Argia astekaria webgunearen hasiera

Iparraldeko barne zolako ostatu batera bazoazte bazkaltzera, honelakoxe menua eskainiko dizuete, ez kario: sarreran hestebetea edo txerrikia eta patea; platera nagusian ahate urinekoa -Amikuzeko ekoizleek deitzen duten moduan eta Hegoaldeko gastronomoek, frantsesez, confit itzultzen dutena-. Ahoa garbitzeko, ardi gasna; eta ahoa gozatzeko, euskal pastiza. Berdin antzekoak bazkari militanteak, salbu urinekoaren lekuan saiheskia izaten dela. Haragirako joera horiei "Barnekaldeko txitxikeriak" deitzen die lagun baxenabartar batek. Han bakarrik balira!

Gipuzkoako jatetxe prestigiotsu batek menu hau prestatu zuen euskaldun bipilenak sariztatzeko: kabrarrokazko budina, txangurro krepeak, legatza onddoekin labean eta azpizun errea pikillo piperrarekin. Eta hona, euskal prentsatik hartuta, piperradaren osagaiak: 12 xerra urdaiazpiko, arrautza, bi tomate eta lau piper. Hau da, xerra bakoitzeko 1/6 tomate eta 1/3 piper: begetalen dosi homeopatikoa, eta hori piperraren izena daraman espezialitate batean!

Gora ari da txitxikeria, garesti zein merke, biologiko zein kimiko. Egia da aspalditik goraipatua izan dela hemen "saiheskikote"aren kultu kulturala, baina azken urte hauetan abiadura handia hartu du, inguruko erresumetan bezala funtsean; nahiz eta dietetikari guztiek predikatzen diguten proteina animal gehiegi jaten dugula eta osasunarentzat ere ez dela batere ona.

Oraindik animoso jarraitzen diren batzuek ideiak ematen dizkigute jatetxeetan begetal gehiago erdiesteko, bi sarrerako platera eskatzea, adibidez. Bai, baina kasik ezinezkoa da gaur egunean landarez egindako lehen platerak aurkitzea menu-kartetan. Badirudi profesionalen gogoan otoruntz baten duintasuna animaliaren kantitatearen korrelatiboa dela. Non dira behialako barazkiak eta lekariak, hain errotuak gure sukaldaritza tradizionalean. Lekariak batez ere, zerealekin batera janda premiazkoak baitira proteina onak lortzeko animaliarik gabeko elikaduran.

Okel zalekeria orekatzeko arraina aholkatu digute, eta brau jo dugu horretara, hainbesteraino non, gaur egunean munduan jaten den bakailao kantitatea 1960ko halako hiru baita (Le Monde 2006-II-26); duela ehun urte bi metroko aleak ekartzen ziren merkatuetara, orain metro erdiko umeak, eta harrapatzen diren espezie gehienak mehatxatuak dira. Alferrik galtzeko asko: otarraintxoen %70 berriz botatzen dira itsasora, gehienak hiltzera; eta legatz txikiegiak berdin, tonaka joaten dira atzera uretara, beren hilobira zuzen haien %97 (Libération 2005-IV-9).

Arrainen hazkuntza ez da alternatiba ona, hondakinak egiten ditu erruz eta izugarri kutsagarria da. Horrek ordezkatuko balu oraingo arrantzaleek ekartzen dutena, ez litzateke gehiago kostaldeko ekosistema bideragarririk izango planeta osoan.

Jadanik itsas Baltikoan, kilometro koadro andana "eutrofizatuak" dira, haietan ez da gehiago oxigenorik, ez izaki bizirik. Fenomeno horren galarazteko diru asko xahutu dute ondorio eskasak lortzeko, eta neurri zorrotzagoak pentsatzen hasiak dira zientzialariak, hala nola haragi ekoizpenaren murriztea, haztegietatik urera botatzen diren gorozkiak baitira, besteak beste, kutsaduraren sorburua.

Suntsiketen eta sarraskien gainean finkatua da gure elikadura gero eta gehiago, ez bakarrik irensten dugun animalia kantitateagatik, baizik eta horiek merke ekoizteko erabiltzen diren metodoengatik ere, torturari aski hurbil direnak. Hori aski ez balitz, animalien proteina ekoizteko zortzi-hamar aldiz energia eta ur gehiago xahutzen da zein eta landare proteinen kopuru bera ateratzeko. Preseski, txerri haztegiak direla eta, Bretainian ez da gehiago ur natural edangarririk.

