Argia astekaria webgunearen hasiera

Ziburuko frontoiaren argazkiarekin Iparraldeko postal eder eta lasaia egin genezake. Baina zer gertatuko litzateke irudi tipiko horretan bi artista gaztek 90 lagun bildu eta, euren pop kutsuko kamisetekin, Tupperware bilgune moduko bat prestatuko balute? Horixe egin zuten 2003ko irailean Maiana Agorrodyk -Ustaritze, 27 urte- eta Jokin Etcheverriak -Donibane Lohizune, 26 urte-, edo, gauza bera dena, My Jok plataforma artistikoak. Bikotea Bordelen sortu zen; Maiana Arte Ederrak ikasten ari zen eta Jokin Antzerki Eskolako ikasle zen.

Ziburuko happening hori izan zen euren lehenbiziko ekintza. Eurek diseinatutako nikiekin produktu-test modukoa irudikatu zuten, bertaratutakoei euren lana gustatzen ote zitzaien, zein kolore maite zituzten... galdetuz. «Kamisetak egin genituen eta serigrafia garestia izan zen; saldu egin behar genituen» azaldu du Maianak. Hala da, hainbat ekintza egin dute kamisetak saltzeko. Baina, alderantziz ere, kamisetak saltzen dituzte euren ekintzak egin ahal izateko eta kamisetak berak aitzaki moduan erabiltzen dituzte euren sormen lanerako. My Jok Show da horren beste adibide bat: 2003ko ekainean Bordelen eta Ziburun ordubeteko ikuskizuna prestatu zuten publizitatea eta artea nahastuz. DJ bat eta Rap kantari bat inguratu, bideoarekin lagundu eta antzezlana burutu zuten muturreko publizitate kanpaina irudikatuz, «multinazional bat bagina bezala».

My Jok sormen artistikoa da eta marka komertziala ere bai, eta bi izaerak elkarren osagarri dira.

Beren arteaz bizi nahi izan dutenak maiz kexu izan dira publikotik eta merkatutik urrun zeudela. «Hori lehen zen» dio Maianak, egun aukerak baitaude distantzia hori murrizteko; My Jokek behintzat aukera horiei heldu die, proiektuan adar komertziala sortuz. Jokinen ustez hori «oso euskalduna da, gure ezaugarri bat da. Euskal Herrian artearen inguruko proiektu asko enpresa moduan antolatuta dago eta gune komertziala dute. Honetaz bizi nahi baduzu garrantzitsua da eta, gainera, zure nortasuna atxiki ahal duzu egitura komertziala izanik ere». Ideia honen haritik bikoteak denda zabalduko du maiatzean, Bilbon. Gaur goizean bertan lokal bat ikusten egon badira ere, oraindik ez dute zehaztua non izango den. «Alde Zaharrean izango dela badakigu, bertan gazte asko baitabil, besta giroa ere bada, gune bizia da...» dio Maianak. «Denda»z hitz egiten dute baina ez da saltoki hutsa izango, Jokinek azaldu bezala: «Bertan My Jok-en moda produktuak salgai izanen dira, baina ez hori soilik. Toki bizi bat paratu nahi dugu, arte elkargune bat». Hori guztia laburbilduz, «My Jok mundua egin nahi dugu nolabait» esan du Maianak.

My eta Joken mundua kolore biziz eta baikortasunez beteta dago. «Gure mundua sobera serioa badelarik, -dio Maianak- guk jendea animatu nahi dugu, mezu positiboa bidali». Euren estetika pop artearen bidetik doa eta kutsu koloretsu eta optimista hori nabari da www.myjok.com web orrialdean sartu bezain pronto. Euren lana definitzean, funny, smily, positive edo magic bezalako adjektiboak hautatu dituzte, ingelesez paratu duten orrian. Hasierako web orrialde eleanitzetik ingeles hutsezkora pasa dira «errazagoa eta zabalagoa delako». Jokinen esanetan, «ingeles eder bat hautatu dugu, guk dakigun ingelesa, ingeles internazionala, denek ulertzeko modukoa».

