Luis Alberto Aranberri
Burgosko epaiketari buruzko elkarrizketa Itziar Aizpuruari
Zazpi Lurteren Ondotik
Itziar Aizpurua Mintzo
Burgosko Hauzikoetatik Amnistiaz Atera Den Bakarra
Deba. 1969ko. martxoaren 8an. Goizeko zazpietan ate joka ari dira Labatai taberna gaineko lehendabiziko pisuan. Ate joka baino, atea bota nahian, inork ez baitu, antza, aterik ireki nahi.
Etxe barrukoek nora ezean dihardute, Aizpuruatar gurasoak zer egin jakinezta. Suhia, berriz, nondik ihes egingo. Azkenik, leihoa ireki, eta kaleruntz sei metro inguruko saltoa egiten du, orkatila hautsiz. Boza bat entzuten da: «Ahí va uno!». Etxe guztia, kale eta teilatuz, metrailetadun zibilez inguraturik dago. Jokin Gorostidik eskuak jasotzen ditu, «piparik» ez duela adieraziz.
Tartean, etxe barruan sarturik da iadanik zibil eta polizia mordo bat, alaba horma kontrara jaurtiz eta aita joaz. «No peguen a mi marido!». «Cállese, encubridora de terroristas! ».
Telefonoa ebaki eta, aita, Xabier eta itziar seme-alabak eta beronen senarra deteniturik eramaten dituzte. Amak eta alabarik gazteenak leihotik ikusten dute nola eramaten duten familia guztia. Aita eta 17 urteko Xabier semea hamabost egun barru etxeratu ziren. Jokin eta Itziar senar-emazte gazteak ez, ordea.
Den dena Estazio aurrean gertatu da, Eibarrera doazen langileak aho zabalik begira daudela. Makinista ere trena utzi eta kalera atera da. Inor ez da mugitzen. Trena ez da denboraz irtengo.
Operazio guztia Bilboko Saiz polizi buruzagiaren ardurapean eratu da.
Hainbat urte gero, «El problema de ETA no tiene solución policial sino política» esan zuen berbera. Gaur egun polizia utzi, eta entrepresa pribatu batetan lanean ari dena.
Zenbait hilabete lehenago, 1968ko urrian, poliziaren eskutan eroria zen Jose Mari Dorronsoro. Azaroan Arantza Arruti, eta 1969ko urtarrilean, berriz, Izko eta Lopez Irasuegi, Arantzaren bila Iruineko presondegira inguratu zirelarik. Ondoren Larena, eta, martxoan, Gorostidi eta Itziar Aizpurua, esan bezala. Geroztik, «Picos de Europa»-ko Mogrovejon eta Bilboko Artekalean, Uriarte, Onaindia, Gesalaga, Abrisketa, Etxabe, Arana eta Jone Dorronsoro erori ziren.
Hamalau hauek, Antton Karrera eta Kalzadarekin batera, elkar ikusi zuten 1970eko abenduaren 3an, Burgosko Judizio ospetsuan, eta 1971ko urtarrilaren 11an elkarrengandik aldendu.
Karrera eta Gesalaga Burgosen bertan
utzi zituzten. Etxabe eta Kalzada apaizak Zamorara bidaliak. Larena eta Abrisketa Alikantera. Gorostidi Cartagenara. Izko, Lopez Irasuegi eta Jose Mari Dorronsoro Cordobara eraman zituzten. Onaindia eta Uriarte Caceresra, non Zalbide lehendanik bakar-bakarrik zegoen. Jone Dorronsoro eta Itziar Oizpurua Alcalara, eta baita Arantza Arruti ere, Burgosko epaiketatik libro atera arren, TOP-ekoa kunplitzeka baitzuen.
Geroztik, bost urte terdi luze pasatu dira. Ez asko, agian, gertakari guzti hauen berri egunkariez halamoduz jakin ahal izan zuen kaleko irakurle arruntarentzat. Baina bai, denbora hau bere baitan sufritu behar izan duenarentzat.
