Argia astekaria webgunearen hasiera

Ahotsak politika egiteko modu berria lantzen ari da. Gure azken agiria kontsentsuan oinarrituta dago, batzen gaituena azpimarratu dugu abiaburuan eta gure desberdintasunak, ostera, alboan utzi ditugu. Kudeaketa modu hau politikaren gainerako esparruetara eramateko xedea dugu. Gatazka ebazten ari diren politikariez gainera, herritar guztiek bake prozesuan parte hartzea da gure asmoa, emakumeek nahiz gizonek eragile izan behar dute. Udal bakoitzean arbola bat landatu nahi dugu, bake eta errekontziliazioaren sinbolo. Gernikako Arbolak euskaldunok historian politika egiteko izan dugun modua -elkarrizketaren bidezko politika- sinbolizatu eta gerizatu du. Udalen bidez, bake eta normalizazio prozesua herrian sustraitzea da gure nahia.

Hala ere, Ahotsak ez da prozesuaren garapenaren araberako ekimena. Okerra da pentsatzea prozesua ondo doalako desagertuko dela eta gaizki doalako aktibatuko dela. Gure agirian gatazka gainditzeko hiru premisa funtsezkoak daude. Lehena: bakeak edukiak behar dituela diogu, normalizazioa ez dela bake hutsa. Bigarrena: demokraziaren zuzenbidezko printzipioei ekin behar zaiela, giza eskubideak errespetatuz. Eta hirugarrena: aukera politiko guztiak defendagarriak eta gauzagarriak izatea eskatzen dugu, erabakitzeko eskubidea errespetatuz. Euskaldunok har dezakegun erabakia errespetatu behar dela diogu, egungo marko juridikoa mantentzeko zein aldatzeko. Horiek dira agiriaren klabeak, berauek ez dira alderdien mahaiak -praktikan jarriko denean- etorkizunean erabakiko duenetik oso urrun izango. Ahotsak-ek alderdiei aurrea hartu die berriz ere.

Agiriak eduki politikoa dauka. Lehendakariak inbestidura saioan agiria prozesuaren oinarria izatea planteatu zien alderdiei, gatazkaren ebazpenerako gakoak bertan daude-eta. Bien bitartean, udalen sostenguaren bitartez gizartea aktibatu nahi dugu prozesuan ari diren eragile guztiei eta bereziki ETAri eta Gobernuari prozesuak ez dezala atzera egin exijitzeko.

Egia da. Gu ez gaude politikaren lehen lerroan, ez gaude oro har karguari horren lotuak eta horregatik bake prozesuari heterodoxia puntu bat eman ahal diogu. Izan ere, ez da prozesurik izango heterodoxiarik gabe, munduko inongo gatazkan ez da irtenbiderik izan heterodoxiarik gabe. Irlanda edo Hego Afrikako helburuak ez ziren lortuko nor bere lerrotik atera gabe. Irlandan emakumeen koalizioak berealdiko rola jokatu zuen. Areago, emakumeek alderdi politiko bat eratu zuten elkarrizketa mahian egoteko.

Ez. Ez dugu inongo arrazoirik hori pentsatzeko. Besterik litzateke politika guztiz ezindua geratzea eta herritarrek eskabide hori egitea. Ez dut egoera politikoak okerrera egingo duela imajinatzen, ez gaude egoera horretan, hobera bidean goaz.

