Argia astekaria webgunearen hasiera

Diktadura frankista baino zaharragoa zen Aberri Eguna. Izan ere herri baten berpizkundea ospatu eta bultzatu nahian jaio zen ekitaldi politiko hori II. Errepublikako 1932ko Pazko Astean. Orduz geroztik Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean hurrenez hurren burutu zituzten aro errepublikanoan lehen Aberri Egunak. Azken urtean, 1936koan alegia, deialdia aniztu egin zen eta leku askotan burutu zituzten ekitaldi festatsu politikoak euskal aberria azaltzeko egun berezi horretan.

Ez zekiten orduan, hurrengo urtetan, gerra eta diktadura zirela medio, barreiatze geografiko hori munduko lau haizetara zabalduko zela. Izan ere Buenos Airesetik New Yorkeraino eta Parisetik Caracaseraino abertzaleekin batera barreiaturik suertatu ziren Aberri Egunen taupadak diktaduraren urte latzenetan. Hala ere, 1963az geroztik, Euskal Herrian bertan Aberri Eguna berpizten hasi zen. Urte horretan, Enbatakoek aldarrikaturiko Itxasuko agiriak belaunaldi gazteen agerpena islatu zuen. Bestalde, hurrengo urtetan, Pirinioz honuntzako deialdiek frankismoari berari erakutsi zioten euskal abertzaletasuna gorantz zihoala. Izan ere Gernikako Aberri Eguna, 1964an, Bergarakoa 1965ean, Irun-Hendaiakoa 1966an, Iruñekoa 1967an eta 1968ko donostiarra mobilizazio arrakastatsuak izan ziren, diktadurak ezarritako neurri errepresiboak gaindituta. Baina, 1968ko udatik aurrera, gobernuak indarrean jarritako salbuespen egoerek eta errepresioaren gogortzeak oztopatu zuten antzeko Aberri Egun masiborik aurrera eramatea. Diktadore zaharra hilobiratu ostean Aberri Egunei aro berri bat irekiko zitzaiela pentsatzekoa zen eta 1976ko udaberrian, gerra aurreko azken Aberri Eguna burutu zutenetik lau hamarkada luze igaro ziren arren, alderdi eta erakunde guztiak prest azaldu ziren euskal egun nazionalaren errebindikazioari heltzeko.

Egia esan Ferrolgo agurea lurperatu ostean, ez zen deialdi berezirik behar errebindikazio nazionalak edo politikoak plazaratzeko. Bera hil baino lehenago borrokak areagotu ziren amnistia eta faltan zeuden oinarrizko eskubide demokratikoak erdiesteko asmotan. Geroxeago, Juan Carlos erregeak emandako indultu murritz bezain etsigarriak akuilatu zituen «Presoak Kalera» helburu zuten mobilizazioak. Langileriari zegokionez, Gasteizen martxoaren 3an gertaturiko sarraskia eta horren kontra protestatzeko burutu ziren martxoak 8 eta 9ko greba orokorrek indar osoz azaldu zuten euskal langileriak zuen mobilizazio ahalmen ikaragarria.

Testuinguru horretan, Arias Navarrok gidatu beharko zuen erregimen zaharraren erreformak bere ezintasuna adierazten zuen bitartean, Francoren osteko lehen Aberri Eguna iristear zegoen. Eta ordura arte izandako borroketan legez, indar eta talde guztien arteko batasuna nagusituko zela zirudien. Izan ere, Telesforo Monzonek idatziriko artikulu baten ondorioz, EAJk erakunde guztiei gonbitea luzatu zien, nahikoa garaiz, Aberri Egunerako deialdi bakarra burutu ez ezik Iruñean ere egiteko. Hainbat bilkura burutu ondoren, bakarrik PCEk eta alderdi horrek kontrolpean zuen CCOOren adar batek, CONEkoak, erabaki horien kontrako susmoak azaldu zituzten. Gainontzeko alderdiek, PSOEtik LCR-ETA(VI)raino, talde abertzale guztiek, ezker muturrekoek eta baita Euskadiko Karlisten Alderdiak ere sutsu defenditu zuten euskaldunen hiriburutzat jotzen zuten Iruñean abertzaleen egun nagusi hori burutzea. Etorkizun hurbilean irekiko zen lehia politikoan, Nafarroa gainontzeko euskal probintziekin bat eginda zegoela azaltzea oso gogoan zutelako orduko erakunde horiek guztiek.