My Jok-ek moda, marrazkia, antzerkia, bideoa... uztartzen ditu, arte garaikidearen gero eta diziplina aniztasun handiagoari helduz. Lan kolektiboa gustatzen zaiela bistan da: besteak beste, Iruñeko Funtsak kolektiboarekin eta Bilboko Funky Project-ekin batera aritu dira. Eta kalean aritzea ere maite dute, jendearengandik gertu egotea: «Ez dugu elitistak izan nahi, ez gara batere æpijoakÆ Hegoaldean esaten duzuen bezala. Jende guztiarentzat mintzatu nahi dugu, guztiengana heldu».

Denda Bilbon paratuko dute, egun My eta Jok bertan bizi direlako. «Bilbora etorri gara lan egin ahal izateko, arteaz bizitzeko». Iparraldean arte garaikidearen panorama zein den azaltzeko eskatu diegunean, Maianak hitz esanguratsua hautatu du: «Desertia». Ipar Euskal Herrian arte garaikidea bizibide izatea soilik dirulaguntzei esker posible litzatekeela diote eta «guk subentzioak ukaiteko gure lana aldatu beharko genuke, lan tradizionalagoa egin beharko genuke». Hori dute kexa eta kezka nagusia, Iparraldeko instituzioek soilik kutsu folklorikoa duen arte tradizionala, turismoari begira bereziki, bultzatzen dutela. Arte galeriak ere berdin: kontserbadoreak dira eta ez dute arte garaikidearekin arriskatu nahi.

Erakundeen laguntza eza azaltzeko adibide bat ipini digu Jokinek: «Miarritzeko Herriko Etxeak Parisko agentzia bati milaka euro ordaindu dizkio berriki bere logoa egiteko eta Iparraldean baditugu artistak hori egiteko gai direnak». Lasai-ren liburuxka zabaldu eta Franck Cazenaveri dagokion orrialdean ipini du hatza: «Miarritz bertakoa da eta lan ederrak egiten ditu. Hori anitz pasatzen da Iparraldean; domaia da bertako artistei lanik ez dietela ematen eta, gu bezala, jendea ez dela bertan gelditzen. Gu Euskal Herrian geratu gara, baina asko eta asko Bordelera edo Parisera joaten dira».

Bilbora mugitzeko arrazoien artean, ez dute soilik diru kontua aipatzen, giro egokiaren bila ere etorri baitira: «Inguruan dinamismoa ukaiteak, beste artista batzuk ukaiteak on egiten dio artistari» Maianaren hitzetan. Eta giro hori lehenagotik ere ezagutzen zuten Bilbon topatu dutela dio Maianak: «Hegoaldeko jendearekin eta, bereziki, Bilboko jendearekin usu egin dugu lan, mugimendu berdinean ari gara nolabait».

Baina Hegoaldera mugitzea eta Iparraldea ahaztea ez dira gauza bera. 2005ean bezala, aurten ere Lasai proiektua bultzatuko du My Jok-ek eta irailean Iparraldeari buruzko film bat egingo dute Euskal Kultur Erakundearekin batera. «EKEkoek ulertu dute guk egin nahi duguna, ulertu dute gure modura egingo dugula edo bestela ez dugula egingo, eta ongi laguntzen gaituzte».

Jokin Tokiotik heldu berri da, bertako Prêt-à-Porter ferian egun batzuk eman ondoren neoprenozko jantziak egiten dituen Thomas Renaudekin batera. Lehenago ere, joan den otsailaren hasieran, Parisen euren lanak aurkezteko aukera izan zuten. Uztailean, aldiz, Bartzelonako Bread and Butter feriara joango dira. Atzerrira egindako bidaiotan saltokietako arduradunekin harremana egiteko aukera dute eta, beraz, euren produktuen salmenta lotzeko balio dute. «Gure jantzien merkatua ez da soilik lokala, zabalagoa da eta gehiago zabaldu nahi dugu, -dio Jokinek- alderdi komertziala kanpoan jorratu nahi dugu gehienbat eta Bilbon, aldiz, artea landu». Baina kanpoan ere ez diote uko egiten beste artista batzuk ezagutzeari eta haiekin esperientziak trukatzeari. Tokion, esaterako, Jokinek bi japoniar gazte ezagutu ditu eta uda honetan hona etorrarazten saiatuko dira, lan kolektibo baterako. Etorkizun hurbileko lanetaz galdetuta Iparraldeari buruzko filma, Lasai-en edizio berria, aurki zabalduko duten denda... aipatu dituzte, baita zehaztu nahi ez dizkiguten hainbat ekintza ere: «Baditugu pentsatuta sorpresa batzuk Bilborentzat». Agur esan eta alde zaharreko kaleetan urruntzen ikusi dugu bikotea, My Jok-eko jantziak soinean; argazkia eginez gero, Bilboko postal garaikide eta bizia egin genezake.