Ni baikorra naiz. Ez dut prozesuaren egoera unean uneko gertaeren arabera baloratzen. Perspektiba diakronikotik so egiten diot prozesuari, ez modu sinkronikoan. Alegia, Aznarren Gobernutik Zapateroren Gobernura emandako giro politikoaren aldaketa baloratu behar dugu. Eskuineko gobernuentzat arazoa terrorismoa da eta berau akabatzea. Ez dute arazoaren baitako arrazoi politikorik onartzen. Zapateroren Gobernuak aldiz, politikaren bidez ekin die arazoei. Zapaterok irtenbidea aurkitzeko bideak bilatu ditu. Hori berez baikorra da. Aldaketa itzela da. Bidea ondo trazatua dago, irtenbidea elkarrizketaren bidez etorriko da. Euskal arazoaren konponketa parametro horietan jartzea, ebazpena lortzeko bide bakarra da. Gatazkaren parametroak ondo finkatuta daude, gainera berauek ez ditu Gobernuak ezarri soilik, ezker abertzaleak ere ezarri zituen Anoetako proposamenean. Besterik da, une oso delikatuak bizitzea eta prozesua bera moteltzea.

Baldintzetako bat ETAren su-etena zen. Baina baldintza perfektua ez izatea aurreikusi beharrekoa zen. Nik prozesua gelditua dela baino, geldo doala esango nuke. Bi errailek eboluzionatu behar dute. Batetik, ETAren eta Gobernuaren arteko elkarrizketek desarme prozesuan aurreratzeko eta presoen arazoa konpontzeko modua aurkitu behar dute. Bestetik, alderdien arteko esparrua finkatu behar da Batasunaren parte-hartze legalarekin.

Anoetako proposamena gakoa da prozesuan, eta ezker abertzaleak bereari eusten diolakoan nago. Nik ere Anoetako gidoiaren alde egiten dut, gidoia garbia dela iruditzen zait. Presoen esparruan aldaketak eman behar dira, baina Gobernuaren pausoak ETAk desarmatzeko duen borondatearen araberakoak izango dira. Baliteke puntu hori oso une delikatuan egotea. Halaber, prozesua motelduta dago, Batasuna ez dagoelako legalizatuta. Ziur aski, uneon, bakoitzak elkarrizketak bere modura interpretatzen ditu eta horregatik aldeek talka egin dute. Prozesuan akordioak eta desakordioak izango dira, inportantea ordea elkarrizketak ez etetea da, eta ez dira eten. Horrek mantentzen du prozesua bizirik.

Ez dut uste. Zapateroren Gobernuak alderdien arteko elkarrizketa bilatzen segitzen du. Horrek baimenduko eta bideratuko du aurrera segitzea. Espetxe politikan aldaketak eskatzen dira, baina hauek ETA eta Gobernuaren arteko elkarrizketatik etorriko dira. Nik horretaz ez dut deus esateko, ez dut esparrua ezagutzen. Nik nahiago dut esparru politikoaz mintzatzea.

Biolentzia kondenatzea behar morala da, ezker abertzaleari betidanik eskatu zaion aurre-baldintza. Alabaina, badago antzeko kategoriako beste betebehar bat nik uste: bakearen alde lan egitea. Batasunak hori erakusten badu, eta Anoetan horren alde egin zuen, Batasunak oraingo testuingurua gainditzeko modua bilatu badu, gainerakoek formula bat bilatu behar dugu Batasunak politikan eta legaltasunean joka dezan.

Ziur aski, egoeraren interpretazioan. Batasunak estatutu berriak aurkeztu arren, ez zaiola politikan parte hartzea bermatzen pentsa dezake eta epaileek estatutuak deuseztatu ditzaketela berriz ere. Beste parteak, agian, ez du hori horrela ulertzen eta estatutuen zain dago. Nik egoera kontrajarri honen aurrean legean aldaketak egingo nituzke Batasuna lasaitzeko eta legalitatera etortzen laguntzeko.

Gorabeherak gorabehera, prozesuan ari diren parte guztiek erabakiak hartuta dituztelakoan nago. Espainiako Gobernuak nahiz ezker abertzaleak.