Ekitaldiei dagokienez, alderdien artean izandako bileretan ikuspegi desberdinak azaldu ziren. Baikorrenek, EAJk, esate baterako, pentsatzen zuten mitin antzekoren bat ahalbidetu beharko zela, Irujo bezalako pertsonaia historikoek hitza har zezaten. Ezker muturrekoek, aldiz, borroka eguna deitzea nahiago izan zuten hasieratik. Gasteizko hilketak bilera horiek egiten zituzten bitartean gertatu zirelako, bistan zegoen Arias Navarrok gidatzen zuen gobernuak ez zuela zirrikiturik utziko ekitaldi politikoak burutzeko. Borrokaren bidetik joan beharko zuten nahi eta nahi ez.

Dena den, alderdien arteko haustura ez zen etorri oraindik legalizatu gabe zegoen Aberri Egunaren jardunen profiletik, ETA(pm)k burutu zuen Angel Berazadiren bahiketaren amaieratik baizik. Ezaguna denez, Elgoibarko enpresa gizon hori aipaturiko erakundeak bahitu zuen martxoaren 18an. Orduz geroztik hainbat negoziazio burutu zituzten Berazadiren ingurukoek ETAk eskatzen zuen berreskuratze saria ordaintzeko. Desadostasunak desadostasun peemekoek erail zuten Angel Berazadi apirilaren 7an, hilotza Elgoibartik gertu lagaz.

Hauxe izan zen lehen aldia ETAk egindako bahiketa heriotzarekin amaitzen zena. Izuaren hotzikarak goitik behera urratu zuen mobilizatzeko prest zegoen euskal populua. Segoviako kartzelatik alde egindako iheslariek mugatik gertu porrot egitearen etsipenaz gain, Berazadiren heriotza latz bezain ulertezina suertatu zen jende gehiengoarentzat. Horren ondorioz izandako erreakzioek Aberri Egunaren gainean eragin zuzena izan zuten. EAJk euskal talde armatuek egindako ekintza bortitza lehen aldiz gaitzetsi ez ezik, Aberri Egun bateratu horri ere bere laguntza kendu zion. Euskadiko Gobernuak eta hor bilduta zeuden PSOE eta ANV bezalako taldeek ere deialditik alde egin zuten. Hala eta guztiz ere, erakunde horretatik kanpo zeuden talde gehienak prest azaldu ziren Iruñeko ekimenarekin jarraitzeko. Hori dela eta apirilaren 13an EHAS, LAIA, LAB, MCE, ORT, CCOO, EKA, LCR-ETA(VI) eta ETA(pm) erakundeen sinadurekin agiri batek Iruñeko Aberri Eguna sostengatzen jarraitzen zutela adierazi zuen.

Bost egun eskas gelditzen ziren Aberri Egunerako eta giroa gero eta beroago sumatzen zen Euskal Herri osoan. Ezker muturreko taldeek, ohiko bitartekoekin, propaganda ikaragarria burutzen zuten bitartean, Gobernuak Berazadiren erailketaz baliatuz, aldez aurretik prest izanen zituen mehatxu eta neurri errepresiboak martxan jarri zituen.

Gobernuarekin bat egin zuen Nafarroako betiko eskumak. Izan ere frankismoaren aurrean mutu egon ziren kontseilari foral talde batek ezohiko oharra kaleratu zuen Aberri Egunaren deialdia gaitzesteko. Horiei erantzuteko beste hamaika kontseilarik -Javier Yaben, Nieves Errazkin, Tomas Caballero eta Carlos Garaikoetxea tartean zeudelarik- erantzun zieten, orduko esparru instituzionaletan «Navarra foral» eta «espainola»ren garaiak amaiturik zeudela nabarmenduz.

Dena den, komunikatuen lehiari kalekoak aurre hartuko ziola bistan zegoen. Euskaldunon hiriburuak, Aberri Eguna hurbildu ahala, hiri setiatuaren ezaugarriak hartu zituen nabarmen. Inguruko koarteletan, Karraskalekoan baita OJE delakoak Ultzama aldean erabiltzen zuen gazte kanpalekuan ere kanpotik ekarritako polizia armatu eta txapel oker aunitz metatu baitzituen gobernadore zibilak. Aberri Egunaren bezperan erabat kontrolpean gelditu zen Iruñea. Hiriburutik 20 kilometrora zegoen lehen kontrolen eraztunari Iruñean bertan zeudenak gehitzen zitzaizkion. Kanpokoetan txapelokerrak zeuden bitartean, Iruñekoetan grisak aritzen ziren. Horiekin, ohikoa zen legez, zibilez jantzitako polizia ugari. Dena den Pazko Igandeko aurreko egunetan muturreko taldeen eragin propagandistikoek egundoko indarra hartu zuten. Ohiko panfletoei, garabietatik zintzilikaturiko pankarta luzeak eta edozein lekutan azaldu ziren ikurrinak euskaldunon hiriburua girotuz joan ziren.

