Argia astekaria webgunearen hasiera

Zikirio-otasa beltzez hasi nintzen aurreagokoan eta ezin buka! Añoia, añigua, añoa, añu izenek atentzioa eman zidaten, eta hari horri tiraka nator.

Ainoa zikirioaren eta beste laboreen gaitza da, ludoia eta erdoia bezala ere jaso izan dena -'Arbiari nabotua jakona da gariarentzat ludoea, artoarentzat artaputza, liñagorrarentzat larrazpia'-. Gazteleraz niebla, nublo eta anublo eta frantsesez nieble eta brouillard deitzen zaio. Behe-lainoak ekarritako hezetasunak elikatzen duen ontto bat da gaitzaren iturri. Garbi da bai, Azkuek «lainho» jasotzen du 'aiño'-ren sinonimo. Lainoak ekarritako gaitzak soroa lainotu egiten du.

Garai batean zikirioa bera, iraka edo belar txartzat zuten gari eta garagar soroetan. Hortik ote datorkio añoa izena? Kaltetik, alegia? Zikirioa beste uzten ainoa. Eta zikirio uztarena? Zekale-ainoa edo zikirio-ainoa! Zer da ba zikirio-ainoa? Zerk lainotzen du zikirioa?

K.a. 600. urtean asiriarrek ba omen zuten zikirio-ainoaren berri. Zikirioaren galburua erasotzen duen ontto bat da aino hau (claviceps purpurea). Gero otasa beltzean nahasian dator eta jaten duenak, asko uste gabe, sekula ez ahazteko moduko bide-zidorrari ekingo dio, zekaleria edo ergotismoaren zidorra. Aranzadi Zientzia Elkarteko mikologoek zidor hau honelakoa dela diote: 'arazo neuro-psikiatrikoak, haluzinazioak, zorabioak, iñurridurak, mugimendu kontrolaezinak eta tetanosaren antzeko konbultsioak izaten dira. Kasu larrietan, iskemia zeinu larriak agertzen dira, gorputz-adarretako basoen uzkurtze sistemikoaren ondorioz; horrek gangrena ere ekar dezake (San Antonioren sua)'. Izurri beltzak adina ez, baina otasa jaleen artean sarraski ederrak eragin ditu zikirio-ainoak milaka urtetan. Inguruan ezagutzen den azken razzia Frantziako Pont Saint Esprit herrian gertatu zen 1951n.

Mendebaldekook ikaragarrizko eskaintza daukagu janari-edarietan. Baina, aldi berean, gure eguneroko jan-neurrian gero eta kaloria gutxiago behar ditugu gure bizimodua asko aldatu delako -jarduera fisiko gutxiago, ohitura sedentarioagoak, erosotasuna...-. Denetik jan behar da baina ahoratzen dugun energia mugatzea komeni da, obesitatean ez erortzeko. Horixe da «light» esaten zaien janariek arrakasta izatearen arrazoi nagusia.

Printzipioz, filosofia egokia da: koipe eta azukretan urriagoak diren elikagaiez osatutako jan-neurria egitea. Baina horretarako ez ditugu zertan "light" produktuak kontsumitu. Bestalde, produktu horiek garestiagoak izan ohi dira eta neurririk gabe har ditzakegu. Horrek kontrako eragina ekar dezake: produktua «light» izan arren, gehiegi kontsumituz gero energiaren ekarpena normaletik gora igo daitekeelako. Hona hemen aholku batzuk, otordu arinagoak egiteko:

- Saihestu aurrez prestatutako saltsak eta ongarriak. Joka ezazu irudimen pixka batekin, funtsezko osagaiak baliatuz (olioa, ozpina...). Zaindu olioen kopurua -ahal izanez gero oliba-olioa edo soja-olioa erabili-, eta kontuz irinekin eta osagai kalorikoekin.

