Argia astekaria webgunearen hasiera

Medikuen %10-12k bere ibilbide profesionalean zehar gaixotasun psikikoren bat edo alkohol, psikofarmako edo beste drogaren batekiko mendekotasuna izan du. Horietatik %8-10ak alkohol mendekotasuna jasan du, %2-3k beste droga-mendekotasunen bat eta %2ak baino gutxiagok lanean eragin dezaketen desoreka psikologiko larriak izan ditu; hala nola, eskizofrenia edo paranoia. Aipatutako kasu guztietatik %60 baino ez dituzte diagnostikatuko. Horiek dira Europan aitzindari izan den Kataluniako Mediku Gaixoaren Atentzio Integralerako Programak (MGAIP) egindako ikerketaren emaitzak. British Medical Journal egunkarian 1998an argitaratutako datuak, berriz, beldurgarriagoak dira: medikuen %50ak desordena psikikoak dituela dio eta %20ak drogak, medikamentuak eta alkohola kontsumitzen dituela.

Medikuek diote beraiek ere hiritarrak direla eta adierazitako gaixotasunak jasateko edozein biztanlek duen arrisku bera dutela, baina beraien lanbideak eragindako ohitura txarrek egoera zailtzen dutela onartu dute. Hala, osasun arloan duen jakinduriagatik, medikuak automedikaziorako joera handia du. Gaixotasun psikikoez eta substantzien abusuez ari garela, automedikazioa inoiz ez da ona: diagnosia eta medikuak behar duen arreta atzeratzen da eta, ondorioz, gaixotasunak okerrera egiten du. Kasua objektiboki aztertuko duen profesionalaren eskuetan jartzea komeni da. Medikua, ordea, ez da ohiko pazientea: ez da kontsultara joaten, gaitzak korridoreetan hitz egin ohi ditu, lankidearekin, eta %5ak baino gutxiagok du historial klinikoa. Gainera, joera nagusia arazo psikologikoak eta mendekotasunak ezkutatzea da: pazienteen konfiantza galtzeko beldur dira medikuak, lankideen aurrean duten prestigioa galtzeko beldur. Azken finean, arazoa eta pazientearen rola onartzea da beldur nagusia eta medikuak bere gaitza kontrolatu ahal izango duela uste du, inori ezer esan gabe. Horrelako gaixotasunak ezkutatzeak, ordea, gainontzeko herritarroi ere eragin diezaguke, gu beraien eskuetan jartzen baikara. Gutxien zainduta dauden gaixoak eta aldi berean pazienterik okerrenak medikuak dira.

Horri guztiari burn out sindromea gehitu behar zaio: lanaz nazkatuta bukatzen duenaren sindromea, alegia. Mediku egoiliarra, esaterako, sindromea jasateko arrisku handiko taldea da, zerbitzuekin eta zaintzarekin lotuta dauden beste hainbat lanbideren antzera. Lagundu beharraren presioak, denbora gutxian zaindu beharreko gaixo kopuru handiak, erantzukizun mailak eta familiarrekin egoera desatseginak igaro behar izateak burn out sindromea eragin dezake medikuengan. Ondorioz, antsietatea, depresioa edo drogen abusua eman daitezke. Hala ere, burn out sindromea eta substantziak hartzearen edo gaixotasun psikikoak jasatearen arteko lotura definiturik ez dagoela azpimarratu nahi izan digu Ander Larrazabal medikuak. Larrazabal Mediku Gaixoaren Atentzio Integralerako Programako koordinatzailea da EAEn. Bere esanetan, lehenengo arlo pertsonala eta familiarra ateratzen dira kaltetuta eta lana da gaixotasunak eragingo duen azken lekua, baina eragin dezake eta hutsegiteak edo ustekabeko erreakzioak suerta daitezke. «Mundu guztiak gogoratzen du ospitalean hainbat pertsona hil zituen medikua -dio Larrazabalek-, baina seguru aski arriskutsuagoa da burua gaizki duen militar edo polizia bat». Ertzaintzaren baitan, esaterako, arautegiak dio kokaina mendekotasuna duen ertzaina lanetik bota egingo dutela eta beraz, normalean, ertzainak ez du onartuko mendekotasuna duenik. Baina hori ez da mediku gaixoa zaintzeko sortu den programaren ikuspegia. MGAIP programak arazo psikologikoak edo mendekotasunak dituzten medikuak lagundu eta berreskuratu nahi ditu, zigorrak jarri beharrean laguntza eskainiz.