Motibazio filosofiko eta etikoez gain, begetal jateko arrazoiak gero eta azkarragoak dira. Arin arin eusko sukaldaria, itzuliozu gure indabari zor zaion loria!

Ubela ere umotu. Martxoaren morea zimeltzen hasia. Egun bateko lora bailitzan, pasatu zaio purea. Zortzia zen gaur hemezortzi.

Eta ari edo egon. Esan edo eskatu. Bizi edo gogorarazi. Denetik izan zen Emakumearen Egunean: lasterketa, diskurtso, autobus-jira, afari-festa, kale-izen aldatze... Badabil mugimendua. Mugimendu kutsakor irekiak eta mugimendu -geldi- autokontsumokoak. Bietatik behar seguru aski, baina emaitza ondo desberdinekin. Ez baita berdin: jendea jende artera joan, gaia bere baitan hara-hona eramanez nornahiren aurrera, edo gaia oholtza gainean kokatu eta jendea oholtzara igo eta jendea oholtzatik jaitsi, ikuslego beti beraren aurrean.

Eta martxoko lora more edo berdin maiatzeko zein apirileko eta zernahi koloretako izan, elgarretaratze fisikoki geldiei usaina mintzen ari ote zaien... Ez du erakarpenik gelditasunak eta ez du jakinminik pizten. Egoki antolatua izan arren, oholtza ingurua mimoz egindako pankartaz josia... Baina hitz batzuek ezin dira ja irakurriak izan. Etengabeko errepikak oharkabeko bilakatu ditu. Begi-niniek hitzon formako zulo-moldeak eginak dituzte, euren soslaien pasabidetik sartzen dira hitzok begietara eta han pausatzen, haurtxoen jolas geometrikoetan hirukiak eta laukiak bakoitza bere zuloan bezala; nini-ertzik urratu gabe, tentsiorik sortu gabe, eraginik gabe, orbela bezain apal eta itzali.

Eta hala, oholtzaren aldamenetatik jendea pasaeran entzungor. Hitz batzuk ezin dira ja entzunak izan: etengabeko higadurak sor utzi duen frekuentzia batean esanak baitira. Ez dira geratzen. Eta hitz maiztuon azentuazioa aldatu arren, entzuleak sorpresarekin esanarazteko bezala, ez, ohitu gara horretara ere.

Ez da jendearen axolarik eza lanean fin ari denaren errua, noski. Bada jendearen axolarik eza lanean fin ari denaren arazoa. Nola egin... Pasaeran doan jendeak mesprezuz begiratzen du ia erabat emakumez osaturiko biltzar bat. Eurekin zerikusirik ez balu bezala -...balu bezala-. Gizonak tarteko balira, gizon dezente, orduan beste zilegitasun bat emango liokete bilkurari, legitimitatea. Eta beste lasaitasun bat begiratzen duenari, ez litzateke hain irudi inkomodo agresiboa. Baina hori... hori itsaso beronen beste sakonune bat da... Beste baterako.

Eta oholtzara axola handiz eta propio hurbildu direnentzat ere, zer? Diskurtso batzuek, hartzaileari mira handirik gabe, lauzpabost papereko sortan heltzen direnean, ertzetik grapa batez lotuak, jakinekoak eta geuk geuretzako esanak, ezin dute indarrik eman, ez pozik. Entzule militanteen pazientziari pilak janez elikatzen diren irakurketa mono-tonoak.

Eta alor anitzetako "jende ezaguna" espreski joana... Baina kontestu batzuetan ezin liteke adibidez bertso onik osatu. Bertso batzuekin ezin liteke barrurik hunkitu. Sortu berriak izan eta lehen ere entzunak iduri. Harria bezain astunak. Borobilegi zozoak. Eta begiak betazalekin bezala, geruza inpermeable batekin estaltzen dugu automatikoki bularra, bihotza -eboluzio kultural bat izan da; ez genetikoa-.

Eta esan modu batzuk ezin dira ja efektiboak izan. Aldarrikatzen ari bagina bezala aldarrikatzea. Oihua gehiagok entzuten dute baina gutxiagok aditu.