- Erabili zereal integralak, eta egunero berdura arrazio bat edo bi sartu zure otorduetan. Astean bizpahiru aldiz lekaleak izan beharko luke plater nagusi.

- Koipe gehiegi ez erabili, eta berdurekin konbinatu: espagetiak perretxikoekin, garbantzuak espinakekin...

- Esnekiak hobe gaingabetuak izatea: esneak, jogurtak eta gazta freskoak kaltzio eta proteina gehiago ekarriko dizute, apenas koiperik gabe.

- Kendu koipea eta azala oilaskoari, arkumeari edo txahalari prestatu aurretik. Aukeratu gantz gutxiago duten haragi-produktuak (urdaiazpiko ondua, solomoa, hegaztikiak) eta haragi zuriak (oilaskoa, indioilarra, untxia), haragi gorrien gainetik.

- Hobetsi arraina, mariskoa edo arrautzak (frijituak ez, ezta patata-tortillan ere), eta kontsumitu astean 4-5 aldiz.

- Baztertu frijituak eta ogi-irinetan edo arrautzetan pasatuak. Hobe janariak plantxan erreta, edo lurrunetan, edo mikrouhin-labean eginda.

- Postre arinak: mazedonia, sagar bizkotxoa, sorbeteak...

Dortokek milaka kilometro egiten dituzte itsasoan zehar arrautzak jartzeko lekura ailegatu ahal izateko. Europako hainbat herritako ikerlariek dortokek nabigatzeko duten sistema aztertu dute eta adierazi dutenez, Lurraren eremu magnetikoa erabiltzen dute gidari gisa.

Saiakuntzan Chelonia Mydas espezieko hainbat dortoken segimendua egin dute. Horretarako aleetako batzuk itsasoaren erdian utzi zituzten arrautzen jarlekuetatik urrun samar eta emaitza interesgarriak eskuratu zituzten. Horien artean itsas korronteen eragina ere neurtu zuten eta horrela ikusi zuten korronte batzuek, batez ere dortoken norabide gurutzatuetatik etortzen zirenek, bere bideetatik ateratzen zituztela dortokak; askotan ehunka kilometrora zegoen hondartzara ailegatzeko milaka kilometro egiten zituztela ohartu ziren. Beraz, alboko korronteen eragina zuzentzeko ez zuten ahalmenik; hau ez da gertatzen txori migratzaileekin, horiek ia etenik gabe joaten baitira bere posizioa zuzentzen.

Badirudi, beraz, dortokek Lurraren eremu magnetikoa neurri handi batean erabiltzen dutela, baina beste hainbat elementurekin osatuz, hala nola, usaimenarekin.
Hori bai, dortokak askatutako lekuan askatu, beti ailegatzen ziren helburura, nahiz eta batzuetan aurkako norantzan aritu.

Saiakuntzak aurten jarraituko du eta horretarako beste espezie batzuk ere erabiliko dira.

Standford eta Kaliforniako unibertsitateetako ikerlari talde batek bide berri bat zabaldu dio egungo elektronikari.

Egun ezagutzen ditugun txipak pieza zurrunak dira, nahiz eta nahi bezain txikiak izan, baina aipatu unibertsitateko ikerlariek trantsistore organikoetan (karbonozkoak) oinarritutako piezak aztertu eta garatu dituzte.

Ez da lehen aldia bide hori ikertzen dena, baina orain arteko emaitzak kaxkarrak izan dira. Aldiz, berriki argitara emandako artikulu batean beldurrik gabe tolestu daitezkeen trantsistoreen berri ematen dute eta beren propietateak tolestu ondoren berdin jarraitzen dutela ziurtatzen dute. Bide honek trantsistoreak orain arte kokatu ezin ziren lekuetan kokatzea ekarriko du, hau da, ingurunearen egitura geometrikoa edozein dela ere, trantsistoreak kokatzerik izango da orain arte ez bezala, beti ere zerbait leuna den bitartean.