Argia astekaria webgunearen hasiera

Nekeak erremedioa dauka» zioen Ander Lipusek, duela aste batzuk orrialde honetan bertan idatzi zuen iritzi artikuluko azken esaldian. Nekeak erremedioa dauka, hortaz ari naiz egun hauetan hausnartzen. Bihotzerainokoa baita nirea. Aitor dut, aitortzeko ausardia daukat azkenean.

Hamasei urte dira neuk ere beste batzuekin Hika Antzerki Taldea sortu nuela. Hika-tik hikako antzerkia egiteko asmoz sortu ere. Orduan ilusiorik ez zitzaigun falta, indarrik ere ez, prest geunden dena emateko, ez genuenetik ere ateratzeko egitasmo hura aurrera eramateagatik, ez edonola gainera. Guk antzerkia eginez bizi nahi genuen. Horretarako ikasi genuen. Horixe zen nahi genuena. Hamasei urte pasa dira harrez geroztik, gau eta egun bakoitzarekin, gau eta egun bakoitzean egitasmo hura aurrera ateratzeko lanean. Bizirik dirau egitasmoak oraindik, baina ilusioak, ilusioak zapuztu egin zaizkit: krak! sentitu dut behin baino gehiagotan. Okerreko trenean igo naizela pentsatzen hasita nago. Nik ere, Lipusek bezala, utopiaren barne eramango ninduen tren soziala zelakoan hartu nuen txartel bidaia, baina konturatu gabe, abiadura handiko trenean murgildu nautela/gaituztela iruditzen zait eta nik, nik ez dut, ezin dut eraman, zorabiatzen hasita nago. Sarraski pertsonala eta ingurukoa izugarria izan baitaiteke.

Gero, amets gaizto batek denborak baino lehen esnarazi nau gaur goizeko ordutan. Nire ametsean jantoki bat nuen. Nik nire bezeroek, bertan jandako janariaz eta tokiaz gozatzea nahi nuen. Horretarako jantokiak bere baratza, bere sukaldariak, bere zerbitzariak, xumetik, baina den-dena etxekoa zuen. Baina nire ametsetako bezeroek ez zioten horri erreparatzen, zerbitzaririk gabe, eurak aukeratu eta nahi zuten eran eta tokian jateko moduko janaria nahi zuten: azkarra grasatik, azukretik eta gatzetik aitzakiarik gabea. Nik ordea, gero eta urduriago, gero eta haserreago esaten nien «hobe zutela mahaian eseri eta denetarik jan; denetarik genuela: hala janari tradizionala nola berria». Baina, ez zen hori nigandik espero zutena, nire jantokian aurkitu nahi zutena. Azkenean, nire ametsetako jantokia, ametsetakoa izateari utzi eta janari azkarrak ematen hasten zen. Erotuta. Bete-beteta zegoen eta ni izkina batean beraiei begira, gosetuta.

Ez eskatu gosetuari arrazoi bideetan ibiltzeko, goseak ez baitu arrazoitzen uzten.

Gero, ametsa uxatu nahian irratia piztu dut: «Lehiakorrak behar dugu izan, punta-puntakoak, liderrak Europan» zioen gure lehendakari jaunak. Krak! Zerbait hautsi zait bihotzean.

Nekeak erremedioa du, zioen Lipusek.

Jaitsi egin nahi dut. Arnasa hartu. Eta bideari ekin berriro ilusioz.

Euskal Herriko bake eta normalizazio prozesua aztertzeko garaian baikortasuna edo errealismoa gailentzen ote zaizkidan ez dut batere garbi. Dena dela, egoeraren zailtasun honetan ere, iluntasuna baino argi gehiago ikusten ditut egoera politikoan. Iluntasuna handia bada ere.

Prozesuan itxaropena jartzen duten eragile guztien partetik metodologia nagusia onartu da. ETA eta Espainiako Gobernuen arteko mahaia alde batetik, eta eragile politikoena bestaldetik. Marko orokor honen baitan, ulergarritzat jotzen ditut nik azken hilabeteetan ikusitako urratsak. Ulergarriak bai, arriskutsuak ere bai noski. Konponketa edo alderdi mahaia publikoki martxan hasiko denerako, alderdi nagusiek beraien artean gatazkatsuen izan diren konfrontazio elementuak debatituak eta neurri handi batetan adostuak izango dituztela ziur naiz. Konponketa mahai publikoa ikusterako, prozesuaren arrakasta nahiko bermatua izango dela alegia. Bestela, ez dugu mahairik ikusiko. Beraz, mahai horren prestaketan gauza asko dira debatitu, diskutitu eta adostu beharrekoak. Bestela esanda, mahaiaren egutegi eta parte-hartzeaz gain, adostu beharreko gatazka-gaiak erdi-adosturik egon beharko dira eragileen artean, mahaiaren porrotaren perspektiba mahaiaren gainean eduki nahi ez bada behinik behin. Logika horretan, konponketa mahaiaren eratzeak uste baino denbora gehiago behar izatea positibotzat jotzen dut, mesedegarria baita herri honentzat prozesuaren arrakasta aurrez lotua izan dadin.

