Argia astekaria webgunearen hasiera

Musikaren transmisio moduak aldatzen ari diren era berean, euskal musikaren irakasbide berri baten beharra sumatzen zuten Arteola kultur elkartekoek. Aspaldi batean bertatik bertara ezagutzen ziren euskal kantuak. Haurrak amak abestutako kantuak belarriz ikasi izan ditu beti, edo herriko festetan plazan dantzatu. Egun ordea hutsune bat ikusten zuten transmisio bide horietan eta musika hezkuntza ez arautuan aurkitu dute horretarako tresna egokia.

Azken 50 urteotan euskal kantagintza modernoak sortu dituen 230 kanta eta doinuen aukeraketa egin dute eta modu didaktikoan sistematizatu dute liburu eta DVD-ROM batean. Hori guztia, hiru hizkuntzatan emana dator: euskaraz, gaztelaniaz eta frantsesez.

Hainbeste izanik 230 aukeratzea oso zaila izan zaie, agian zailena. Aukeraketa hori egiteko bi gauza hartu dituzte kontuan; batetik balore sinboliko handikoak izatea, baina horrez gainera, pieza horiek balore didaktikoa izatea ere bilatu dute. Horiek dira euren ustez ezinbesteko baldintzak kantuen transmisio egokia egiteko.

Kantu horiek estilo ezberdinak jorratzen dituzten 85 egilerenak dira. 8 ataletan bereizten dira: orkestra, gitarra eta ganbara musika, trikitixa, rocka, pianoa, dantza eta Oskorri eta Hiru Truku taldeenak.

Besteak beste Michel Labegerieren Astoa balaan edo Hertzainaken Aitormena dira tartean, baina erreferentzia horien artean aktualagoak diren beste batzuk ere badira; esaterako Kuraiaren Bizi gera edo Berri Txarrak taldearen Biziraun.

Horiez gain, euskal musika garaikidea osatzen duten beste hainbat ere badira, Benito Lertxundi, Mikel Laboa edo Laja eta Zabalaren trikiti doinuak ere aurki daitezke. Aurrerantzean gehiago ere izango dira, egitasmoa ez delako orain ixten eta apurka-apurka berritzen joango direlako. Lau urtetan 1.000 erreferentzia biltzea gustatuko litzaieke.

Material honek doinu bakoitzaren bi bertsio ezberdin biltzen ditu: jatorrizko grabaketaren zati luze bat ikasleak entzun ahal izan dezan, baina baita MIDI formatuan digitalizatutako bertsio osoa ere.

Partiturak editore berezi batekin datoz, informatikoki musika tresna ezberdinentzat moldaketak egin ahal izateko.

Gainera, kantuaren testuingurua osatzen duen guztiari buruzko azalpen idatzia ere badakar: taldea edo musikariaren biografia eta diskografia, kantu bakoitzaren letra, diskoaren azala, taldearen argazkiaà

Bestalde, zati teknikoago bat du, fitxa didaktiko musikala. Fitxa honek, kantuaren egitura morfosintaktikoa aztertzen laguntzen dio ikasleari. Adibidez, «tresilloak» zer diren ikasiko du fitxa teknikoari esker eta ondoren, egitura hori erabiltzen duen abesti batekin «tresillo» horiek praktikatu ahal izango ditu.

DVD-ROMak eta liburuak biltzen dute egitasmoaren muina, baina www.ahobetekanta.arteola.com webgunean ere pieza bakoitzaren letrak, partitura pdf formatuan, argazkia eta informazio guztiaren laburpentxo bat eskaintzen da.

Informatikari esker egin ahal izan dute hain lan osoa. Informatikagatik ez balitz ezin izango lukete hainbeste informazio eta partitura liburu batean editatu. «Kalkuluak egin ditugu eta gutxi gorabehera 4.000 orrialde inprimatu beharko genituzke. Hori oso garestia da eta hartzaile oso gutxi izango lituzke. Orain arte ez da horrelako zerbait egin, ez zelako inorentzat errentagarri, dirulaguntzarik gabe inor ez delako ausartu horrelako zerbait garatzen. Normala da, ezinezkoa baita horrelako zerbait merkaturatzea», dio Josu Zabala, egitasmoaren zuzendariak. Euskarri elektronikoari esker hori guztia DVD batean sartu ahal izan dute.