Garai haretako lekuko aparta dugu oraintsu atera berri den Itziar Aizpurua debarra. Itziartxok, gogotan ditu gertakari haitako zertzelada guztiak.
Izenak, fetxak eta datook borborka darizkio, bart gauean gertatu izan balira bezalaxe.
Indultoa, Eta Eskasa
Zazpi urte elkar ez ikusi arren, Itziartxo beti bezain alai eta maja aurkitu dut. Honela mintzo natzaio, eta ez lausenguka hastearren, ez, egia baino ez delako baizik. Berak, ordea, barre egiten du, burua instintiboki mugituz, bereak eta bi pasatzera ohiturik dagoen pertsona bezala.
Itziar, 1969ko erorketakoetatik amnistiaz atera den bakarra da, Antton Karrera kunpliturik atera baitzen duela zenbait hilabete. Ezin bestez, amnistia da gaia, eta amnistiaz mintzo gara.
-- Jar ezaz ugero, hau ez dela amnistia izan, indulto bat baizik. Eta indulto eskas bat gainera. Orain arteko indultoak, guti zein asko, espetxeratu guztiei tokatu izan zaizkie. Azken hau, ordea, erabateko diskriminazioa egiten ari da.Horrez gainera, amnistiak, izatez, penalak kentzen ditu, edota kendu behar lituzke, baina praktikan, lehengo lege berberak diraute, eta reizidentzian gertatuz gero, atera garen guztiok espetxean aurki gaitezke berriz ere hamabost egun barru.
-- Nolabaiteko amnistia hau, "eman" baino, Gobernuak eskaini egin du. Hau da, espetxeratuek nahi (?) dutela eskatu behar omen dute?
-- Bai, eta barruan geratu diren guztiek ere eskatu dute, ez dezaten esan, behintzat, espetxetik ateratzerik ez dutela nahi. Baina, "Rebelión Militar", «Sedición», «Bandidaje y Terrorismo» eta horrelakoz epaiturik daudenak zer espero guti dute sasi-amnistia honetatik.
Sei Hilabete Elkarrekin
-- Zazpi urte honetan zenbat aldiz ikusi duzu senarra?
-- 1968 urtean ezkondu gintuen Mikel Atxagak. Hurren urtean erori ginen. Burgosko Hauzitegian aurrez aurre elkar ikusi baino ez, eta agurrik egin gabe elkarrengandik izkutatu ginen gero. Bost urte terdi honetan sei hilabete utzi gintuen elkarrekin, 1974eko abuztutik 1975eko otsailera arte. Gartzela ezagutu ez duenarentzat ezer guti, behar bada. Hala ere, asko guretzat!
Espetxe Barruko Lorpenak
-- Espetxe barruan aldakuntzarik ezagutu al duzu urteotan?
-- Espetxe aurreka giroa oraingoa baino zazkarroteagoa ren. Egurra hartu genuen, noski, baina egurra baino ez. Gero, sistimak finduz eta landuz joan dira. Guk ez genuen horrelakorik ezagutu.
Espetxe barruan, ordea, egoera hobeagotuz joan da. Gose-oporrak eta beste eginez, hainbat lorpen gureganatu dugu. Haseran, esate baterako, komunekin bateran egoten ginen. Gero, Alcalan behintzat, nahiko ondo, egia esan, gure liburutegi eta bestelako gela bereziekin.
-- Ez duzue, horratik, Euskal Herriko informazioarekiko etenik izan...
Komunikabide Eza
-- Hala ere, espetxeko problemarik handiena ez da janaria eta horrelakorik izaten, komunikabide falta baizik. Bisitetan euskaraz egiterik ez zen zilegi, eta senidekoekin erdaraz egin beharraz gainera, funtzionario bat musturretan izan ohi genuen, lapitza eta papera hartu eta gure beriiketa apuntatuz. Horrela, zertaz hitzegin gero?