Cambio 16 aldizkariak 2.000 polizia zenbatu zituen Iruñean. Radio Parisek 4.000ra igo zuen polizien kopurua. Bertako Diario de Navarrak, nahiz eta zenbaki horiek gehiegizkotzat jo, sekula ez zela ikusi hainbeste polizia Iruñean aitortu behar izan zuen. Aberri Eguneko lehen orduetan, beraiek izan ziren Iruñeko txoko guztiak hartzen lehendabizikoak. Gaztelu Enparantzan, zezen plazaren ondoan, eta gehienak, leku batetik bestera etengabe mugituz, grisatu zuten erabat Iruñeko paisaia goiztiarra. Zaila izanen zuten manifestariek alderdiek adostutako manifestazioetan parte hartzea.

Dena den, eguerditik aurrera manifestazio ugari eta azkarrak hasi ziren gauzatzen. Ordu horretan lehen kaleratze nabarmena burutu zuten 200 inguru manifestarik Takoneratik abiatuta. Alde zaharrean, udaletxearen plazan barreiatu zituzten grisek pilotakaden bidez. Bigarren hitzordua, eguneko garrantzitsuena, Sarasate pasealekuan suertatu zen. Hor ia-ia mila manifestarik, ordubata jotzear zegoenean, ikurrina pare bat buruan zeramatzatelarik, ohiko oihuekin gorpuztu zuten manifestaziorik populutsuena. Baina, poliziak gogor ekin zion sakabanatzeari. Jeepek egindako oldarrez gain, pilotez eta balez sakabanatu zituzten manifestatu zirenak. Orduz geroztik hainbat manifestazio txikiago burutu ziren, Zabalguneko Amaia eta Oliteko karriketan barrena, baita alde zaharreko Nabarrerian ere.

Arratsaldean oraindik antzeko manifestazio pare bat egiten ari zirelarik, estreinako aldiz, ezker muturreko taldeen ordezkariek prentsaurreko bat burutu zuten beraien balantzea jakinarazteko. José María Mendiluze, LCR-ETA(VI) delakoa ordezkatuz, Javier Iturbe ORTren izenean eta Manu Escudero EMKrenean, bertan aritu ziren bozeramale lanetan. Beraiek esandakoaren arabera, ezker korronteen batasunak lortu zuen Berazadiren hilketa eta Aberri Eguna ez nahastea. Era berean, errepresioa ustezko erreformaren mugen adierazle zuzena izateaz gain, hura ez zela gauza izan manifestazioak eragozteko adierazi zuten.

Balantze oso desberdina plazaratu zuten agintari polizialek. Manifestazioei muzin eginez, astebukaeran izandako atxilotuen berri eman zuten, egunez egun. Horien arabera, ehundik gora atxilotu suertatu ziren. Erdia baino gehiago Aberri Eguneko manifestazioetan baita mobilizazioak hasi baino lehenagoko orduetan ere. Nahikoa izan zen aldez aurretik fitxaturik egotea edo susmagarritzat joa izatea komisaldegira eramana izateko. Bitxia izan zen F. Z. Barbarroja gazte iruñarrari gertaturikoa. Garabi batean bezperatik jarrita zegoen pankarta bat zabaltzera zihoanean atxilotu zuten. Pankarta horrek egun osoa hor iraun zuen ireki gabe. Hurrengo egunsentian komisaldegitik atera bezain laster, zintzo demonio joan zen eraikuntza hartara eta pankarta irekitzen zuen haritik tiratuz, zabaldu zuen Aberri Egunaren ondorengo pankarta berezi eta bakarra.