Programa Ameriketako Estatu Batuetatik inportaturiko ideia da. Han Medikuarentzako Osasun Institutuak dituzte, baina Europan ez zegoen osasun arloko profesionalei zuzendutako programarik, 1998an Bartzelonako Mediku Elkargoak MGAIP ekimena sortu zuen arte. Egitasmoa Nafarroara 2001. urtean iritsi zen eta EAEra 2002an, martxan 2004an jarri zen arren. Egun, Nafarroan 3.381 mediku daude lanean eta EAEn berriz, 10.000 inguru. Medikuen elkargo profesionalek kudeatzen dute Programa eta Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak finantzazioan parte hartzen dute. Azken helburua hiritarrak babestea da, medikuen jardun egokia bermatuz.

Horretarako, medikuak gaixo dagoela eta Programaren laguntza behar duela onartzen duenean, hau da, urratsik zailena eman duenean, hainbat pauso jarraituko ditu: hasteko, izen faltsu batekin berekin harremanetan jartzeko telefono zenbakia utzi behar du 646 581 200 sakelakora (EAEkoa bada) edo 948 226 093 zenbakira (Nafarroakoa izanez gero) deituta. Ondoren, proiektuko koordinatzaileak deitu egingo dio, programaren berri emateko. Batzuetan, informazioa eskuratzeko edo beste norbaitentzako laguntza eskatzeko deitzen du medikuak. Norberak parte hartzeko bada, aldiz, bere datuak emango ditu eta ezizen batekin terapeuta edo espezialistarekin hitzordua egingo zaio. Konfidentzialtasuna oso garrantzitsua da eta programak ez ditu inolaz ere parte hartzen dutenen izenak ekimenetik at jakinaraziko. Espezialistak edozein hiritar bezala tratatuko du medikua, bakarka, eta alta eman ondoren ere segimendua egingo zaio gaixoari. Egoera berezietan, espezialistak medikua profesionalki arriskutsua izan daitekeela uste badu, lanik ez egiteko esango dio eta pazienteak ez badu onartzen, neurriak hartuko dira. Kasu larrienetarako, beste hainbat mediku elkargo profesionalekin batera ospitalizazio unitatea Bartzelonan dute. Alkohol desintoxikazioaz, kokaina arazoez eta gaixo psikikoen balorazio sakonagoez, esaterako, bertan arduratzen dira.

Konfidentzialtasuna ezinbestekoa dela argudiatuz, Nafarroako Mediku Elkargoak ez digu inolako daturik eman nahi izan. EAEkoaren eskutik, ordea, izenik eman gabe orain arte izan duen esperientziaren berri jaso dugu. Joan den ekaina bitarte, 23 hilabeteetan, 23 mediku gaixo izan ditu. Dena den, dagoeneko 130 dei baino gehiago jaso dituzte, askok soilik informazioa eskatzeko deitzen baitute. Dei horietako batzuk beste lanbide batzuetatik eginak dira; hala nola, Ertzaintzatik edo hezkuntza arlotik. Presio handiagoa izan ohi duten lanbideak dira eta uneren batean osasun arloko arazo berdinei egin beharko diete aurre. Koordinatzaileak adierazi digunez, informazioa baino eskatzen ez duten medikuei ez diete jarraipenik egiten: «Badakigu batzuk behin baino gehiagotan deitu dutela, baina guk laguntza eskaintzen dugu, ez dugu inor behartzen, lehen urratsa beraiek eman behar dute».

Ohikoena ez bada ere, EAEko programako gaixoen artean badaude kasu larriak. Batzuen tratamenduek bide ona daramate, baina bada proiektuan sartu zenetik lan egin ez duen eta ziurrenik inoiz lan egingo ez duen kasurik. Esaterako, burua galtzera garamatzaten desoreka psikologikoak larriak dira: eskizofrenia, desoreka bipolarra edo psikopatia. Ezin dira hobetu; aitzitik, gainbehera gero eta handiagoa da, luzera okerrera egingo dute eta hortaz, inoiz ez dira sendatuko. Kokainaren abusua ere kasu larritzat hartzen da, sendatzeko zaila baita. Gainean egon beharra dago, utzi ostean berriz erori den medikurik badutelako, adibidez, programan. Larrazabalek dio kasu larriak ez direla asko, baina arazo handiagoak ematen dituzte.