Publikazioei buruz, berriz, euskal aldizkaririk ez genuen hartzen, eta erdarazkorik, Euskal Herriko notiziak kenduz gero. Euskarazko liburuak bi eta hiru hilabeteko zentsura pasatu ondoren.
Guzti honetaz nahiko diskriminaturik egon izan gara euskaldunok. Besteak baino estuago hartu izan gaituzte.FRAP-ekoak, esate baterako, gaizki ikusiak egon arren, guk baino erraztasun gehiago izan dute beti.
-- Atera berri zarelarik, Euskal Herrian zer nolako aldakuntzak sumatzen dituzu?
Klase Eta Herri Kont2ientzia Bada
-- Aldakuntra ikaragarria, egia esan.Herri mailan aldaketa handiak sumatzen ditut, kultur, politik zein langile arlotan.
Esate baterako, lehen Deba herri erdaldundu bat zen. Gu bezala Itziartik jatsitako familia batzu eta beste dozena erdi batek baino ez zuen euskaraz hitzegiten. Gaur, aldiz, gazteriak euskaraz hitzegiten du, eta ez dakienak nahia azaltzen du behinik-behin.
Horrez gainera, lehen lau lagun ginen lanean ari ginenak. Orain, berriz, eskakizun demokratikoak herri mailan egiten dira. Herri kontzientzia bat nabaritzen da, klase eta herri kontzientzia. Alde honetatik pozik nago. Amnistia ere ez da erregalu bat izan, Herriaren lorpen bat baizik.
Demokratik Askatasuna Bidean Euskaldunon Batasuna
-- Eta politik ideologiaz zer esan?
-- Erakundeak ugaldu egin dira, eta herriak ez daki nora jo. Giro nahasia dago. Nere iritziz indar guztien batasunera jo behar dugu, askatasun demokratikoak lortu arte. Espainian egiten ari direna egin behar dugu guk ere, bestela, batzen ez garen artean, jai izango dugu. Amnistia eta horrelako helburu baterakoiak behar ditugu. Gero ikusiko dugu nola jarraituko garen, baina, orain behintzat, elkartu. Hauxe izango da aurrerantzean nere lana.
-- Eta zeintzu dirateke Euskal Herriko indar eta erakunde hoik?
-- Diren guztiak. Euskaldun guztisn indarrak. Bertan sortuak eta kanpotik datozen arren Euskal Herrian lanean ari diren erakundeak.
Beste pausu bat gainerako nazionalitateen arteko elkartasuna litzateke. Hau zail ikusten dut nik, baina ahalegindu beharra dago. Ez dut uste nazio kontzientzia Catalunyan edota Galizian hemen haina landu denik. Hala ere, gure bideak hildo horretatik jo behar du.
Harrera Ezin Hobea
Elkarrizketa periodistikoak nonbait amaitu behar duen arren, ez da horratik elkarren arteko iharduna bukatzen, nahiz eta sarri asko hurbiltzen zaizkion bisitengatik ebaki egin beharra suertatu.
Izan ere, begi bistan da Deba herriak Itziarri egin dion harrera ezin hobea. Berak apal asko diostanez: "Harrera izugarri ona. Gehiegi behar bada, nik egin dudanarentzat" .
Baina, hori, ltziartxo, zuk ezik, Herriak epai beza.
L. A. ARANBERRI
Zutik: Larena, Onaindia, Ezezaguna eta Izko-Belauniko: Jokin eta Abrisketa
Onaindio - Zalbide - Uriarte
Santoyo, Lopez Irasuegi, Izko
10-11
Gaiez\Politika\Euskal Herr\Presoak\Epaiketak
Pertsonaiaz\AIZPURUA1
Egileez\ARANBERRI1\Politika
Txillardegi
Aita Casenave apezariari elkarrizketa
Xahakotar Bat Mintzo
Xiberotar bat agertzen da gailen udara honetako euskal gaurkotasunean: Santagraziko seme den Junes Casenave euskal idazlea. «JAKIN»ek «Santagrazi» pastoral berria ezin hobeki argitaraturik, Casenave ez zaio gaur ez-ezagun euskaltzaleri.