Apirilaren 19an kaleraturiko ohar ofizialaren arabera, 27 atxilotuk jarraitzen zuten komisaldegian eta ohiko dilijentziak buruturik, 13 igaro ziren kartzelara. Dena den Iruñerriko balantze errepresiboari, Aberri Egunaren lehen argitan Imanol Garmendia Korta ETAkidearen heriotza gehitu beharra dago. Beratik muga zeharkatzen ari zenean, Guardia Zibilek tirokatu eta hil zuten Legorretako ekintzailea. Beraz, herri baten berpizkundea azaltzeko sortutako egunean ere heriotzak hartu zuen lekua. Hori dela medio Gasteizko hilketak, Berazadirenak eta Segoviako ihesean suertatutako Oriol Sugranyesen heriotz kateak Aberri Egunean ere zoritxarrezko katebegia izan zuen. Zirudienez, Aberri Eguna errebindikazio eta festa giroan ospatzeko goizegi zen 1976ko udaberri gorritu hartan.

Txernobilgo zentral nuklearra inguratzen duen esklusio perimetroaren aurrean dagoen segurtasun kontrola zeharkatu ondoren, gure ibilgailua ziztu bizian doa oihan bakartietan barrena. Ez da inon bizitza arrastorik ikusten, erabat kutsatutako baso isila besterik ez dugu begi aurrean. Basoan kartelak ageri dira, sute batek eragingo lukeen arriskua iragartzen duten kartelak, sutea gertatuz gero atmosferara elementu erradiaktibo mordoa jaurtiko bailitzateke. Azkenean, Txernobil hiria erakusten duen kartela azaldu zaigu. Hirian oraindik ere jendea bizi da, batez ere planta ixteko prozesuan zentralean lanean dabiltzan langileak. Azken erreaktorea 2000. urtean itxi zuten behin betiko, nazioarteko komunitateak Ukrainako gobernuari egindako presioen ondorioz eta etorkizunean diru laguntzak emango zizkiotela zin egin ondoren.

Zentral nuklearrera hurbiltzen ari garela, gure inguruko airea solidotzen bezala sentitzen dut. Inguruak xaloa dirudi, berde kolore distiratsua dauka; baina eszenatoki bukoliko horren azpian, datozen mendeetan iraungo duen eta belaunaldi osoei eragingo dien kutsadura hilgarria ezkutatzen da. Han urrutian azaldu zaigu azkenean zentralaren irudia, tximini eta elektrizitate zutoinez osatutako multzo anarkikoa; laugarren erreaktorearen irudi ikaragarria da gehien nabarmentzen dena, hormigoizko horma handiekin estalita dagoen hura.

Erreaktorea lehertu zenean, Sobietar Batasun osotik etorritako suhiltzaileak eta langileak buru-belarri aritu ziren sutea itzaltzeko lanetan eta egoera kontrolatu nahian. Larrialdiko lan haietan erabateko kaosa izan zen nagusi, neurri batean Sobietar Batasuneko goi mailen aldetik izan zen desinformazioarengatik, ahal zen informaziorik gehiena sekretupean eduki nahi izan baitzuten. Baina egoera hain dramatikoa izanda ere, sutea itzaltzea lortu zuten, eta handik aste gutxira estalkia eraikitzen hasi ziren, ingurura erradiaziorik zabal ez zedin eta hondakin erradiaktiboak behar bezala biltegiratuta gera zitezen. «Sarkofagoa» (izen hori jarri zioten hormigoizko estalkiari) azkar baino azkarrago bukatu zuten; azarorako erabat osatuta zegoen. Leherketaren ondorengo hilabeteetan gau eta egun lanean aritu ziren ehunka mila pertsonek baldintza txarretan jardun behar izan zuten; gehienak ez zeuden batere prestatuta gertakari nuklear hain larriari aurre egiteko, eta haiek izan ziren erradiazio altuen eragina pairatu behar izan zuten aurrenekoak, ez zeudelako behar bezala babestuta. Hogei urte hauetan, zentral nuklearra eta inguruak garbitzen aritu zirenetako asko hil egin dira edo arrastoak gelditu zaizkie erradiazioen ondorioz, baina inoiz ez da ikerketarik egin erradiazioek gaixotasun horietan daukaten eragina zehatz-mehatz argitzeko.

