Elkarrizketan jardun nuen aspaldi ez dela idazle batekin, haren liburu berria aitzakia. Hartaz jardun eta, amaieran, akar egin zidan: "Hau eta hura galdetu didazu, baina galdera printzipalena ez didazu egin: zergatik idatzi dudan liburua ".
Zer dela eta abiatu zineten idazlan honetan?
"Gure etsaiak", esan duzu. Etsai dira oraindik?
Beraiei galdetuko nieke nik.
Basauriko ihesa dugu liburuaren oinarri, baina, zeuk esan duzunez, zeure bizitzako pasarteak ageri dira liburuaren hasieran, zenbait ataletan. Haurtzaroa, lehenengo. Leioa eta.
Granada auzoan zen "La poza de la Vicenta", (Bizentaren putzua), liburuan aipatzen duzuna.
Putzuan gertatutako heriotza ekarri nahi nuke hona.
Nortaino eragin zuen zugan zuen aita gudari izana. Segundo Jauregizuria.
Seguru izan zela inportantea. Gurasoak, edo aitak, gure belaunaldikoentzat inportanteak izan direla esango nuke. Aita oso militantea izan da beti. Gerran ibili zen, ertzain. Baita osaba bat ere. Gure aita, mobilizatu eta frontean egon zen, Gorbeian. Geroago, Telesforo Monzonen bizkartzain jardun zuen. Laredon harrapatu zuten. Nik beti entzun nituen horrelako historiak etxean: gerra, kartzela. Izan ere, gure aita ez da sekula isildu: kontatu egin du. Familia askotan, gure aita bezala ibilita ere, isil-isilik egon ziren, ez zuten ezer kontatzen etxean, beldurrez, kezkatan: "Gure umea horrela ateratzea ez dugu nahi", eta antzeko kontuak. Ni, aldiz, bestelako salda batean egosi ninduten.
Zuen aitak liburu gogoangarrian kontatu zuen bere historia: Edozein euskaldun baten bizikerak. Eta zuk ere bai!
Zuen aitak gaztelaniaz idatzi zuen, eta Txomin Jakakortexarena zenak itzuli euskarara. Aitak baino motzago jokatu duzu zuk.
Esan duzunez, liburuaren lehen helburua Basauriko ihesa kontatzea zen.
Zuen ihesaldiari loturik dago hamaikatan kantatu genuen kanta: "Euskalduna naiz eta, Euskadi dut maite.". Geroago, "Kartzela leihotik, izar bat da ageri", zioen letrak, baina "Basauriko espetxean izar bat da ageri" kantatu ohi genuen.
Salbuespen egoera.
Espainia salbuespen da horretan? Frantzian, eta Europan oro har, ezberdin al dira gauzak?
Ez, Espainia ez da bereizten horretan. Prozesu kontua da. Agintean zein dagoen ere, ez da berdin. Ikusi Txekia eta Eslovakiako kasuak, adibidez. Baina, gehienetan, erregimen autoritarioak diren lekuetan, nahikoa da herri txiki bat bere askatasuna lortzen saiatzea, errepresioa gogortzeko. Bistan da Jugoslaviako kasua, Txetxeniakoa, tamilena. Arazo berdina da denetan. Potentziek jabego eta bizitza eskubidea dute, nonbait! Horrela dira prozesuak. Potentziek eta inperialistek ez dituzte herri txikiak hain erraz utzi nahi izaten.
Zer datorkizu gogora Basauriko kartzela aitatzearekin batera?
Bermeo eta Ondarroa?
Eten egin dizut. Barkatu. Basauriko kartzela aitatzearekin gogora datozkizunak ari zinen esaten...
Liburuan diozu presoaren lehenengo obligazio iraultzailea dela ihes egiten saiatzea.
Presoen artean bereizketa egiten duzu liburuan.
Anton Ormaza, besteak beste.
Hiruzpalau preso sozialek ere zuekin batera egin zuten ihes. Haietako batek inguratu zizuen kartzelatik ihes egin eta kanpoan berehalako laguntza emango zizuen jendea. Diru truke jardun zuen preso sozial hark. Eskatu zizuen diruaren erdia barruan eman zenioten, billeteak erditik puskatuta! Ez al da hori filmetakoa?
