Argia astekaria webgunearen hasiera

Lagun artzain batzuen aitzakian nator gaur. Artaldeko ardi amen errapeen emaria ugaldu nahian, gauero aterperatutakoan ematen dieten majerako jatenean aldaketa batzuk probatzen ari dira. Saio hauetako bat orain artean sekulan eman gabeko soja ematea izan da.

Soja, lekadunen familiako Glycine max, urte gutxi buruan munduko landare sonatuenetakoa bihurtu da. Transgenikoen negoziotzarra, betirako inoizko etnofitozidio nahitaezkoa oinarri duen negoziotzarra, sororatzetik du sona hori bere.

Artzainaren saioa eta, burutazio pare bat datorkit. Biko bat; batera bi. Gaur egun, Europan lehen soja transgenikoa ametitu zenetik bederatzi urtera, artoa edo soja aipatzen entzun ordurako amorruaren azakiaren aldeko ipularrera doakidan gogoaren burutazio bikoitza. Soja ekologikoa da edo transgenikoa da. Ekologikoa bada, soja egin duen nekazaria, artzaina, gaztajalea eta axurijalea eta tarteko guztiak, gutako bakoitza guzion eta gu denon lurraren etorkizunari serio demonio heltzen diotenen artekoak dira.

Soja ekologikoa ez bada transgenikoa da. Transgenikoa bada, non edo hemen, han eta hemen, nekazari zanpatu bat, sermoi zuriz limurturiko artzaina, kontsumitzaile zorpetu pobretu bat eta aurreko, atzeko, gaineko eta bitarteko "datorrena datorrela baina ni kolkoa bete diru" ugari.

Lagun artzainarenak bezala inguruko zenbat eta zenbat baserritako aziendak bazkatzen du arto edo soja transgenikoa? Ia den denak. Hotzikara, lagunen gaztan ere zalantzaà

AHipertentsioa zeri esaten zaio? Odola arterietan zehar zirkulatzen ari denean, abiadura handian doalako edota bere bidean trabak aurkitzen dituelako, aurrera egiteko dituen zailtasunei esaten zaio tentsio arterial altua edo hipertentsioa. Pertsonaren adinaren aurreneko zenbakiari 1 erantsi aurretik, eta horrek tentsio altua edo sistolikoa emango digu. Adibidez, 44 urte badituzu 14 izango da zuretzat zifra sistolikoa; 62 badituzu, berriz, 16 izango da tentsio altuaren zifra. Eta tentsio baxua edo diastolikoa kalkulatzeko, altuaren erdia gehi bat egin behar da. Beraz, aurreko kasuetan (7+1 = 8) edo (8+1 = 9) izango lirateke zifra horiek.

Hipertentsioa oso gaitz traidorea da, ez baitu apenas sintomarik ematen -mareoak edo buruko minak, batzuetan-, baina bere ondorioak oso larriak izan daitezke. Eta inoiz ez dira ahaztu behar gaixotasunarekin lotutako arrisku-faktoreak, hala nola familian gaitza agertzeko dagoen joera, jarduera fisiko eskasa, tabakoa, pisu handiegia eta gehiegizko alkohol eta gatz kontsumoa.

Aspalditik aski frogatua dago zuzeneko harremana dagoela hipertentsioaren eta gatz kontsumo gehiegizkoaren artean. Horrela, Osasunaren Munduko Erakundeak (OMEk) emandako gomendioen arabera, ez litzateke egunean 6 gramo gatz baino gehiago ahoratu behar. Baina maila hori baino askoz beherago ibiltzeak baditu bere arriskuak ere: gatzak digestio egokia errazten du, gorputzak behar dituen likidoen maila bere neurrian mantentzen du, eta eguneroko mineralen kopurua ere ziurtatzen du.

Nola lortu, bada, eguneko gatz-kopuru egoki hori? Hona hemen zaindu beharreko aholku edo neurri batzuk:

- Produktu gazien kontsumoa mugatu -poltsako patata frijituak, sobreko zopak, olibak, ozpinetako pepinoak edo tomate saltsa, esaterako-.

- Aurrekozinatutako eta latako produktuen kontsumoa gutxitu.

- Irakurri ondo jakien etiketak, zenbat sodio duten ikusteko.

- Janariak gatz gutxirekin prestatu, edo batere gatzik gabe, ahal izanez gero. Eta behar izanez gero, erabili gatza mahaian, baina hor ere neurriz.

Balea adarbakarraren edo narbalaren adarraren zergatia argitu du Harvard-eko Hortz Medikuntza Eskolan biomaterialen ikerlari den Martin Nweeia-k.

Narbalak bi metro eta erdiko adarra du. Adar hau goiko matraila hezurretik ateratzen den betagina da; zulagailuen barauts gisa hazten da eta ar gehienek eta zenbait emek dute.

Narbalak lau metro eta erdiko luzera du eta tona bateko pisua eta adarra akats genetikoaren ondorio dela pentsatu izan da.

Nweeia ikerlariak aurkitu du, narbalaren hortzak sentsore hidrodinamikoaren ahalmena duela. Betaginaren erdiko nerbiotik gainazalera hamar milioi nerbio-konexio doaz, eta zurrun eta gogor itxura badu ere, oso mintz sentikorra da: uraren tenperatura, presio, gatz maila eta partikula jangarrien kopurua detektatzeko gai da.

Adarraren konposizioa eta erabilgarritasuna aurkitu ondoren, ikerlariek ezin izan dute beste galdera honen erantzunik aurkitu: zergatik itxura berezi hori?

Berehala ikusi dira aurkikuntzak dituen aplikazio praktikoak. Kontuan hartuz betagina 30 zentimetro higi daitekeela edozein norabidetan eta apurtu gabe, badirudi oso material aproposa dela hortzen berreskuraketa alorrean.

Duela 3 eta 5 milioi urte artean, Afrikako mendebaldetik milioika langosta abiatu ziren itsasoan zehar eta horietako batzuk Amerikara ailegatu ziren. Langostek ez dute bidaia luzeetarako behar den gantza metatzerik; nola bada, Afrikatik Amerikarako jauzia? Toronto, Arizona, Maryland eta Cornell-eko unibertsitateko eta AEBetako Nekazaritza Departamentuko ikerlariek aspaldiko galdera honi erantzuna eman diote.

Bi arrazoi azaldu dituzte: batetik, kontuan hartuz milioika langosta abiatu zirela, horietako asko hil egin ziren, baina hil ahala multzotan elkartu egiten ziren aire-alfonbrak osatuz eta multzo hauetan langosta indartsuenek atseden hartu eta hilotzak jaten zituzten; bestetik, ez da saihesten langosta oso indartsu batzuek haizearen laguntzaz eta ezagutzen ez diren beste bitarteko batzuen eraginez bidaia osoa egin ahal izatea.

Altuera handietan dagoen haizeen eragina ezinbestekoa da langostak ain urrun iristeko, eta horren froga 1998. urtean Afrikatik Karibera joandako langosten bidaiaren datuak ditugu.