Eta, bere saltsa berean ezagutzekotan, Santagrazira joan nauzue uztailaren 16-an; pastorala aurkezteko bezperan beraz.
Berrogei ta bost bat urte, xiberera aise emaiten, hantxe topatu dugu geure pastoralari berria, horren maite duen Ehüjarre-ren ondoan.
Casenave-ren hizketan «arraphiztü» egiten da Ziberua; eta nik arratsalde eder hartan dastatu nuen Basabürü-ko aidea nahi nizueke dastarazi.
Tx.-- Aita Casenave: zure liburua ikusi dugu. Zure berri jakiten hasi gara. Apeza zara, ez da?
C.-- Betarramísta núzu; San Migél Garikóitzen sémia, bai.
Tx.-- Santagraziko seme zarela ikusten dugu. Hots, pastoralean barrena, hiru izenez agertzen da herri hau: Urdats, Santagrazi eta Sentazi. Hirurak bizi direa?
C.-- Urdáts oai ártio bizi zúzün. Gazténetan, badakízü, gáltzen dúzü, segúrrik. Bena zahárretan, edo ene adinekuetán, béhin bańo habótan entzün dit.
Hében entzün dít nik erráiten Urdáts, jentétan ére eg6nik túzü izéna. Santagrázi, Sentázi, Urdáts. Hirúak túzü. Eta gizúnentazko « Xahakotárrak » erráiten dizúgü, eta emaztentáko Xahakínak».
Tx.-- Ziberoko ertz honetan gaudela-ta, euskal toki-izenei buruz egin nahi nizuke galdera zenbait. Nola esaten duzue hemen Arette, Lanne, Lescun, Biarno, Antso, eta abar?
C.-- Arette «Rta» erráiten dizúgü, Lanne «Lánda», Barétous «Landa-gáinti», eta Lescun «Leskúne».
Tx.-- Beste gauza batek harritu nau zure pastoralean: haragiari, bizkaitarrek bezala, «okela» erraiten diozuela hemen.
C.--"khéla" hola-h61a erráiten dizúgü. Untála játen den agíentako erráiten dizúgü «okhla». Bena géo úsü erráiten dizúg bér gaizá ógientako: ógi okhelá bat, ógi zerrá bat.
Tx.-- Denek egiten ahal dute euskaraz Santagrazin?
C.-- Hében ai túzü üskaraz, óro üskáraz elhestátzen túzü. Eta hói gáiza baliúsa dúzü; eta behar dizúgü azkárki etxéki. Bena nik phentsátzen dit ezpaldin badúgü eskolán arrúnt zerbáit igánten, beste herrítan galtzea beitá, egün bátez hunát ére agítüko düzúla.
Tx.-- Zenbat lagun zarete Santagrazin?
C.-- Bostéhun eta hogói.
Tx.-- Lehenengo pastoral hau dela-ta, ez duzia pentsatu besterik izkiriatzerik?
C.-- Eginik ére badít oráidanik bát. Badakízü hebéntik bi urthéren bürián, hamabígarren mentía déla Charlemáńe lehertúrik izan beitzén üskaldünétaz. Eta nik phentsátzen dit horrentáko béhar déla zerbáit bérri égin. Eta ordín ez antzinekótan bezála, bena egiázko géiak hártü; eta egiázko géi hoietárik égin zerbáit, istóia egiázko ikhértzez. Eta hó1a egin dít igánen den pastuál hói. Eta náhi nikézü Sentaztárrek éman dézen.
Tx.-- Entzun dudanez, pastoral-egilez gain, kanta eta dantza biltzaile saiatua zara. «Santagrazi» honetan ager-erazi duzun neska-mutilen dantza hori, partikulazki, ez bide zen nehun ezagutzen.