Hertzainak taldean ezagun egin zen Josu Zabala da proiektuaren buru. Taldea utzi zutenetik beste hainbat proiektutan aritu da, besteren artean Arteola elkartean. Elkarte hau orain urte batzuk sortu zen, euskal herri kultura era moderno batean ulertuta transmititzeko, sustatzeko eta garatzeko gune sinboliko bat sortu asmoz. Euskarazko sorkuntzaren eta herri kulturaren egoeraz kezka agertu duten hainbat kultur eragile eta sortzaile bildu ditu.

2004an Pamielaren eskutik heldu zen Arteolak bultzatu zuen lehen emaria: Littera&Musika bilduma. Iraganeko hitzak orainera ekarri zituzten, euskal literatura eta musikaren eremua gaurkotu zuten lau disko libururen bitartez. Jorge Oteizari egindako omenaldi bat, Xabier Letek musikatutako poemak, Pott bandaren lana eta Irigarairen testuak dira.

Aho bete kantu Arteolak koordinatu duen lana izan bada ere, musikaren alorreko pertsona askok parte hartu dute erronka honetan. Aspaldi egin nahi zen zerbait da eta gogoz hartu dute herri musikaren ondarea biziberritzeko eta duintzeko urrats hau. Herri musikaren inguruko harreman sarea berreraikitzen lagundu du.

Aukeraketa egiteko eta material hori guztia beharrizan pedagogiko eta akademikoetara moldatzeko, musika eskoletako irakasle, abeslari, musikari, moldatzaile eta kazetariz osatutako lan talde anitza izan dute lagun.

Orain bi urte eman zituen proiektu honek bere lehen pausuak. Dokumentazio lan handia egin dute izan ere, kantuen aukeraketa egin eta moldaketak egin aurretik. 60ko harmarkadatik hona musika garaikideak eman duenaren perspektiba zabala lortzeko denbora asko hartu dute interprete horien guztien lana eta beste askorena sakon aztertzeko.

Guztien artean eta pixkanaka ondare hori guztia gizarteratu gura dute, baina horretarako lehen pausoa euskal musika eskolen bidez eman nahi dute. Orain bi aste banatu dute materiala Euskal Autonomi Erkidegoko udal musika eskoletan eta hurrengo ikasturtean jarriko dute martxan lehenengoz. Aurrera begira, Nafarroan eta Iparraldean ere zabaldu nahi lukete.

Lehen sentsazioa ona izan da, baina oraindik goiz iruditzen zaie balorazioak egiteko, produktuaren promozioa egiten hasi baino ez direlako egin. Urtebete behintzat itxaron beharko da lehen ebaluaketa egiteko.

Emaitzarekin pozik da hala ere Josu Zabala. Lan hau modu berritzaile eta gaurkotuan egin nahi zuten eta lortu egin dutela dio: «Irakasleak partiturak askatasun handiz erabiltzeko modua izango du; izan ere, æFinaleÆ izeneko musika editore baten bitartez taldean eta musika tresna ezberdinekin batera jotzeko nahi adina aldaketa egiteko aukera ematen zaio. Horrela, eskoletan, orain arte ez bezala lan egin ahal izango dute».

Berez, legeak agintzen du herri musika hezkuntza ez arautuaren bitartez transmititu behar dela, baina material hori ez zen existitzen. Horregatik, Euskal Herriko Musika Eskolen Elkarteak asko eskertu du lana, horrelako zerbaiten falta sumatzen zutelako. Horregatik, oso gertutik jarraitu dute egindako lana eta eurek ere parte hartu nahi izan dute.

Herri musika lantzeko irakasgai hori hezkuntza ez arautuan falta izatea oso larria iruditzen zitzaien Arteolakoei, musika irakasteko, klasikoa bezain egokia edo egokiagoa iruditzen zitzaien herri musika. Gainera, ikaslearentzat identifikatiboagoa izango zela iruditzen zitzaien, Mozart edo Beethoven baino hurbilagoa zaielako eta ulertzen errazagoa egiten zaielako.