Horretaz zailago zait hitz egitea. ETAz oso gutxi dakigu, ezin dut deus iragarri beraz. Nik ezker abertzaleak prozesuarekiko hartu duen erabakia sendoa dela uste dut. Elkarrizketaren bidezko politika da irtenbide bakarra, errezeta unibertsal bakarra, beste gauza bat da nola aplikatzen den tokian tokiko arazoak konpontzeko. Uneon Espainiako Gobernuak eta ezker abertzaleak hori landu nahi dute, oinarriak eta eszenategia sendoak dira oso, ibilbide horretatik irtenbidea etorriko dela itxaron dut.

Autodeterminazio eskubidea euskal gizartearen parte batek aldarrikatzen du eta beste batek ez. Baina gauza bat da eskubide hori -edo erabakitzeko eskubidea- aldarrikatzea eta beste bat euskaldunon gehiengoaren nahia. Euskaldunon gehiengoak nahi duena printzipio demokratikoen errespetuan oinarritzen bada, hau da, gehiengoak bere eskubideak gainerako espainiarrengandik bereiz garatu nahi baditu, ordenamendu juridikoak gor egingo lioke eskabide horri?

Nire ustez aldarrikapen hori gehiengoak egiten badu, irtenbide juridiko bat eman beharko zaio. Lehenik ordea, euskal herritarrek marko juridikoa aldatu edo mantendu nahi ote duten erabaki behar dugu. Hartara, gatazkaren egungo erradiografia ezagutuko genuke.

Herritarrei oraingo marko-juridiko politikoaz zer pentsatzen duten kontsultatuz, markoa balio zaien edo ez jakiteko. Espainiako Estatua konplexua da, nik estatu federalista inperfektua deitzen diot. Euskaldunen gehiengoak nahi ez balu beren eskubideak Espainiako gainerakoekin erabakitzea, modu independentean baizik, demokrazia sendo batek formula juridiko politiko bat arbitratu beharko luke hori posible izan dadin.

Prozesuaren une honetan ez dakit, baina gatazkei irtenbide politiko-juridikoa eman behar zaie, lehenik bere dimentsioa ezagutzeko eta gero irtenbidea bilatzeko. Betiere legeen markoan, ez legez kanpo. Esaten bada proiektu politiko guztiak defendatu daitezkeela demokrazian, praktikara eraman behar dira, bestela hobe da esatea ez direla denak defendatzen ahal.

Gregorio Biteri eta Segundo Jauregizuria, bi euskaldun Elosun. Adin handikoak biak. Ez bata ez bestea dira Elosu bertakoak. Lehena, Biteri, alegia, bertatik hur jaio zen, Nafarraten, eta inguruari dagokion euskararen jabe oso da oraindik. Hori du berezko altxorra. Bigarrena, Jauregizuria, Leioan jaio zen, eta hangoxe erara egiten du berba. Euskara hiztun bakarrak ziren Elosun. Aurten, ordea, alargunduta eta bakarrik, Gasteiza jo behar izan du Segundo Jauregizuriak. Engoitik ez dugu, Biteri ezik, euskaraz ondradu hitz egingo digun beste inor Elosun.

Etorri izan dira lehenago ere nirekin hitz egitera. Azkena, irakasle bat. Segundo ere hor zegoela esan nion, Leioan jaioa zela... eta kito! "Nik Nafarrateko euskararen bila nabil, Leioakorik ez dut nahi!". Jende asko etorri da, galdezka. Hitzak zelan esaten diren jakin nahi dute gehienetan. Nik batzuetan jakiten dut zelan erantzun, eta beste batzuetan ez. Zuk ere, galdetu, eta ikusiko dugu. Ez dakit zelan ere ez zaidan ahaztu euskara.

Bai. Nik lehenengo ikasi nuena euskara zen. Nik ama ere giputza neukan. Bedoñakoa, Aretxabaletakoa. Aita hemengoa zen, Elosukoa. Ni Nafarraten jaio nintzen. Gurasoak Elosun bizi ziren hainbeste urtetan eta gero Nafarraten erosi zuten baserri bat eta hara joan ziren bizitzen.