Pazienteen gehiengoak, dena den, ez du gaixotasun larririk. Profila 45 eta 55 urte bitarteko gizonezkoa da, sistema publikoan lan egiten duena, depresio edo nortasun arazoekin eta une hauetan sendagai edo alkohol gehiegi hartzen dituena. Angustia, depresioa edo egokitze arazoak izaten dituzte batik bat. Alkohol gehiegi edaten hasi direla edo neurri gabe automedikatzen ari direla konturatu diren medikuak dira. Baina abusua eta mendekotasuna kontzeptu desberdinak direla azpimarratu du koordinatzaileak, substantzia bat gehiegi hartzeak ez baitu zertan zuzenean mendekotasuna sortu. Une hauetan, egitasmoaren baitan dauden mediku gaixoen %80-85ek lanean dihardute, programaren arabera lana normal egin baitezakete. Tratamenduan zehar, hala ere, pazienteak bere lanean geldialdiren bat egin ohi du, hausnarketarako denbora hartzeko.

Berreskurapen kopurua %75etik gorakoa da eta, estatistiken arabera, medikuak hiritarrak baino lehenago sendatzen dira. EAEn, gaur egun programak 20 gaixo ditu, hiruri alta eman zaielako. Alta emanagatik, segimendua dute, lanera berriz ondo sartu direla eta berriz gaixotzen ez direla kontrolatzeko. Horretarako, medikuak berak aukeratutako pertsona batek programako arduradunak informatuko ditu, zerbait gertatuz gero.

Azken finean, medikuak beste edozein hiritarrek izan ditzakeen arazo psikologikoak ez dituela jasango pentsatzea begiak ixtea da. Europan ere horretaz konturatu dira eta Bartzelonak ireki zuen bidean urratsak ematen ari dira. Dena den, programak osasunaren atal bat baino ez du hartzen, prebentzioa eta balorazioa bezalako gaiak garatu beharko lirateke. Esaterako, kasuaren arabera, behartu al dezakegu pertsona bat lanetik atera eta azterketa psikologikoa egitera? Argi dagoena da egungo bizimodua ikusirik horrelako ekimenak geroz eta lanbide gehiagotara zabaldu beharko direla.

Errenteria, udaberriko igande bateko arratsaldean: han hemenka, eguraldi ona dela-eta hondartzarako bidea hartu ez dutenak tabernetako mahaietan daude jarrita, kafe bana aurrean, berbetan. Alde zahar berria daukagu begi aurrean: txukun-txukuna; etxeek margotu berriak diren aurrealdeak erakusten dituzte; ez dago lehen beste pankarta jarrita. Ez du ematen duela urte batzuetako hiri berdina, Madrilgo hedabideek hainbat urtetan jomuga izan zuten hura. Inguruak ere aldatzen doaz: errepide berriak; lanak portuan, hor, Lezo aldean; inoiz gazte izan zirenek kementsu eskatutako bidegorria, mantso-mantso doa RENFEko geltoki parean. Behin herri batzarren eta herri izaera zehatz baten sorreran esanguratsuak izan ziren lantegiak ere ezin ikusi gabiltza. Ertzainetxea atzean utzita, gorantz jo dugu, Perratokia etxe okupaturantz. Solairu biko harrizko etxea zuhaitzek eta lorategi txiki batek inguratzen dute; teilatuan Zintzilik Irratiaren antena luzea dago. Iñaki Garmendiak, Piratak dioenez, «hartu zure etxea eta bandera zabaldu» garaietako etxea da. Honekin adierazi nahi du egungo okupazioekin erkatuta aurrekoek zeukaten asmoa kolektiboagoa zela. «Guretzat bizitza sistemarekiko adierazpen modua zen; egiten dugunak bat egin behar du horrekin; egunerokotasunean koherente izateko beharra daukagu. Eta urte haietako okupazioak politikoak ziren berez».