Hemendik aurrera musika irakatsi eta ikasten dutenek edo besterik gabe euskal kantutegiaz gehiago jakin nahi dutenek, badute tresna eremu zabal hori hobekiago ezagutzeko.

Musikalak gustuko ditugulako eta musikal bat egiteko gogoa genuelako egin dugu. Eta jakina, horretara egokitzen zen istorioarekin topo egin genuelako. Kasualitatez egin genuen topo istorioarekin. Liburua irakurri nuen eta gaia gustatu zitzaidan, dibertigarria eta serioa iruditu zitzaidan era berean. Sistema ekonomikoa esplikatzen du anekdota oso naif batekin eta komedia musikala huraxe kontatzeko bide aproposa zen. Musikal gutxi egiten da hemen, arrisku pixka bat duen generoa baita. Alderdi teknikoa oso korapilatsua eta garestia da.

Musikalek hori dute, jende askori asko gustatzen zaizkio eta beste askok gorroto ditu. Arriskutsua da zentzu horretan. Dena den, El vendedor de tiempo ez da musikal estandar bat. Musika zuen komedia izatea nahi genuen, musikak ez zezala akzioa geratu. Jendearen erantzuna ona izan da. Barakaldon izan gara oraindik orain eta jende asko etorri da obra ikustera. Orain beheraldian gaude, lan asko egin dugu, estreinatu dugu eta merkatuan nola funtzionatuko duen zain gaude. Ondo funtzionatzea nahi dut, taldearengatik batez ere. Lan handia egin dute, ilusio handiarekin eta merezi dute. Abestu eta dantzatzen duten aktoreentzat musikal bat egitea aukera eta erronka da. Erabat lotu zaizkio lanari.

Izenburuagatik erosi nuen liburua, bilduma horretako libururik erosi gabea nintzen artean. Gaurko gizartean dugun denbora faltaz dihardu liburuak. Denbora gutxi duten pertsona horietakoa naiz ni, izan ere. Asko gustatu zitzaidan nola zegoen idatzita, ekonomiari buruzko adibide oso grafikoa da, erraz ulertzen dena. Umorearen bitartez, hausnarketara gonbidatzen duen liburua da. Interesgarria iruditu zitzaidan norbaitek bere denbora berreskuratzea erabakitzea, sistemari bere denbora erostearen ideia hori. Eta antzerkian egitea proposatu nion taldeari.

Poz-pozik dago. Estreinaldira etorri zen, eta hainbat funtzio ikusi ditu jada. Ni kezkatuta nengoen zer irudituko zitzaion, ea bere imaginarioa hautsi ote nion, baina asko gustatu zaio.

Funtzionatzen duen sistema da gurea, nahiz eta jendeari asko eskatu eta exijitu. Etxebizitza izateko oinarrizko eskubidea da berez, baina etxe bat edukitzeak asko eskatzen du, 35 urteko hipoteka edo gehiago. Beste alde batetik, etxe bat izateko aukera dugu. Jakina, lehen munduaz ari gara hizketan, bestean ezin dute planteatu ez 35 urtekoa, ez 100ekoa, ez ezer.

Gauza bera egingo genuke, antzerkia, baina agian presio txikiagoarekin. Presio handia dago; antzerki talde guztiak bezala, asmatzera derrigortuta gaude lan egin ahal izateko. Diru asko bagenu, gauza bera egingo genuke, baina lasaiago eta baliabide gehiagorekin. Loteria tokatuz gero, antzoki bat erosiko genuke. Egia esan, gure bizitza idealetik oso gertu gaude. Prekarietateagatik ez balitz! Eguneroko lana oso gogorra da, estreinatzen duzuna saldu behar duzu, publikoari gustatu behar zaio eta programatzaileei ere bai. Kritikariena beste kontu bat da. Batzuetan bidea oso gogorra da. Lanbide hau oso bokaziozkoa da.

Ahalegina oso handia da beti eta gero merkatua beste gauza bat da, hor daude zailtasunak. Diru askoko apustuak dira eta gero edozein arrazoi dela-eta antzezlana banatzen eta zabaltzen ez bada, baliteke enpresak porrot egitea. Halako ehun adibide dago. Jende asko geratu da bidean, nekatu egiten zara-eta. Ikuskizun bakoitza berria da eta gauza askori erantzun behar dio. Zure buruarekin leial izan behar duzu, azken batean inoiz ez baitakizu jendeak zer behar duen, ikusleek, programatzaileek... Gauza askok eragiten du: egoera politikoak, hauteskundeek, eguraldiak.. Eguraldi ona egiten badu jendea ez doa antzokira, futbola badago jendea ez doa antzokira. Denak txarrerako eragiten du gainera!