Bai. 85 urte ditut. Badira urteak. Baina sasoi ona daukat oraindik. Ortu handia daukagu eta neuk manejatzen dut dena... Gu sei neba-arreba izan ginen etxean. Neu bakarrik bizi naiz orain. Atzena izan nintzen ni, seigarrena. Etxean, euskaraz egiten genuen neba-arrebekin, aitarekin, amarekin eta guztiekin. Euskaraz. Orduan bederatzi auzo izango ziren Nafarraten. Eskolara Urrunagara joaten ginen. Ordu laurden, oinez. Mendia zen, baina samurra. Bidetxo bat zegoen hara joateko. Elizatik irteten genuen eta bide hartatik artez-artez-artez, Urrunagara. Ez naiz gogoratzen zenbat urterekin joan nintzen eskolara, sei edo zazpi urte edo edukiko nuen. Eta eskolara joan arte, olgetan pasatzen genuen denbora. "Jolasetan" edo zelan esaten duzue zuek?

"Olgetan" guk. Eta beharrean ere egiten genuen, bai. Orduan iturrira joan behar zen uretan ere, eta ura eman amari edo, holako beharrak! Egurra, su egiteko eta! Eskolara hasi ginenean, dena zen erdaraz. Beti erdaraz.

Bai, baina euskaraz hobeto. Nafarrateko beste mutiko batzuek erdaraz egiten zuten eta eurekin ikasi nuen. Eskolan erdaraz egiten genuen, eta olgetan ere bai, erdaraz. Urrunagan asko zeuden euskaraz ez zekitenak, nire edadekoak. Eskolan ondo ibili nintzen. Maisua ere bertan geneukan. Matematikan ona zen, baina beste gauzetan ez zuen batere balio.

Bai, bazen kastigua. Makilatxo batzuk zeuzkan eta makilarekin eskuan jo eta...

Euskararen gainean ez zigun sekula ezer esan. Bertakoa zen. Ziraungoa. Hortxe da Ziraun, herri txiki-txikia. Eskolan hogeita hamar ume edo izango ginen, denak batera, zazpi urtekoak eta hamalaukoak. Nik hamalau urte neuzkanean gerrak irten zuen eta orduan ia ez zen klaserik egon. Gerra. Nik hamalau urte neuzkan gerra hasi zenean. Gerra hasi baino lehen genekien guk gerra zetorrela, ze herriko abadea geneukan etxean. Hark periodikoa hartzen zuen egunero. Giputza zen.

Don Domingo Jakakortexarena.

Famatua, ezta? Gure etxean egon zen hiru urtean. Liburuak ere egin zituen euskaraz. Erleen gainean eta. Ni izan nintzen haren sakristaua Nafarrateko elizan. Mezak erdaraz ziren. Euskaraz, zer edo zer, zer edo zer, baina gauza gutxi. Dotrina bat bazen eta errezoak egiten euskaraz ikasi nuen nik, abadearekin.

Ollerieta eta Ubide aldean errepublikarrak zeuden. Gorriak esaten zieten orduan. Haiek Nafarrateraino sartu ziren. Elosun, Francoren soldaduak zeuden, konpainiaren bat edo. Egun batean, goizaldean, eguna zabaldu orduan edo lehenago, tiroketa. Elosuko abadeak ihes egin zuen Nafarrate aldera. Atzetik tiratu zioten eta eritu egin zuten. Auzo batek aurkitu zuen, iturrira zihoala pitxer handi batekin uretan. Bidean jausita zegoen abadea. Geure etxera ekarri zuten. Han, lehenengo osatzeak egin eta Lukura eroan zuten. Urrunagara edo Urbinara bazegoen bidea baina tiroak ere baziren Legutianon eta!, hemen eta!, eta ez ziren atrebitu handik eroaten. Geure burdi bat hartu, koltxoi bi burdian, bertan hartu abadea eta eroan zuten auzoek. Nik aita eta anaia kartzelan neuzkan, eta neu nintzen baserriko gizonik nagusiena, hamalau urterekin. Gure herriko abadea aitarekin eta anaiarekin eroan zuten erreketeek, baina obispaduak etxera bidali zuen.