C.-- Egia dúzü. Ez khántiak báizik, bena hor díen gaizák oro ebili núzu etxétan ihértze egíten. Dénbora hánitx igán dit hétan, ikhustéko amińí bat, eta untsa, hobéki, ezagützéko. Ene herría ezágützen dit, bai; bena badakízü, béhar dúgü hüllantillágotik sóegin, eta behátü; eta ordían hartáko ebili núzü, eta seiuski egindít lan hói étxe hánitx eta gáńe húntan. Eta, segíír, dénbora hánitx, ez gáldü bena igán dit. Zumáit áldiz iuáiten nündúzün arrásti hástian, eta berantían sártzen. Bazütúiün hérri húntan khantóiak étxe bakhotxían. «Karnétak» bazütüzién; eta «karnet» hóik gáldü tüzié, eztüzü bakhótxik éte edíeiten ahalk6 han. Hüllantúrik izan núzü zumait étxez. Bena étxe hetára héltzian erráiten zitazién: «gáldü dizúgü; edo, bestélan, arraháurrek óro ürratúrik eta gáldü dütúzü». Eta étxe batétan, ez dízü aspáldi, erráiten zitazién: «a! gaxúa! Déna dizügü giháuk gáldü! Bagintízün izkibíak, 1700-kííak; eta hóik oro ürratúrik. Déna üskáran züzün». Hóik étxe bakhotxían bazütúzün aitzinétik; eta, ordían, sóizü: hórrek tízü Xiberóko, eta lehen-lehénik Santagrazíko, jakitatía etxéki.
Tx.-- Ene izena, ba dakikezu, Alvarez da. Beraz libro atxemaiten dut neure burua ondoko galdera hau egiteko. Casenave zure izena ez baita oso euskalduna...
C.-- Hála dúzü. Eztúzü üskaldíína éne izéna. Zeen ene áita sórtzez Azpia-gáintiko zúzün.
Tx.--Biarnotarra, beraz, biarnésa.
C.-- Ezkotéko zúzün. Ama ez: áma herritárra dúzü, «Püntenekúa», niháur bezala. Badúzü bi Püntenía Santagrázin
Tx.-- Hortaz ama «xahakina» duzu.
C.-- Hála dúzü. Bena áita ére, badakízü, Azpia-gáinti hórtan, bér arráza dúzü; eta aitzinétik üskaldunak zütúzün, «Aspe» hítzak bérak erráiten dian bezála.
Tx.-- Besterik ezer nahi ahal duzu erantsi «ZERUKO ARGIA»ren irakurleentzako?
C.-- Gaizá bat erráiten ahal dít: ikhúsi behar déla ze lána egíten dién mothíko etá gízun hoiék, eta ze bihótz handíaekin. Izigarríko lána egin dizíe.
Tx.-- Eskérrik hánitx, Aita Casenave! Agian izanen da ona pastoral hau, eta oraino hobea Orrega'koa. Eta Biba Urdats!!
Gainean, eder, izugarri, Ehüjarreko naba. Beherean. harkaitzen artean, Khakuetako arrollá: «Khakuetako arrolla lotsagarria mila khana barna da zolatik gaińiala. Hil haiek igaran zien aidian bidia, eta zolan jo zien gogor zen harria»...
Han ikusi dugu, lanean kementsu, pastoralaren «khantoreen» egile manexa: Roger Idiart apeza. Han ere Txomin Peillen, loriatua. Eta beste anitz, lehen agerraldia baino lehenago ere haraino joanak.
Eta Euskal Herriko herririk ederrena Urdats hau ote den gelditu naiz pentsatzen.
TXILLARDEGI
29
Gaiez\Kultura\Antzerkia\Pastoralak
Pertsonaiaz\CASENAVE1
Egileez\TXILLARDEG1\Kultura
hemeroteka
701. zenbakia | 1976-08-29
700. zenbakia | 1976-08-22
699. zenbakia | 1976-08-08
698. zenbakia | 1976-08-01
697. zenbakia | 1976-07-25
Lege Oharra
RSS sindikazioa 