Irakurtzea asko gustatzen zait, baina eleberria batez ere. Antzerki obra piloa dudan arren, eleberria irakurtzen dut. Bide bat da. Normalean Adosen proiektu kreatiboak nik abiatzen ditudanez, eleberrira jotzen dugu gehiago.

Bai, idazten dugunok beti jarraitzen dugu idazten. Kontua da ez naizela gehiegi fio idazten dudanaz. Eta esaten dut: "Nik idatzitakoa erosteko izango al du inork interesik? Nork ezagutzen du Garbi Losada?». Presio handia sentitzen dut nirekin lan egiten duen jendearekiko. Haiek lana izatearen edo ez izatearen erantzule sentitzen naiz eta nolabait banaiz. Datorren urtera begira badut proiektu bat, eta horretan ari naiz. Agian ez da ondo aterako, alabaina beste norbaitek idatzia izateak ere ez du ezer bermatzen. Gustatzen zaidana egin nahi dut; berdin zait nirea edo besterena izan, eleberria edo antzerkia.

Las mujeres de verdad tienen curvas gaztelaniaz egin genuen bakarrik, aktoreak kubatarrak zirelako. Como agua para chocolate oso garestia zen, ez genuen dirurik bi bertsioak egiteko. El vendedor de tiempori dagokionez, musikala izaki, ez genekien zer aterako zen castingetik. Diru laguntzetara aurkezterakoan, ez genekien zer egin. Haurrentzako Einstein euskaraz eta gaztelaniaz aurkeztu genuen, baina beldur ginen El vendedorerako ez ote genuen aktorerik aurkituko euskaraz egiteko. Parte hartu duten aktoreekin egin ahal zen, denek baitakite euskaraz eta nahiko ondo gainera, baina aurretik ez genekien zer gertatuko zen. Guk beti bi bertsioak egingo genituzke, biak amortizatu ahal izango bagenitu. Baina gu ez gara multinazional bat, enpresa oso txikia gara. Gainera frogatuta geneukan Manolito laubegirekin eta John Wayneren lagunarekin, oso herri euskaldun batzuetatik gaztelaniazko bertsioa eskatzen zigutela bakarrik. Oso emanaldi gutxi egin genituen euskaraz. Zor bat dugu, guk euskaraz ere lan egin nahi baitugu. Hurrengo proiektua agian euskaraz bakarrik egingo dugu, baina horretarako hemengo merkatuan gobernatu ahal izango dugun proiektua izan behar du. Ezin dugu proiektu bat gauzatu, gero emanaldirik ez eskaintzeko. Jende gutxi doa euskarazko emanaldietara eta programatzaileek ez dute programatzen. Kontua da programatzaileek ere ez dutela diru askorik. Antzoki besaulkia oso garestia da.

Niri hala iruditzen zait. Badira salbuespenak, Kutsidazu bidea, Ixabel eta Ama begira zazu moduan, oso ondo funtzionatu dutenak, baina zirkuitu mota batean bakarrik funtzionatzen dute. Konpainiek ez dugu euskarari eusteko ahalmen errealik. Lehen ia leku guztietan egiten genituen bi bertsioak. Orain ez, edo euskaraz edo gaztelaniaz egiten ditugu. Haurrentzako obrekin aldiz ez da gauza bera gertatzen. Haurrentzako programatzean, aldiz, euskarazkoa lehenesten dute.

Kanpoan lan asko egiten dugu. Merkatua handiagoa da, izan ere. Las mujeres de verdad tienen curvasekin hiru urte daramatzagu. Bartzelonan eta Madrilen denboraldi bana egin dugu. Oso komertziala gertatu da, komertziala diot komedia den eta gai sozial bat jorratzen duen heinean. Ikuskizun batzuek zortea dute. Como agua para chocolate ere arrakastatsu ari da gertatzen, motelagoa izan da aireratzea baina ondo ari da. Hau ere gehiago egin dugu Espainian. Izan ere, hemengo merkatua txikia da, tamaina ertain eta handiko ikuskizunetarako.