Artean Nafarraten ginenean, egun batean, mezatan geundela, kanoikada bat, elizan! Handik lau egunera Ubidera irten genuen. Handik, Zeanurira, herri hau ere hartu zuten arte. Barazarko erretira izan zenean, Bilbora joan ginen. Ikaragarria izan zen. Francorenek Bilbo hartu zutenean, hona etorri ginen berriz. Eta kontatuko dizut: oinez gentozen, Dionisio lehengusua, osaba eta neu. Hiru behi kontserbatu genituen, beraiek bi eta nik bat. Osabak burdia eta dena zeuzkan. Dionisio eta biok, geure artean berba egiten, biok euskaraz. Eta etorri zitzaigun halako mutil gazte bat, alkandora beltzarekin eta pistola paparrean ipini eta "íHable usted cristiano!". Ez dakit zer esan zigun gero. Barbaridaderen bat. Esan ere ez liteke eta!

Bai. Hemen alde bietara joan zen jendea. Nazionalak esaten zitzaien orduan batzuei eta gorriak besteei. Denek zekiten euskaraz. Egin ere egiten zuten.

Gerra ostean gure artean bai, egiten genuen euskaraz. Baina, bestela, buf!, euskaraz? Erdaraz dena! Abadeak musika apur bat eta txistu jotzen erakutsi zidan eta ederto! Aberri Egunean neu joaten nintzen koadrilarekin, dozena bat urteko mutikoa nintzela, txistu jotzen Gasteizera, Aberri Egunean.

Ez, galarazita ez, baina ez zen egiten, galarazi gabe ere... Nahiko galarazita hala ere, txarto hartzen zuten eta! Etxean egiten genuen, bai, eta kalean ere bai, baina geure artean. Gero, hemengo gazteek, apur bat zekitenek, ahazten utzi zioten euskarari. Guk ez!

25 urte egin baino egun batzuk lehenago ezkondu nintzen. Andreak aditu bai, aditzen zuen euskaraz. Haren aitak eta amak euskaraz zekiten, baina ez zuten egiten eta! Guk seme bi daukagu eta ez dute euskaraz egiten, ez segidoan egiteko moduan.

Gure semeen eskola beti erdaraz zen. Eskola hemen bertan geneukan, plazan. Ume asko egon zen han. Berrogeitaka egongo ziren, batera. Maisuak Zamorakoak eta, asturianoak eta, ziren. Ez zuten ezer esaten euskararen kontra ez alde.

Legutianon, ikastola eta eskola publikoa hasi zirenean hasi zen. Ez dut uste hogeita hamar urte izango denik. Horrenbeste ez. Nire lau ilobak horra hasi ziren, eskola publikora, eta ederto ikasi zuten. Orain, laurek dakite ederto euskaraz. Eskola publikoan eta neurekin ikasi dute. Nire seme nagusienak esan zidan: "Hauei hitz bat ere ez erdaraz, Euskaraz dena!". Eta orain dena euskaraz! EGA daukate laurek. Haiek batua egiten dute, baina ondo aditzen diogu bata besteari. Apur bat neurekin ikasi dute eta gauza asko neuk egiten dudan moduan egiten dute eurek ere.

Nik, euskaraz, hemen, Segundorekin egiten nuen. Eta anaia hil arte, anaiarekin. Baina anaia urte asko da hil zela. Gero, Segundo egon zen hemen, euskaraz zekiena. Baina Segundorekin ere... igual aste guztian ez ginen batzen eta! Gainera, orain Segundo Gasteizen dago, erresidentzian... Ahaztu ere ez dakit zelan ez zaidan egin euskaraz!