Gaur badugu hitz egiteko astirik, astelehenetan Piratak ez baitu bere ogi goxoa egiten, ezta saldu ere. Berrogeita bi urte ditu Piratak; horien erdiak behintzat Donostialdeko zein Oarsoaldeko okupazioetan bizi izanak. Belabaratz baserria, Toki Onena, Ategorrietako dutxak, Gabierrota, Zapatari eta ezin ahaztu oraindik ere Pirataren bizi lekua dena, duela hogei urte okupatu zuten Arditurriko meategia, Oiartzunen. Beheko solairuan gaude: apaletan, katalogatuta, liburuak eta bideoak, panfletoak eta aldizkariak; borroka askoren lekuko izateaz gain, La Herrería ta zía liburutegi eta dokumentazio gunearen hazia, abiapuntua da. Ordenagailu batean, hamar filmen laburpenak ikusgai daude. «Banuen nik hainbat konturen gaineko erakusketa egiteko gogorik», dio Piratak, «bizi izandakoak kontatu nahi nituen; iraganeko gauzak izan arren, gaurkoak bezalakoak izan zitezkeelakoan. Orduan, guretzat hain bereziak izan diren alde zaharretako tabernetan edo gaztetxeetan irudiak erakustea pentsatu nuen: izan ginena eta garena ezagutzeko eta ez ahazteko». Zigarreta piztu eta esandakoaren harira aurrera egiten du: «Irudiak ikusten hasi nintzen; konturatu nintzenerako, hamar film baino gehiago neuzkan ikusita. Ordu erdikoak eta luzeagoak zirenez, laburpenak, trailerrak, egitea nuen ideia; niretzako dokumentazio modu ona eta azkarra da laburpena. Azken batean, tabernan, zerbait hartu bitartean, minutu gutxitan eta ordenagailuaren bidez jendeak ikusi ahal izatea nahi nuen nik». Egiteak baina guztien digitalizazioa ekarri zuen. Orotara bederatzi dira orain DVDan eskura dauden filmak. Bestelako materialak saltzen diren ohiko lekuetan topatuko dituzue. 80ko hamarkadako herri mugimenduak sortutako borroken eta egoeren kronika biziak dira. Lau dira okupazioari dagozkionak: Errenteriako egoitzaren utzaraztea, Gure Ametsa. I. urtemuga, Okupazioari buruz eta Zapatari, X. urtemuga; intsumisioa hizpide du Europan zeharreko intsumitu karabana -Donostiako Intsumisio Taldeak antolatu zuena- filmak; Ekintza estoldetan kontrainformazioari buruzkoa da, Ezztanda aldizkariaren agerpenerako egina dena; Oiartzungo Intsumitu eguna zela-eta, ikuskizunaren kultura salatzeko Ezztanda kabaretaren emanaldia beste batean bildu dute; Hans Geodebure zinegile herbeheretarrak egin zuen Legerik gabeko hiriak lehen mailako lekukotasuna eskaintzen du, Errenteriatik igaro diren polizi ezberdinen agerraldiak biltzen dituelako. Eta azkenak, Erditu Arditurrinek, bost erditze azaltzen dizkigu. Batzuk irudi gordinak dira -filmatu ziren bezala aurkeztuak-, besteak, ekoiztutako filmak. Egunez eguneko bizitzaren irudiak dira, kalez kaleko gertakarienak.