Hogei urte joan dira, eta arazoak bere horretan jarraitzen du, izan ere sarkofagoa baldintza negargarrietan baitago. «Sarkofagoa ez da egonkorra. Oinarriak erreaktorearen beraren hormak dira eta okertuta daude; pisu handia eusten dute eta arriskua dago egitura osoa behera etorri eta barruan oraindik harrapatuta dagoen hauts eta material erradiaktibo guztia ingurunean zabaltzeko. Gainera, sarkofagoa ez dago zigilatuta eta, euria egiten duenean, ura barrura sartzen da eta horrela egitura azkarrago hondatzen da» adierazi digu zentraleko arduradunetako batek. Bere bulegotik ikusten da sarkofagoaren irudi tetrikoa, ehun eta gutxi metrora, herdoil kapa triste batek estalia. «Ez dakigu ziur zenbat material erradiaktibo dagoen oraindik hondakinen azpian, baina berrehun bat tona daudela kalkulatzen dute. Toki askotara ezin da sartu; gehienetara, erradiazio handia dagoelako (leku batzuetan 3.400 roentgen orduko mailara iristen da), baina beste batzuetara, blokeatuta gelditu zirelako leherketarengatik. Gaur egun, nazioartearen eta European Bank for Reconstruction-en laguntzarekin, barrualdea egonkortzen ari gara, sarkofagoa jausteko arrisku handia gutxitzeko, nahiz eta lan baldintzak oraindik ere oso zailak eta erradiazioak oso handiak diren. Egonkortze lanak 2007an bukatzea aurreikusita dago, eta hori lortzen denean, beste sarkofago batekin estaliko dugu, 2008aren bukaera aldera, epeak betetzen badira».

Zentraletik kilometro gutxira dago Pripiat izeneko hiri mamua, apokalipsiaren ondorengo garaian kokatutako pelikula bat egiteko egoki askoa, inondik ere. Pripiatek 50.000 biztanle zituen; askok zentralean lan egiten zuten edo langileei zerbitzuak eskaintzen zizkieten. Laugarren erreaktorea lehertu zenean, hilaren 26 hartan, agintari sobietarrek isilpean gorde nahi izan zuten gertakaria, nola edo hala egoera konponduko zutelakoan. Leherketa gertatu eta handik bi egunetara jakinarazi zieten agintariek Pripiateko herritarrei zentralean arazo bat zegoela eta etxeetatik segituan alde egin behar zutela inguruko kutsadura garbitzeko prozesuari hasiera emateko; laster bueltatuko zirela etxeetara esan zieten. Hogei urte pasatu dira, eta hiriak denboran izoztuta bezala jarraitzen du; landareak besterik ez dira hazi denbora honetan guztian, eta poliki-poliki landare horiek hartu dute gizon-emakumeek utzitako lekua. Kaleetan barrena noala, isiltasunak harrapatu nau; leiho puskatuen artean alde batetik bestera dabilen haizearen txistuak besterik ez du hausten hemengo gelditasuna. Garai batean bizitzaz gainezka egon ziren eraikinetan sartu naiz eta bat-batean desagertu zela dirudien iraganeko arrastoekin egin dut topo; gauza guztiak hortxe daude, jabeek utzitako leku berberean: liburuak eta ikasleen idatziak eskolan, ohatilak eta tresnak ospitalean, panpin hautsi bat, garai bateko kartel komunistak... Gizakiaren suntsipen ahalmenaren adierazgarri den monumentu makabro honetatik atera baino lehen, zenbait minutu egin ditut jolas parkean; hiri osoko lekurik zirraragarrienetakoa iruditu zait. Parke honek inoiz ez ditu umeen barreak entzun, inoiz ez ditu gurasoak ikusi seme-alabak zaintzen. Parkea 1986ko maiatzaren 1ean inauguratu behar zuten baina... egun hartan Pripiat jadanik ez zen existitzen.