Halere, adostu beharrak negoziatzea suposatzen du. Gobernua eta ezker abertzalea dira negoziazio horretan aktore garrantzitsuenetarikoak eta beraien arteko elkarrekiko martxaren arabera izango du prozesu honek arrakasta. Arerioen arteko akordioa behar baita, ez lagunen artekoa. Hortaz, gobernuak zein ezker abertzaleak prozesuaren arrakastaren beharra ikusiarazi nahi diote besteari, arrakastaren beharrak presionatuak negoziazioan batak besteari orain arteko planteamenduak aldarazteko helburuz. Hartara, bakoitzak besteari prozesuaren porrotaren ondorioak gogoratu nahi dizkio antza, batak estatu tresna errepresiboak erabiliz eta besteak kaleak berriz ere aktibatuz.

Soka tinkatzearen jokoa dirudi. Hura gehiago beldurtu, nik gehiago irabazi. Ulergarria, baina tinkatzeak haustura lekarke, eta ez soilik prozesuarena, urte askotako itxaropenarena baizik.

Pedro Ignacio de Barrutiaren (Aramaio 1682-Arrasate 1759) Actto para la Noche Buena berriz ere euskal eszenategietara aurkeztuko da abenduan, oraingoan Doke Antzerki Talde arrasatearraren eskutik eta Itziar Rekalde gasteiztarraren zuzendaritzapean.

Hego Euskal Herrian ezagututako euskarazko lehen antzerki obra honen testua eguneko baldintzetara egokitu behar izan da, egileak zerabilen euskarari begira ez ezik, baita obrak XVIII. mendean islatzen zituen zenbait pertsonaien karakterizazioari ere. Publiko berrientzat ulergarriagoa gertatzeko Barrutiaren lanaren zenbait aspektu sakrifikatu dira. Esaterako, euskararen historiografia linguistikoan Actto para la Noche Buenak adierazten duena aparkatu behar izan da, XXI.eko publikoaren mesedetan.

Obra originalari darion alderdi etnografikoa ere arindu da, guztiz ezabatu gabe. Garai berrietara aldatu dira zenbait eszena, oraingo errepresentazioetan antzinako kutsua ahalik eta urrunen gera dadin. Ez da berdina Barrutiaren testu originala egilearen sasoiko testuingurua kontuan izanda lasai irakurtzea edo obraren muina eguneko publikoari helaraztea. Horrek ez du esan nahi originalaren xarma galdu denik. Barrutia oso egile modernoa izan zen bere garairako eta orduko antzerki teknikak ezagutzen zituen.

Nahiz eta egileak bizimodu zibilean garatu zuen bere karrera, Barrutiak bere formazio erlijiosoa garbi utzi zuen obran, alegoria maisuki erabiliz. Eta jakina da alegoriaren bitartez publikoa doktrinatu nahi izaten zela. Horretarako Gabon gaueko pertsonaiak jarri zituen Barrutiak «lanean» baina horien inguruan beste asko ere, sinboliko eta abstraktuak eta orduko Arrasateko gizarte txikian ospetsu ziren banaka batzuk. Abstrakzio horiek ziren, XVIII. gizaldiko pentsamoldearentzat emakume eta gizonen ekintza higiarazten eta zuzentzen zutenak. Erdi Aroko antzerkiaren sustraietatik iristen zen Barrutiarengana estilo propioa.

Antzezpena herritarrek eurek burutzeko idatzi zuen Barrutiak, Erdi Aroko garaietan bezala. Bera ere ez da, noski, antzerkiko profesionala, ezta literaturakoa ere. Eta obra eszenifikatzeko arrasatear garaikideen laguntzaz baliatu ez ezik balizko publikoa ere herrikidea izango zela eduki zuen garbi egileak lehen hitzetatik. Koroa erabiltzen du sarritan Barrutiak, eta musika. Horrek guztiak gorputz luzea ematen dio lanari. Gaurko ikuspegitik aztertuta Actto para la Noche Buena antzezpena luzeegia gertatzen da. Denborak eta espazioak balio gutxi zuten sasoi haietan eta are gutxiago neurtzen ziren alegorien erabilpenean. Beraz, testua laburtu egin behar izan da.

Barrutia, egile bezala, idatzi zituen argumentuaren eta pertsonaien atzean ezkutatzen da. Pertsonaien artean Barrutiak garaiko antzerkian ohikoak zirenak hautatzen ditu bere obrarako. Eta, adibidez, barregarri bati ematen dio betebehar garrantzi bat argumentuan, eszena desberdinen arteko lokarri gisa darabilena. Edota morroi kritikoa, soldadu/pregoilari harroputza eta beste batzuk, XV-XVIII. mendeetako antzezlanetan usu agertzen zirenak. Horiei eustea beharrezkoa zen produkzio berrian, karakterizazioetan aldaketak eman badira ere, jakina. Noizean behin obran zehar oharrak sartu zituen, eszenatokiak nolakoa izan behar zuen eta antzezleak nola mugitu behar ziren adieraziz. Dokeko kideek Barrutiaren sentimendu eta iritziak, garaiak garai, errespetatu egin dituzte antzezpen berrian.

Musika eta dantza dira obraren beste osagai bat, Dokeren ekoizpenerako Sabin Salaberriren maisu aproposa hautatu zelarik. Berau da Actto para la Noche Buena eskaintza berri honetako musikagilea. Salaberrik errekreatu egiten du XVIII.eko giro musikala, ukitu moderno batekin. Actto para la Noche Buena antzezpen berria ikusteko aukera da, beraz, Arrasaten eta Aramaion, abenduaren 16, 17 eta 23an. Euskal literaturaren historian mugarri dirdiratsua den obra honen nondik norakoak ezagutzeko hitzordu ederra da, beraz.