DVD bilduma honek Cuéntame qué te pasó desde el 86, Va por Minas. Documentos del activismo en un país sin reino dauka izena. Hala ere, zaharrena 1987-88koa da, Ategorrietakoa: «Hura EMK-ko jendeak egin zuen, garai haietan beraiek baitziren bideoak egiteko tresneria eta sosak zeuzkaten bakarrak. Hauxe zen hasiera batetik lortu nahi nuenetako bat eta, zoritxarrez, duela gutxi eskuratu dudanez, ez dago erabat digitalizatua; momentuz ez dago DVDan. Honek Ategorrietako Toki Onena etxeko utzaraztea kontatzen du. 1987ko urtarrila zen, sei edo zazpi solairuko etxe arrunta genuen. Hura izan zen Ertzantzaren lehenengo agerraldia. Itzela, bortitza izan zen oso», gogorazten du Piratak, «bigarrenak Errenteriako egoitzaren utzaraztea jasotzen du: niretzat egun jendeak hau ikustea zirraragarria da». Aipatutako bi hauek jatorrizko bideoak ziren; Legerik gabeko hiria, ordea, 35 milimetrotan egindako filma da: «Hansek egin zuen, Arditurrin, gurekin, hilabete bi eman zituen holandarrak; horretan, 1977-79ko irudiak daude, Fotos Valentínekoek hartuta». Lazkao Txikiren bertsoen eta irudien bidez, jendeari eginiko elkarrizketak tartekatuta, poliziek egindakoak agertzen zaizkigu: Polizia Nazionalaren irudi ospetsu haiek, herria setiatuta, poliziak dendatan lapurtzera sartzen, Ertzantzarenak... «Oso dokumental profesionala da, kanpotik emandako begirada, Hans gurekin bizi bazen ere». Abisua ematen digu: «Badira ere, 1985ean, Belabaratz baserrian -oraindik ere okupatuta dagoena- ETBk hartutako irudiak; geuk, Iruñeko Katakrak taldekoekin egin genuen ekitaldi batean erabili genituen baina ETBk, berriz, ez zituen emititu», eta barrez amaitzen du, «berreskuratzearen artea zer den ikusiko duzue!».

Piratak adierazi duen bezala, urte haietan irudiaren kultura ez zegoen gaur bezain hedatua eta tresneria askoz garestiagoa zen. Filmak ez ezik, bideoak egiteko beste diru zutenak gutxi ziren. Hori dela medio, ez dago film zaharragorik eta, oro har, oraindik ere aurki daitekeen materiala ez da asko. «Grabatzeko kamera beltz haiek erabiltzen genituen, 8 mm-ko haiek; ez super 8, baizik eta 8 mm-ko deritzon bideo sistema; nik bideoetan eta 8 mm-ko horietan jasotako irudiekin lan egin izan dut, batez ere, horiek dira digitalizatu ditudanak». Ahaztutako bideoen bila lagunen etxeetako tiradera asko, kutxa asko eta ganbara asko arakatu behar izan zituen Piratak. Berak ere ez daki zenbat denbora eman zuen lan horretan. Ondoren, hilabete bi eman zituen Perratokiko goiko solairuan. Zeukan disko gogorra bete arte aritu zen eskuratzen zuen materiala ordenagailuan sartzen. «Inoiz esateaz damu naizen arren, irizpide finkorik gabeko lana izan zela aitortu behar dut; material gutxi zegoenez, gogoan nuen egoeren erretratua ahalik eta hoberen egiteko, heldu ahala ekin nion digitalizazioari. Pena da inoiz ikusi genituen materialak aurkitu ez izana. Batzuk auskalo non dauden; beste batzuk, suteak zirela-eta edo poliziak lapurturik, betiko desagertu dira». Hala ere, filmak gertu izan dira: «Film hauetan nik bizi izan dudan historia kontatzen da; beraz, ez dira nigandik sekula oso urrun egon; parte hartu dut horietan: bizitzaren zatiak ditut horiek guztiak». Egoerak, iragan hurbilekoak, gatazkak sortuak, borrokaren zuhurtzian garatuak. Gaurko hainbat gauza ulertzeko memoria historikoa berreskuratu behar dugulakoan abian jarri dute egitasmoa La Herrería ta Zía dokumentazio taldekoek. Herri mugimenduaren nondik norakoak ezagutzeko tresna berria kalean dago jadanik. Errenteria, Zarautz, Donostia edo Oiartzun Pirataren ordenagailuak bisitatu dituen lekuetako batzuk dira. «Nik ez dut hau materialak saltzeko egiten; baina edonork ikusi nahi izanez gero, gaztetxe batekoek deitzen badidate, hara noa, arazorik gabe. Ordenagailua ipini eta jendeak nahi duen beste alditan ikus ditzala trailerrak». Egin duen lanari inportantzia kendu nahi dio: «Beharrezkoa zen filmak gordetzea, bai, baina ikusteak berak egindakoak beste garrantzia dauka».