Chernobiletik distantzia batera, esklusio perimetroaren barruan, Opachichi herria dago. Etxe gutxi batzuetan oraindik jendea bizi da, baina etxe horietara doan bidea landareek hartu dute; landareek irentsi dituzte poliki-poliki puskaka erortzen ari diren erdi eraitsitako egurrezko etxeak ere. Nicolai eta Anastasia aurkitu ditugu etxe zaharraren ondoan daukaten baratze txikian lanean. 81na urteko bikotea osatzen dute, eta Txernobilgo istripua inoiz gertatu izan ez balitz bezala jarraitzen dute bizitzen. Nahiz eta txiroak diruditen, oso harrera ona egin digute, eta etxean sartzera gonbidatu gaituzte zerbait jan eta edatera. Egurrezko aulki zarpailetan eserita gaudela, 1986ko apiril urrun hartaz galdetu diet. Nicolaik irribarretxoa egin du; Anastasia, aldiz, sukaldean hara eta hona dabil, jateko arin bat prestatzen. «Oso ondo gogoratzen ditut egun haiek -esan du Nicolaik-, leherketa gertatu eta handik egun batzuetara etorri ziren agintariak. Gogoan dut une haietan ez zitzaigula informazio garbirik iristen. Denok alde egin behar genuela esan ziguten, baina hiru bat egunetan itzuli ahal izango ginela etxera. Inork ez zuen sinetsi. Jendeak negar egiten zuen, bagenekien dena galduko genuela; jende askok ez zuen joan nahi izan, baina behartu egin zituzten, eta hartu ahal izan zituzten gauza guztiak hartuta joan ziren, ziur asko berriro ez zirela bueltatuko jakinda. Hainbat lekutara eraman gintuzten: beste herri batzuetara, baserri partekatuetara, familiartekoen etxeetara...». Anastasiak irribarre garden bat bota digu prestatu duen jatekoa proba dezagun. Arrautzak, salamia eta gazta Nicolaik prestatutako pattar fuertearekin lagunduta irensten ditugun bitartean, Anastasiak hartu du hitza. «Gu seme-alabekin bizitzera joan ginen, baina itzuli egin nahi genuen. Bizitza osoa hemen eman dugu, eta urte pare baten ondoren bueltatu eta hemen ekin genion berriz gure bizitzari». Erradiazioen arriskuari buruz galdetzerakoan, barre egin du: «dagoeneko baditugu 81 urte, eta erradiazioen eraginez edo bestela, berdin-berdin hil beharko dugu; beraz, ez dugu erradiazioen beldurrik. Gure baratzeko produktuak jaten ditugu, eta oraingoz ondo gaude. Batzuetan tristatu egiten gara ia bizilagunik ez dagoela ikusita, guk bezala itzultzea erabaki zuten zahar gutxi batzuk besterik ez daudela konturatuta, baina batak bestea daukagu, eta horrekin nahikoa dugu».

Zoritxarrez, Txernobilen gertatutakoaren ondorioak zentrala inguratzen duen esklusio perimetroa baino haratago iristen dira. Haizeak eta euriak urruneko latitudeetara eraman zuten material erradiaktiboa: substantzia erradiaktiboen bi heren Bielorrusiara erori ziren, eta gainontzekoa Ukrainako iparraldera eta Errusiako Briansk eskualdera. Kalte ekologikoak handiak izan ziren: nekazaritzarako berriz inoiz erabili ezin izango diren milaka hektarea kutsatu ziren, eta baso osoak milaka urterako pozoitu. Baina gizakiek izan zituzten kalterik larrienak, inguru kutsatuetan hazitako edo erradiazioen ondorioz kromosomak kaltetutako gurasoengandik jaiotako umeek batez ere. Hondamendiak gizakiengan zuzenean eragindako ondorioak baloratzea zaila bada ere, Eugenia Stepanovak, Kiev-eko Erradiazio Medikuntzaren Zentro Zientifikoko Pediatria Saileko buruak, gaur egungo egoera azaldu dit: «Zentral nuklearra eta inguruak garbitzen aritu zirenen seme-alabek dituzte kalterik handienak, eta haien atzetik, gaur egungo esklusio perimetroak hartzen duen eremuan bizi zirenen seme-alabek. Ohiko gaixotasun kroniko asko dago helduen artean, anormaltasunak dauzkate sistema inmunologikoan, gero eta haur gehiago dago akats genetikoekin, eta gaixotasun gastrointestinalak daude, azken horiek elikagai kutsatuak jateagatik gorputzaren barruan sortzen diren erradiazioek eraginda. Ospitale honetan dauden haurretako batzuk eremuaren ondoan bizi dira eta beraien familiek baratzetan landatzen dutenari esker edo perimetrotik kanpora egon arren kutsatuta dauden eremuetan larrean ibiltzen diren behiengandik lortutako produktuak janez bizi dira». Kasurik ikaragarriena zentrala eta inguruak garbitu zituztenena da: erradiazioen ondorioz, beraien kromosomak oso kaltetuta gelditu ziren. Horren adierazgarri esanguratsuenetakoak dira sailak egindako ikerketaren bidez lortutako datuak, izan ere ikerketaren bidez egiaztatu baita Ukrainako erregistro nazionalean dauden datuen arabera garbitzaileek 1986az geroztik izandako 13.136 seme-alaben artetik 1.191 jaio zirela garapen akatsekin edo mutazioekin.