Gauza berdinekin asmatu eta huts egin dugu. Konpainia bat sortu eta lanean jarraitzearekin asmatu dugu. Gurekin jende askok egiten du lan eta enpresa txiki bat gara. Akatsek arrisku handiegiak hartzearekin dute zerikusia. Alde artistikoa subjektiboagoa da. Agian ikuskizun batek ondo funtzionatzen du baina gure ustetan beste bat hobea izan daiteke, harrera txikiagoa izan arren. Alderdi ekonomiko eta enpresarialari dagokionez, ikasten ari gara baina era berean erratzen jarraitzen dugu. Ikuskizun bakoitzari falta zaiona jartzen saiatzen gara, eta horrek batzuetan diru asko eskatzen du, askotan ez dugun dirua. Eta hori kontrolatu beharra dago, enpresari eusteko.

Herri batek bere konpainia izateak badu zentzurik, baina badu arriskua era berean. Antzoki publiko asko merkatu pribatuan ere lehiatzen ari dira, diru publikoarekin, eta hori ondo kudeatu beharko litzateke. Behar dena kultur politika bat da eta antzerki politika argiago eta zehatzago bat kultur politika horren baitan. Haatik, oso zaila da hori kudeatzea eta ni ez nago oso ziur gizartearen beharrizanak zeintzuk diren, azken batean gizartearentzako da eta. Azterketa luzea beharko luke. Ihes egiten dit beti politikak. Erraza iruditzen zait hitz egitea eta iritzia ematea, baina zaila kudeatzea. Sektoreari galdetzea ondo dago, dauden sentsibilitateak, gabeziak eta ametsak ezagutzeko. Baina gero horretan bakarrik eta horretarako lan egingo duen jendea behar da.

Haur hezkuntzako maisua naiz Nafarroan, eta behin, gelan geundela, halako batean argia joan egin zen. Orduan nik galdetu nien haurrei: nora joan ote da argia? Eta ni neu geratu nintzen galderarekin. Eskolatik etxerako bidean kotxez egiteko kilometro nahiko nituenez harantz nindoala galderari eutsi nion, erantzuna aurkitu nahian. Eta azkenean ideia biribildu nuen, eta liburuxkan dago horren emaitza.

Bi zati oso nabarmenak ditu. Hasierakoan, Saioa protagonistak, bost-sei urteko neskatoak, aurpegi ozpinduak jasotzen ditu leku guztietan: amarena, bizilagunaren txakurrarena, maistrarena... Gero, ipuina ailegatzen da puntu batera zeinean argia desagertzen den eta Saioarekiko lehengo aurpegi ozpinduak aurpegi gozo, ezti eta maitakorrak bilakatzen diren. Eta horretaz ari garela, liburua dela-eta Jokin Mitxelenari eskerrak eman nahi nizkioke, egin dituen marrazkien balioagatik, izugarri errazten baitute ipuinaren irakurketa.

Saioa bera, honen ama, Xugux txakurra eta haren jabea, eta eskolako maistra. Guztiak bi aurpegi erakusten dituzte. Izan ere, ipuin honetan islatu nahi izan dudana helduek haur txikiekin izan ohi dugun jarrera da: alde batetik oso gozoak izan ohi gara, baina bestetik errieta egiten diegu oraindik arauak, ohiturak eta hori guztia ez dutelako oso barneratua. Gero, jada adinean gora doazenean, akaso erlazio horretan oreka bat etorriko da, baina lehen urtetan errieta asko jasotzen dituzte.

Hiria argitaletxeak plazaratu du oraingoan Gregorio Mujikaren Fernando Amezketarra, XVIII. mendeko hainbat eta hainbat euskaldunen ezin bizia eta miseria hobekien agertu duen liburuaren azken edizioa. Fernando Bengoetxea Altuna Amezketako seme ospetsua artzaina, baserritarra eta Gipuzkoan zehar plazarik plaza ibilitako bertsolaria da, argia, azkarra, umoretsua eta, alditan, nahikoa garratza. Bere garaiko jende xehearen lekuko ezin hobea dugu, orduko asko eta asko bezala Elizarekiko menpekotasunean bizi den herritar pobrea delako, baina berak Elizaren boterearen aurrean, ironiaz eta pikardiaz jakingo du oldartzen, behin eta berriz. Gregorio Mujikaren liburuan, bizitzaren drama airoski eramateko jakituria paregabea erakutsiko du.