Bai. Gaur egun, umetan-eta, asko dira horrela. Ni hasi nintzen garaian gutxi, nik ez nuen beste inor ezagutzen behintzat. Noski, bertsolari izatea extremo samarra da, integrazioa muturreraino eramatea. Baina ez hori bakarrik. Nire liburuko protagonistetako bat kartzelan dago euskal disidentzian aritzeagatik. Eta familia berekoak gara, bi belaunaldi. Beno, gure kasua extremo samarra da. Baina nik uste dut klasifikatzeko modu horiek oraindik ere erabiltzea dela harrigarri samarra. Niri, adibidez, grazia handia egiten dit euskaldun berri/euskaldun zahar banaketa horrek. Hain artifiziala iruditzen zait, hain onura gutxikoa, hain kaltegarria etiketa hauek erabiltzea... hizkuntzaren antzinatasuna neurtzea fabrikan zenbat urte daramatzazun bezala. Bizitza osoan euskaldun berri dela esaten zaion jendea egotea, horrelako klasifikazio antzuak eta konplexu sortzaileak, hori da harrigarria niretzat. Oraindik ere naturaltasunez gertatzen ez den prozesu baten seinale izango da. Ia ehun urte elkarren ondoan bizitzen portal berdinetan, eta elkarren ezezagunak gara etorri ziren haiek eta euskaldunak. Bi mundu.

Hori da, kasu nabarmenak eta sinbolismoz beteak. Txikiren kontzientzia ez zen Euskal Herrian sortu, haren kontzientzia edo nire osabarena hereditarioa da. Kontua ez da Euskal Herrian bihurtu direla borrokalari, baizik eta borrokalari izanik etorri zirela hona haien familiak. Gerra baten osteko emigrazioa izan zen, eta asko gerra horretan galtzaile izandakoak, gerra irabazi zutenak ez baitziren normalean beren herritik joateko arrazoi gehien izango zutenak. Etorri zirenetatik asko sozialista, komunista ziren. Bestelakoak ere bai, noski. Kontua da hemen pentsatu izan dugula denak bestelakoak zirela. Inork ez ditu galtzaileak erbesteratu sozialista, komunista, libertario bezala ikusten. Oraingo etorkinak horrela ikusten ez ditugun bezala, eta asko datoz erbesteratu, asko datoz ihesi arrazoi politikoengatik.

Lehenik eta behin, gerra bat galdu duena eta galtzaile bezala arerioek dominatzen duten erregimen batean bizi behar duena ez doa predikatzen hortik zehar zer den. Ez dugu ahaztu behar diktadura batean etorri zirela. Miseriatik ihesi, pertsekuzio politikoetatik ihesi, baina diktadura baten barruan. Jakina, jende horietako asko beldurrez bizi zen, hemen asko beldurrez bizi zen bezala. Bestetik, Espainia/Euskal Herria gatazka horrek ere baldintzatu du begirada hori. Hemengo ikuspegitik Espainiatik datorren dena da txarra, eta, noski, emigrante uholde hori agresio modura ikusi zen. Eta beste neurri batean segur aski emigrazio masibo hori erabilia izan zen diktaduraren aldetik, hemengo errealitate soziopolitikoa distortsionatzeko.

Aitatu dugun ikuspegi horren gabezia historikoak. Nik nire familia ezagutzen dut, jaiotzetik. Ezker abertzaleko giro batean bizi izan naiz, kontzientzia abertzalea zuen etxe batean, eta beti giro hori ezagutu dut naturaltasun osoz. Betidanik ezagutu dut hemengo gatazka barrutik, nire familian beti pairatu izan dugulako. Eta konturatzen nintzen belarrimotz, mantxurriano, eta ez dakit zer horiek entzuterakoan, beste guztien artean nire familiarengatik ere ari zirela. Eta beti iruditu zait injustu, begirada arinegia egin zaiola jende horri, inork ez duela interesik erakutsi jende hori ezagutzeko. Bestalde, barruko motibazioei dagokienez, 1997ko Euskal Herriko Bertsolari Txapelketan finalera iritsi nintzenean, bat-batean sentitu nuen bizi-ziklo bat ixten zela hor, nirea eta nire familiarena. Gure aiton-amonek Albaceten hasi, hona etorri, eta Euskal Herrian jarraitzen zuen ziklo baten itxiera zela.