Bi hitzetako esloganek ezin dute ja hainbeste kabitu: hainbeste ñabardura, hainbeste jende, hainbeste urte... Zaharberritze bat behar. Eta esaldien inperatiboak ia uxatu egiten du erakarri baino -ez arrazoi faltagatik-.

Eta ez da erraza. Eta beste mila eta bi faktore... Baina estilo bat. Estilo bat, honezkero nekagarria.

Mugimendua; mugimendua bizigarri. Hobe isilik ari, oihuka egon baino. Ekinaldiak edo Ekitaldiak. Eginez esan, edo aldarrikatuz... aldarrikatu.

Galdera kontraesandunak. Nork esan du latinak ez duela bizitzako kontraesanak adierazteko balio?

Jose Bergaminek esan zuen behin batean contradictio in terminis bakarra guardia zibilaren txapelokerra dela, barrutik biribila eta kanpotik paralelepipedoa delako. Bi gauza desberdin aldi berean.

Esan al daiteke enpresa batean 20.000 langile soberan daudela, irabaziak aurreko urtekoak baino %60 handiagoak izan direnean? Banku batek bilioi bateko mozkinak izan ondoren -pezeta zaharretan, jakina-, nola esan dezake behar baino 300 langile edo gehiago dituela? Posible al da petrolio enpresa handiek %80tik gorako etekin igoerak izan ondoren, plantillak modu drastikoan murriztea? Nola daiteke irabazi "errekorrak" izan eta, horrexegatik, langileak langabezian uztea? Contradictio in terminis.

Kontraesanaren muina. Esan beharko da etekin ekonomikoa eta aurrerapena ez direla gauza bera. Ez behintzat beti pertsona berentzat. Horixe da gaur egungo ekonomia sistemaren kontraesan latza.

Gure ekonomia merkatu librearen ideian oinarritzen da, halako merkaturik inoiz existitu ez bada ere. Ideia hori aitzakia hutsa da, zurigarri soil bat norberekoitasun ankerrena estaltzeko. Ahalik eta gehien irabaztea da kontua, noren edo zeren bizkarretik begiratu gabe, eta Administrazio publikoak ez dezala esku hartu, interesatzen denean salbu.

Hori dela eta, botere ekonomiko guztia pertsona gutxi batzuetan kontzentratzen ari da. Egunero ikusten ditugu horren adibideak, prentsan eta gainerako hedabideetan.

Ondorioak. Hala ulertzen da deslokalizazioa -eskulan merkeagoa bilatzea, kapitalarentzat onuragarriagoa den beste leku batean-. Orain deslokalizazioari "birlokalizazioa" deitzen zaio.
Gizarte premiak bere horretan geratzen ari dira. Euskal Herrian egoera hain txarra ez bada ere, estatu mailan gizarte gastua BPGarekin alderatuta, Europar Batasuneko batez bestekoa baino zazpi puntu beherago dago. Ez dute nahi Gobernuek ekonomia pribatuan esku hartzerik, batez ere, laneko behin-behinekotasuna, prekarietatea eta lanpostuaren segurtasun falta arautzea bilatzen badute.

Antzeko zerbait esan daiteke laneko istripuei buruz -azkenean, ez dira inoren errua izaten- eta beste hainbat ondorioez.
Aurrerapena egongo bada, atzerapena egon behar nonbait.

Batzuentzat irabaziak eta lana izango badira, beste batzuk lanik gabe egon behar. Herrialde batzuk aberastu ahal izateko, beste batzuk pobretu egin beharà

Bizi garen gizarte honetan, Bergaminek aipatutako txapelokerrarena baino askoz kontraesan gehiago daude. Eta hori politikaren alorrean sartu gabe, non "egiaren eta gezurraren" arteko kontraesanak, "hitzen eta egintzen" artekoak eta abar, eguneroko ogia baitira.

Samuel Johnsonen hitzez oroitzen naiz. "Hiztegiak eta erlojuak berdintsu dira. Erlojurik txarrena erlojurik ez edukitzea baino hobe da eta onena ez dabil beti ongi".

Azken aldi honetan hiru hiztegi heldu zaizkit eskuetara. Bat Pello Salaburu eta Maite Lakar-ena, Baztango mintzoa: Gramatika eta Hiztegia, bigarrena Orotararikoa eta hirugarrena Ibon Sarasolaren Zehazki.