Hamaika lagunek ihes egin zenuten Basauriko kartzelatik. Gaur egun ez dago ihesaldirik. Segoviakoa izan zen, Martutenekoa. ez dakit besterik izan denik.
Zuen ihesaren asmoa aztertu, planoak ikusi, eta oso ideia erraza ematen du.
Ihes egin bezperan kartzelaz aldatuko ote zintuzteten jakin zenutenean eta.
Zartaginak pertzari ipurbeltz.
Diozu zuen aita ez zela isiltzen, gerrako berri kontatu zizuela. Hala ere, zerk bultzatu zintuzten ETA girora?
68ko maiatzak izan al zuen zuengan eraginik?
Gero bai, bertatik bertara biziko zenuen Parisko giroa, hango unibertsitatean.
Ihes egin eta gero, bai. Vincennes basoan ireki zuten unibertsitatea. Gauchistek han nahi izan zuten sartu ezkerreko jende guztia. Gorri guztiak han. Oso giro interesgarria zegoen, jende ezagun eta inportantea. Intelektual handiak. Euskaldun asko ginen han, baina, berez, herrialde guztietako ikasleak bildu ziren han. Gure gelan, adibidez, irlandarrak, IRAkoak izandakoak, black power mugimendukoak eta herri askotako errefuxiatuak zeuden. Intelektualki kezkatuak. Paris, orduan, arrago bat zen, ideiak eztabaidatzen zirenekoa. Handik alde egin nuenean, berriz, hura pobrezia! Euskal Herrira etorri eta pobrezia totala! Han, aberastasuna. Beste kontu bat niretzat interesgarria, Espainia ikusteko zegoen perspektiba. Paristik begiratuta, Espainia beste herri bat zen, askoren artekoa. Pirinioak igaro eta astoak, soineko pikarta eta flamenkoa, hori zen "l'Espagne", herri bat ez oso aurreratua, eta demokrazia eta libertateei zegokienez, hutsaren hurrengoa zena. Hona heldu eta Espainia gora eta Espainia behera, "zeren eta gobernu espainolak.", "zeren eta espainolak." sekulako jasa eta zaparrada! Unibertsoaren erdia balitz bezala, dena Espainiari zegokion. Paristik, mundu guztia ikusten genuen. Espainian, Espainia besterik ez. Hura matraka!
Gure telebistan ere, hor dira beti Cuenca ez bada, Salamanca, edo Alcorcon.
Zertarako dira kartzelak?
Martutenen ez da hil zaharra preso bat. Langraitzen. hurrengoaren zain gara. Zubietan (Gipuzkoa), kartzela egitekotan dira, erraustegia ez ezik. Eta kartzela berriak egiteko asmoak dira Langraitzen bertan eta Iruńean, adibidez, "Kartzelara sartu oro, heldua da hobira", idatzia da Sarrionandia.
"Presoak kalera" esaten zen garai batean. Gaur egun, "Presoak Euskal Herrira" da lema. Basaurira ekarri behar ote dira, zuek egon zineten zulora?
"Presoak kalera", "Independentzia eta sozialismoa" ziren lehen. Egun, "Presoak Euskal Herrira", "Autodeterminazio eskubidea".
Tiempos de insurgencia (Matxinada garaiak) da zure liburuaren titulua, eta ez dakit egungo egoera ez ote genuen "Garai otzanak" titulatu beharko.
Dickensen liburuak bezala.
Estatua aipatu duzu. Espainiakoa ez ezik, Frantziakoa ere ezagutu duzu zuk. Basaurik ihes egin eta Baionara heldu zinen beste zenbait lagunekin. Gero, Parisen bizi izan zinen. Frantziar estatuak ere ez zizuen abegi onik egin.
Ondo interesgarria ere! Zuberoan barna abiatu, esaterako, eta ez dago Euskal Herri zeinurik.
Ze alde dago "Una, grande, libre" eta "Liberté, égalité, fraternité"-ren artean?
Ikusiak ikusi eta zer diozu gaur egungo egoeraren gainean?
Hona Euskalduna naiz eta Telesforo Monzonek Basauriko ihesa gai hartu eta idatzitako kanta,
Guk taldeak musikatu zuena:
Euskalduna naiz eta
Euskadi dut maite
Horregatik kartzelara
Eramanen naute.
