, Orreaga, Urkulu eta amestutako etapa amaiera Orbaizetako ola zaharrean. Gozamenak ez du etenik.

Hendaia-Elizondo: Itsasertzetik Baztango hiriburura

Zaila da egun bat baino gehiago iraungo duen zeharkaldiko lehen urratsak egitean txangolari amestiak sentitu ohi duen zirrara hitzez deskribatzea. Xedea itsasertzean hasi, Hendaiako hondartzan, eta gailur berezietan berezi batera heltzea da, Hiru Erregeen Mahaira. Beldurra, poza, ilusioa eta itxaropena nahastuko dira itsasora egindako azken begiratuan. Zeharkaldi handia hasi da.

Urritzate, ezkutuko harana

Irubelakaskoa, Gorramendi eta Iparla mendiek, haran ezezagun bat inguratzen dute Nafarroa garaia eta behearen mugan: Urritzateko harana. Urritzateko haran ezkutua inguratzea, Euskal Herrian egin daitekeen ibilaldi ederrenetakoa da. Irubelakaskoaren –Irubelakaskoa da Iparraldekoen artean hedatuen dagoen izena, Alkaxuri deitzen diote, berriz, baztandarrek– berezko edertasuna, Iparlako gailurreriaren giro basati eta aereoa gehitu aurrez esandakoari, txangoa aparta da.