Beno, nik beti izan ditut identitate konplexuak. Baldintzatua egon naiz. Batetik, nire inguruko giro oso euskaldun, oso abertzale hori; eta aldi berean nire familiako giro erdalduna, Espainia osoan zehar barreiatua daukadan familiaren jaioterriak-eta, oso neureak ere bai. Eta gaztetxotan lotsa bezala neukan: abizen erdaldunen konplexua, nire familiaren erdaltasuna ezkutatu nahia, baita bertsolari izan naizenean ere, gauza oso itsusiak egiteraino, nire familiari bizkarra emanaz inor konturatu ez zedin nondik nentorren. Eta Txapelketan, euskararen tenplu horretan kantatzera iritsi nintzenean, zor horiek guztiak kitatzeko ordua, nire zera horiek denak gainditu eta publiko egiteko momentu eta leku egokia zela sentitu nuen.

Abuela bai. Abuelo orain dela hamabost urte hil zen. Baina esan nahi dudana da nik normaltasunez bizi izan ditudala bi kulturak, biak direlako neureak. Umetatik ikastolara joan naiz, ordutik dakit euskaraz; aldi berean nire familiaren kultura erdaldun hori ere neurea dela sentitu izan dut. Euskal gizartean bizi den banaketa hori ez dut inoiz bizi izan. Eta uste dut historiaren pasarte horri begirada berri bat eman behar zaiola.

Hasieratik hartu dut distantzia, ez nuelako biografia bati lotua egon nahi. Nire helburua ez zen nire familiaren historia kontatzea, baizik eta haien bizipenei buruzko ikuspegi bat ematea. Nobelaren hezurdura benetako gertakizunetan oinarritua dago, baina gero gorpuztu behar izan dut. Zenbat eta atzerago joan, orduan eta gehiago imajinatu behar izan dut.

Hori nirea da, asmatua. Izan ere, gure abueloren gaztediari buruz ezer gutxi dakigu. Baina nik, bere etorkia ezagututa, horrela irudikatu dut. Eta haren aita ere bai. Ez dakit nire aitonak komunismoaz zer jakingo ote zuen, bakarrik dakit bizi beharrak borrokatzera eraman zuela. Aldi berean, nire aitona oso mendikoa zen, oso zibilizaziotik kanpo dagoen herri batekoa. Orduan, pentsa daiteke haren aita are eta basatiago izango zela. Egiaz, isileko ehiztaria zen, tranpekin ateratzen zuen bizimodua.

Azañaren gobernuarekin zegoen desenkantua agertzen da, zeren Azañak koalizio ezkertiar bat gobernatu zuen Madrilen, baina benetan betikoek agindu zuten: goardia zibilek, aristokraziak-eta. Izenena? Liburuan zehar asko jokatu dut izenekin. Adibidez, fusilatuak aipatzerakoan nire familiakoen izenak aipatu ditut. Eta baita gure etxe berriko lekualdatzea egiten ari ginela berandu etorri zen dekoratzailearena ere: akabatu egin dut liburuan! Beraz, izenak adibideak baino ez dira. Gero, Zumarraga ez dut lokalizatu nahi izan zehazki, edozeinek senti zezan nobelakoa bere herria izan zitekeela.

Aguriatxea! (kar,kar,kar).

Norbaitek pentsatu al du horretan, nola bizi izango zuten euskararena? Guk nola bizi izan genuen mila aldiz entzun behar izan dugu, baita etorkinen seme-alabek ere. Baina haien esperientzia humanoa desterratu bezala, inork aztertu al du? Ez. Bada, jarri gaitezen gu haien lekuan, eta joan gaitezen gu gure herritik. Jende guztiak maite du bere lurra. Hura gogoz uzten baduzu, ados; baina zure gogoaren kontra uztera behartuta bazaude, hori sufrimendua da, hori bortxaz bakarrik egiten da. Eta milaka etorri ziren horrela. Maite zuten guztia utzita. Nire amona oraindik bere herriaz gogoratzen da. Noski, euskaldun bat erbestean bizi denean bere herriaz gogoratzea ia poetikoa da. Baina extremeño bat bere herrira bueltatzen da zahartzaroan, eta jada esaten dugu: Ah! Horrek egin du hemen dirua eta badoa! Bada, niretzat, pertsona denak gara berdinak. Denak daukagu bihotza, burua eta memoria. Eta hona etorri zirenentzat oso esperientzia gogorra izan zen.