Makilez jo nautenak
Elizan bai dirade
Nere oinaze minen
Eskaintza ba ote?
Tiroz hilen naute
Errana baitaukate
Eta gauean lurrez
Estaliko naute.
Kartzela leihotik
Izar bat da ageri
Hura biziko deno
Euskadi da biziko.
«Askok egin didate galdera: 'Segoviako ihesari buruzko filma egin zen, eta zergatik ez Basaurikoaz?' Arrazoi bat baino gehiago izango da horretarako eta, besteak beste, film hartan Angel Amigok hartu zuela parte, hau da, Segoviako ihes hartan tartean egondakoa. Egia da guk haiek baino zorte handiago izan genuela. Urte askotako zorterik handiena bildu genuen ihesaldi hartan. Ez dakit zeinek esan zuen: 'Halabeharra!'. Baten batek babesten gintuela pentsatzeko moduan! Zorte handia izan genuen. Zortea dela eta, diote Napoleoni jeneral berriren bat proposatzen ziotenean, hautagaiaren curriculum osoa azaltzen ziotela, egindako kanpaina militar guztiak eta hau eta hura. Baina, azkenean, Napoleonek zera galdetzen zuela beti: «Bai, bai, baina zorte oneko al da?».
«Batzuek beldurra daukatela diote. Beldurra nonahikoa da gure herrian. Gainera, besteek zer egin duten, eta zer egiten jarraitzen duten ikusita, normala da beldurra. Leku guztietan dago beldurra. Jendeak esan ere egin dit: 'Izenak ere jarri dituzu!'. Hara, jarri ditudan izenak ezagunak dira. Askok badaki horien berri. Besterik da liburu batean agertzea baina, azken batean, zer egiten dugu beldurrarekin? Denok isilik, inork ezer esaten ez duela... Baina hogeita bost urte baino gehiago pasatu dira eta! Eta liburuan kontatzen dudana ez da estatu-sekretua! Baina jendeak gorde egiten du berak dakiena, beldurra hor dago. Auzitegiek orain 'enaltecimiento' (goresmen) hitza erabiltzen dute. Hitzak esan nahi duena jakiteko, hiztegian begiratu beharra daukazu. 'Goresmen delitua'. Beraien mende gaude, baina zer egin behar dugu, beti isildu? Beharbada horixe da zuhurrena, baina nik ikasgai hori ez dut oraindik ikasi».
«Militante naiz, neure erara. Berez ez zait hitz hori askorik gustatzen: militante latinezko milites-etik dator, soldadua. Kezkatuta nago, herriaren parte naiz. Euskal Herriko hiritar bat naizela esango nuke, hiritar, errepublikaren adieran, eta suediar, holandar edo ez dakit nongo bat bezalakoa izan nahi duena: hiritarra. Euskal Herria beste herriak bezain homologatua egon ledin nahiko nuke, geure estatua izan, geure erakundeak, geure defentsa... Besteak bezala izateko! Izan ere, hamaika zaletasun ditut bestela ere, badut zereginik asko! Baina Euskal Herria dagoen moduan, hemen nabil, laguntzen...».
Antton Jauregizuria Uribe-Etxebarria (Leioa, Bizkaia, 1950). Ortuellako (Bizkaia) Granada auzoan igaro zituen lehenengo urteak, gurasoengandik aparte. Leioan, Aketxe izan zuen auzoa, gurasoen ondoan. Hantxe ikasi zuen euskaraz, aitarekin. Hantxe ernatu zen bere kontzientzia. ETAko kidea zelarik hartu zuten preso baina ez zuen barruan askorik iraun. 1969an Basauriko kartzelatik ihes egin zuenetakoa izan zen. Gero, erbesteko urteak Parisen. Historia ikasketa zenbait Vincenneseko unibertsitateko giroan. Hurrena, itzulera. Zuzenbidea ikasten hasi zen Donostian, baina lanarekin ezin bateratu eta utzi egin behar izan zuen. Psikologia bukatu zuen duela hamabi bat urte eta psikologo lanean ari da gaur egun.
© 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Pertsonaia 