Baztango mintzoak badu niretzat doinu goxo berezia, urte askoan Sunbilla, Lamiarrita, Arizkun eta batez ere Amaiurko baserrietan egonaldi luzeak egin baititut.

Izenak dioen bezala, liburuak Baztango gramatika dakar, fonetika ahaztu gabe eta eskualde hartako hiztegia.

Baztango euskara barruan sartu nahi duenak badu liburu honetan bide erraza eta atsegina, Arizkunen jaio eta hango euskalkia horren ongi dakien Pello Salaburu eta Maite Lakar bere laguntzaileari esker.

Ez dut ahorik aski Orotariko Euskal Hiztegia goratzeko. Euskaldunok harro egon gaitezke Ibon Sarasola eta bere taldeari esker. Hamasei ale mardul. Euskaraz eguzkiz eguzki ari garenontzat altxor paregabea.

Hiztegi honen mugak. Berak aipatzen dituenak. Idatzitako testuak dakartza. Nik baserrietan bildutako ehunka eta ehunka hitz eta esapide ez dituzu hor aurkituko.

Beste muga. Hor autoritatetzat jotzen dituen batzuk nik ez nituzke maila horretara jasoko. Eta ez naiz ari bizi diren idazleez, hildakoez baizik.

Baina muga hauek ulertzekoak dira. Guztira Orotariko hiztegia guztiz txalogarria da. Beste hizkuntzetakoak ere inbidiaz gera litezke horrelako hiztegia ikusita.

Zehazki hiztegiaren atzeko azalean irakurri daitekeena zuzen dagoela iruditzen zait: "zuk behar duzun hiztegia". Zuloa betetzera dator.

Hiztegi honen oinarria Orotarikoa baita, erabat sinesten diot Sarasolari, esaten duenean euskarazko adibideak gazteleraz ematea dela gehien kostatu zaiona. Ni ere hiztegi bat egiten ari naiz eta baserrietan bildutako esapideen ordezkoak gazteleraz emateko batzuetan larritxo ibiltzen naiz.

Lehenago ere ikusita daukat Sarasola bide zuzenetik doala, ingelesa euskararentzat, gaztelera baino hizkuntza egokiagoa izan daitekeela esatean.

Orain Hegoaldean batez ere, etengabe entzuten ditugu "neska elgoibartarra", "euskaldun frantsesa", "haize nafarra" eta horrelakoak. Gaztelaniaren eraginez. Gure gurasoek eta oraingo baserritarrek ez zuten sekula horrelakorik esango. Beti "elgoibartar neska", "frantses euskalduna", "Nafar haizea"... esango zuten.

Nik New Yorken entzun izan diot espainol bati "This girl french is very pretty". Euskara eta ingelesa -edo alemana- puntu honetan askoz elkartuagoak doaz, gaztelera eta euskara baino.

Beste pisuzko puntu bat. Sarasolak berak behin baino gehiagotan esan du: aldi bakoitzak bere ahuluneak eta eritasunak dituela. Egia. Garai batean garbizalekerian erori zen bat baino gehiago. Orain bestaldera: mordoilokeria eta huts nabarmenak suma litezke zenbaitzuen idazkietan. Halere, egiaren ohoretan esan behar da, askoz hobea dela mordoilokeria garbizalekeria baino. Hizkuntzak elkar ulertzeko dira eta euskara mordoiloa ulertu egiten da, batez ere espainolez jakinez gero.

Zehazkiren beste alderdi aipagarria. Ekartzen dituen esapideak. Asko eta ongi aukeratuak. Adibidez, "contra corriente" beste hiztegiren baten irakurri izan dut: "korrontez kontra". Nik baserrietan Zehazkik dakarrena entzuten dut: "Haize(aren) kontra" joan, ibili.

Alderdiok oso mesedegarri egiten dute Zehazki. Horregatik, arrakasta izango du.

Hiztegiak hizkuntzaren termometroak direla esan dut. Oraindik ez dugu aleman-euskara, italiera-euskara, latin-euskara... hiztegirik. Euskara gaur ere haur oihaletan dago.

Euskara eta irakaskintza gizaldi eta gizaldietan bananduta ibili dira. Joan zen gizaldian hasi ginen geure hizkuntza arlo guztietara zabaltzen. Hiztegiak ahalegin honen lekuko dira.