Urtaro bakoitzaren joan-etorrian eta une bakoitzak eskaintzen duen argiaz ederki baliatuz eginak daude Nafarroako lurraldeak oinarri dituzten Santiago Yaniz argazkilari bilbotarraren 100 irudi eder hauek. Iratiko oihanaren zenbait paisaia bezala, Iruñeakoak, Cabredo hiribildukoak, Erriberrikoak, San Adrian baselizarenak edota Uxue, Erratzu, Igantzi, Lantz eta beste herri askotakoak. Berdin Pirinioetatik Bardeetara doan artaldea, Leireko monasterioa, Bertizko parkea, Baztango bailara, Mendigorria, Esako urtegia, Belagoako paisaia, Ilunberri, Urbasa, Aezkoako bailara edo Zugarramurdi, Larrun mendia atzean duela agertzen duten argazkiak. Azalpen guztiak euskaraz, gaztelaniaz, ingelesez eta frantsesez daude.

Funky Projects argitaletxeak plazaratu duen aurreneko liburua da La verdadera historia del kalimotxo, hain ospetsu egin den edari horren nondik norakoak azaltzeaz batera Euskal Herria eta bertako herritarren nortasuna eta ametsak hizpide dituen lana. Asko dira beren ekarpenekin liburuan parte hartutakoak. Besteak beste, Fermin Muguruza, Jtxo Estebaranz, Martin Mujika, Roberto Moso, Ata, Eduardo Mena, Santiago Cirugeda, Roger, Abarrots, Juventud Alkohólika, Pub Stick, Asier Perez eta Privadero. Nola sortu ote zen ardo txarrez eta Coca-Colaz osaturiko edabe hori, eta zeintzuei bururatu ote zitzaien nahasketa eta edariaren izena? Bada, La verdadera historia del kalimotxok dioenez, 1972an gertatu zen, Algortako kai zaharreko jaietan, eta Antzarrak koadrilakoei bururatu omen zitzaien.

Artelekuk kaleratutako Zehar aldizkariaren 58. zenbakian, besteak beste, soinu ekoizpenaren eta (Un)Common Sound izeneko proiektuaren inguruan sortzen ari diren eztabaiden zabalkunderako behin-behineko gunea azaltzen da. Eztabaida hori aberasten duten lanen artean, Marina Garcések Joaquim Jordà katalanari egindako elkarrizketa dago. Izan ere, Jordàk dokumental bat filmatu zuen 1979an, Bartzelonako Numax etxetresna elektrikoen lantegia jabeek era irregularrean itxi nahi izan zutenean, bertakoko langileek egin zuten autogestio esperientzia jasoz. Orain, berriz, Veinte años no es nada filmatu du Joaquim Jordàk, Espainiako historiaren azken hogeita bost urteetan gertatutakoa berreraiki nahi duen dokumentala, Numaxeko autogestio esperientzian protagonista izan zirenen ibilbidea abiapuntu hartuz.

Hamabost urteko neska bati gertatutako esperientzia azaltzen duen Jordi Sierra i Fabraren Anaren bakardadea. Haurdunaldiak, norena da erantzunkizuna? nobelak, gogoz kontrako haurdunaldia jasatea suertatu zaien ehunka gazteren egoera salatu nahi du. Anak ez zuen beste munduko gauzarik egin, maitemintzea eta bere ametsen jabearekin larrua jotzea baino ez. Ekintza erabat natural horren ondorioak, ordea, oso tamalgarriak izan ziren beretzat. Haurdun zegoela jakin zuenerako, mutila beste batekin zebilen, eta ez zion sinestu, bera lotzeko trikimailua zelakoan. Neskaren gurasoak zorrotzegiak izaki, haien laguntzarik ez zuen izan Anak, ezta sendagile eta farmaziako jendearekin ere.