Bai. Alde batetik nobelan azpimarratu nahi izan dut zein egoera ezberdinak bizi ditugun gure belaunaldikoek gure gurasoen bizitzarekin konparatuta. Baina honen gainetik azaldu nahi izan dut bizitzako testuinguruak eta garaiak oso desberdinak diren arren, zein berdintsuak diren hainbat eta hainbat gauzetan. Garai guztietan dituela gizakiak halako gai eta kezka nagusi batzuk beste guztien gainetik.

Maitasuna, bizitza, heriotza... Gai potolo horiek beti egon dira hor, daude eta egongo dira, beste guztien gainetik. Ez gara hain ezberdinak, gauza bera gara. Eta gai horrekin batera, badago beste bat azpimarratu nahi izan dudana. Bizitzari aurrez aurre begiratzeko beharra. Bizitzako arazoen aurrean kikilduta bizitzearen kontrako garrasia ere bada nobela.

Aitortu behar dut beldur pixka bat izan dudala sentimentalismoan jausteko, gaia horretarako oso aproposa zelako. Idazterakoan, eten abe aritu naiz neure burua kontrolatzen gehiegizko sentimentalismoan ez jausteko. Ez dakit lortu dudan. Egia da Hamabost zaurirekin konparatuz gozoagoa dela nobelaren tonua, gaiak hala eskatu didalako. Ipuinak garratzagoak ziren, baina ez dut uste nobela honek gehiegizko gozokeria duenik. Gozokeria larregi duenari gure amak deitzen dio «eztimielero». Bueno, bada, saiatu naiz nobela «eztimieleroa» ez idazten.

Enkarni Genuak sortu eta Jesús Lucasek marraztutako antzerki lan hau sei-zazpi urte bitarteko umeek antzezteko da aproposa. Eskolako haurrek elurrezko panpina bat egitea erabakiko dute. Panpina hotzez dagoela ikusirik hura jantzi eta, nahiz eta arropaz estalirik egon hotzez jarraitzen duela ikusirik, eguzkariari deitzea erabakiko dute. Eguzkiaren beroak, ordea, urtu egingo du panpina. Nola konpondu arazoa? Elur malutak, eskolako neska-mutilak, elurrezko panpina, eguzkia eta lainoak izan daitezke kanta ugari tartekaturik dituen antzezlan honetako pertsonaiak. Horrez gain, entseatzen hasi aurretik, arte hezkuntzarekin loturik dauden eta haurrek egin ditzaketen hainbat jolas ere proposatzen ditu Enkarni Genuak liburuan.

Manu Robles-Arangiz institutuak euskaraz eta gaztelaniaz kaleratutako David Guillamón eta David Hoyosen lan honen helburua mugikortasunari buruzko gaurko irizpideen gaineko gogoeta egitea da. Egileen iritziz, bizilekutzat dugun mundua etorkizuneko belaunaldien mailegu gisa ulertu behar da. Horregatik, garapen jasangarria kontzeptua aztertu dute ezer baino lehen. Gero, mugikortasun jasangarriranzko norabidea finkatzen ahalegindu dira, zenbait helburu definituz eta ezarriz. Behin zer norabide hartzea nahiko luketen zehaztu ondoren, mugikortasun jasangarriagoetarantz jotzeko eremu bakoitzean gauzatu beharko liratekeen ekintzak azaltzen dituzte, eta bukatzeko, azterketa osoaren ondorioak.

Aranzadi zientzia elkarteak gure eskutara iritsitako azken aldizkaria da Aranzadiana 125. hauxe. 1947. urtean Telesforo de Aranzadi ikertzaile ospetsuaren omenez sortu zen irabazi asmorik gabeko zientzia elkartea dugu Aranzadi, ikertzea, dibulgazio lanak egitea eta natur ondarea babestea helburu dauzkana. Bere aldizkariaren azken zenbakian, besteak beste, honako hauek azaltzen ditu: erakundearen 2004ko memoria orokorra, Juan Luis Goenaga margolariari egindako elkarrizketa, Gaztekutxak antolatutako auzolandegietan parte hartutakoen argazkiak eta lanak, 36ko Gerraren garaian fusilatutako eta desagertutako pertsonei buruzko ikerketak orain arte emandakoa, Aranzadikoek hainbat lekutan egindako indusketak, eta formakuntza eta kultur hedapenen gaineko zenbait ekarpen.