Biologia Zientzietan doktorea eta Save the Children of Chernobyl fundazioko buru den Natalia Preobrazhenska-k argi dauka aukera handi bat alferrik galdu dugula. «Tamalgarria da erradiazio nuklearrek gizakiengan dauzkaten ondorioak ikertzeko laguntzarik inoiz ez jaso izana; lobby nuklearra oso boteretsua da, diru asko mugitzen da energia nuklearraren inguruan, eta jende asko dago energia nuklearraren benetako arriskuak ez ikertzeko eta arrisku horiek jendeari ez jakinarazteko interesa daukana. Gizakiak aukera dauka hondamendi handi honetaz baliatuz energia nuklearraren ondorioak ikertzeko, etorkizunean gerta litezkeen arazoak aurreikusteko eta energia mota honek duen arriskuaz ohartzeko, baina aukera hori alferrik galtzen ari gara». Kiev-eko Ajmadit ospitalean drama dramaren atzetik dator, eta medikuak zer egin jakin ezinik daude, gaur egun ohikoak diren gaixotasun asko orain dela hogei urte ia existitu ere ez baitziren egiten. Erizaina zortzi urteko Victoria neskatxari zauriak sendatzen ari den salara sartu naiz. «Hau dena hankan zauri txiki bat egin zuenean hasi zen. Zauri txiki bat besterik ez zuen, baina egun batzuk beranduago zauri berriak ateratzen hasi zitzaizkion gorputz osoan, eta argaltzen hasi zen», azaldu dit umearen amak, negar zotinka. Preobrazhenska doktoreak adierazi dit erradiazioek sistema inmunologikoa ahultzen dutela eta horrek eragiten dituela Victoriarena bezalako kasuak edo ospitalean dauden beste hainbat umeenak bezalakoak.

Nahiz eta medikuek egiaztatu duten gaixotasun eta patologia zehatz batzuk nabarmen gehitu direla leherketaren aurreko egoerarekin alderatuta, ez da oraindik inolako ikerketarik egin gehikuntza horretan erradiazioek dauzkaten zuzeneko ondorioak frogatzeko, eta dirurik ere ez da jarri halako ikerketak egiteko. Osasunerako Mundu Erakundeak eta Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziak tiroideetako minbizia besterik ez dute onartzen material erradiaktiboarekin zuzenean lotutako gaixotasun bakartzat. 131 iodo kopuru handiak xurgatzearen ondorioz sortzen da gaixotasuna; substantzia horrek bizitza laburra du, baina tiroide guruinean pilatzen da eta minbizia sorrarazten du. OMEren arabera, 1995ean tiroideetako minbiziaren kasuak hondamendiaren aurretik baino 285 bider ugariagoak izan ziren Bielorrusian, eta zoritxarrez egoera honek ez du oraindik muga jo, eta datozen urteetan gero eta kasu gehiago azalduko direla aurreikusi da. Nazio Batuen Erakundeak Txernobil gaitzat hartuz egindako azken txostenak funtsean estres psikologikoaren garrantzia nabarmentzen du, osasun ondorioak ahaztuta, nahiz eta zalantza gutxi eduki daitekeen ia mediku guztiek egiaztatzen dutenean gaixotasun zehatz batzuk gehitu egin direla zentral nuklearreko leherketaren aurreko garaiekin alderatuta.

Hogei urte joan dira, Txernobilgo arazoak oraindik urrun du konponbidea, eta oroitzapenen urruntasunean galtzeko arriskua du gainera. Txernobilek eragindako biktimak gero eta gehiago dira, tiroideetako minbizia bezalako gaixotasunek oraindik ez dute gaina jo, erradiazioen ondorio asko eta asko oraindik ezezagunak dira, eta kaltetutako giza bizitzen balorazioa egitea ezinezkoa da, zaila delako gaixotasunen eta erradiazioen ondorioen artean dagoen zuzeneko harremana zehaztea. Baina gauza bat argi dago: Txernobilek argi erakutsi digu energia nuklearrak duen arriskua eta suntsipen ahalmena. Inoiz gertatu behar ez zuen ezbeharraren sinbolo tetrikoa eta haren ondorio izugarriak pairatzen dituztenen ahotsa izaten jarrai beza Pripiateko isiltasunak.