Haurtzaroko irakurketak eta hinduen kultura batuz Rudyard Kiplingek gazteenentzat idatzitako zazpi kontakizun euskaratu ditu Itziar Zabala Bilbaok. 1907ko Nobel literatur saria eskuratu zuen gizonaren ipuin hauetako bakoitzak Kiplingek berak egindako marrazki liluragarriak daramatza. Alfabetoa nola sortu zen, basa animaliak gizakiekin batera haitzuloetan bizitzera nola iritsi ziren, zer dela-eta idatzi zen aurreneko gutuna eta horrelako gaiak dauzkate ipuinok. Antzinako herriek gauzen zergatia nola ulertzen zuten eta huraxe azaltzeko erabiltzen zituzten kontakizunak direnez, gaia laburbiltzen duen bertso sorta bat darama ipuin bakoitzak bukaeran berekin. Gerok kaleratutako euskarazko bertsioan, bertso laburbiltzaile hauek Aitor Elexpuru bertsolariak moldatuak izan dira.

Mikel Tellagorri bidaiari eta mendizale adituak idatzitako liburua da La gran travesía. Viaje a pie por Euskal Herria, eta gure lurra mendebaldetik hegoaldera oinez zeharkatzeko era polita azaltzen du. Hemeretzi etapatan banatutako ibilbide luzea da hauxe, Karrantzan dagoen Zalama mendian hasi eta euskal Pirinioetako Hiru Erregeen Mahian amaitzen dena. Nolanahi ere, Bilbo, Gasteiz, Donostia, Iruñea, Donibane Garazi eta beste euskal hiriburuekin lotzeko sei era ere adierazten ditu. Bestalde, ibilbidea egiteko asmotan dabilenari lagungarri izango zaizkion mapa zehatza, bidean aurki dezakeenari buruzko oharrak eta Alberto Murok egindako argazkiak ere ageri dira liburuan.

Antton Irustak sortu eta Enrique Morentek marraztutako istorio honen protagonista gose galantarekin erbestetik etorritako Martintxo soldadua da. Iristen zaigu herri batera, zer edo zer jateko eskatu eta eurentzat lain ere ez daukatenez, inork ez dio deus ematen. Orduan Martintxok lapiko zahar bat eskatzen dio emakume bati, eta herriko plazara joaten da, berakatz zopa prestatzeko asmoarekin. Berehala gerturatzen zaizkio haurrak, zertan dabilen jakin nahian. Baita Martintxok erantzun ere!

Ama-alabaren arteko harremanak ditu gai Karmele Jaiok, bere bigarren argitalpena den honetan. Senar jatorra eta alaba txikia dituen emakumezko kazetaria da Amaren eskuak nobelako protagonista. Oso maitemindurik egon zen gaztetan euskal disidentzian aritzeagatik, berari inongo arrazoirik azaldu gabe, ihes egin zuen batetaz. Bihotzeko kuttunak bihotzean utzi zion zauriaren ondorioz, nahikoa hoztu ziren bere amarekin zituen harremanak. Emakume gazteak bere oroimenetik erauzi nahiko lukeen gertaera mingarria izan zen hura, baina barruan gordetzen du. Amarekin dituenak ez dira konponduko nahiz eta bera ingeles batekin ezkondu, alaba bat harekin izan eta gerora ere, harik eta ama gaixotu eta ospitalean lo, inoiz berriro esnatuko den jakin gabe ikusten duen arte. Orduan, Alemaniatik trantzean laguntzeko etorri zaion izeba bati esker jakingo ditu amaren ezkutuko historia zahar batzuk, eta ohartuko da zenbateraino izan daitezkeen ezberdinak eta era berean berdinak bere amari aspaldi gertatutakoak eta berari bizitzea egokitu zaizkionak. Bere anaiak jarritako oztopoak gorabehera, emakume bezala erantzungo du amaren azken eskaerari aurre egiteko garaian.