Argia astekaria webgunearen hasiera

Badira euskaraz beste zenbait hitz: eresiak, erromantzeak, kantoreak... Pixka bat frantsestuak direnek konplentak esaten diete, konplenta dolorosak, Julen Lekuonak esan ohi zuen bezala asko urkaberako kantak direlako. Baina baladak ere badira. Eta liburuaren lehendabiziko kapituluan jartzen ditut hitzak beren artean eztabaidatzen: zergatik hau, eta huraxe zergatik ez; nork noiz nola erabili izan duen hitz bat eta zer arrazoiengatik. Nolanahi ere, nazioarteak eta orain erromantze horiei buruz gehien ikertzen saiatzen direnek balada hitza erabiltzen dute. Adolfo Arejitak ere horrela deitu zien orain dela hamar urte argitaratutako liburuan eta nik ere hitz horri heldu diot saiotxo honetan.

Istorioak bertsotan eta kantatuak. Baladetan, bat-batean istorioaren barnean sartzen zara. Ez duzu deskripzio handirik behar gizonak eta emakumezkoak elkarrekin eztabaidatzen ikusteko, eta askotan bukaera tristea izaten dute. Horietan kontalaria agertzen da, bai hasieran, bai bukaeran, istorioa urruntasunean utziz, hodei artean bezala, gehiegi argitu gabe. Nik argitasun pittin bat eskaini nahi izan dut, suziria jarri kanta horien nondik norakoak argitzen saiatuz.

Bai. Adibidez, Leloren kanta, euskaldunak eta erromatarrak haien artean gerran ibiltzen zirenekoa; azken batean, kanta hori ez zelako erromatarren garaian kantatzen, XVI. mendean eruditu batzuek asmatu zuten. Kantako "Lekobide" teatrogileek pertsonaia inportante gisa aurkeztu zuten XX. mende hasieran, Bizkaiko jaun bezala. XVI. mendeko testua aztertuz gero, kontua da Lekobide ez zela pertsona bat, aditza baizik. Baladak zioen Augusto erromatar enperadorea zela mundu guztiko jauna, "lekobide" -alegia, salbu- Bizkaiko. Gero norbaitek esango zuen: Lekobide Bizkaikoa, eta jada asmatua dago, kito! Horrelako gauzak askotan gertatu izan dira gurean. Annibalen kanta Xahok eta Hiribarrenek asmatua da. Eta Altabiscarreko kanta, Errolan eta hori guztia. Hor badago pastoral bat ere askotan antzeztu izan dena, eta bukaeran Errolan hil egiten dena, euskaldunek edo mairuek -auskalo nortzuk izango ziren- jaurtikitako harriak gainean dituela. Hori ez zen noski VIII. mendean asmatu, gertaera jazotako unean. XIX. mendean kazetari saltsa-maltsari batek asmatu zuen, lehenik frantsesez, eta gero Louis Duhaldek euskaratu zuen, euskara nahiko kaskarrean gainera. Kazetari honek beste balada batzuk ere asmatu zituen, hala nola Urthubiako alhaba eta Gainkoak (sic) deizula egun on.

Bai eta baita ere esaten antzerkirako iturri izan direla. Egia da batzuek zorrotzegi kontsideratu izan dituztela kanta apokrifo hauek, adieraziz ea zer arraiotarako balio duten asmakizun horiek benetako historiarako. Gaur egungo ikerleek begirunez ikusten dituzte, nire ustez, zeren esaten dute herri txikietan asmakizun hauek -eta asmakizun asko izan ziren Ingalaterran ere- hizkuntza eta kultura berpizteko eta duintze bidean jartzeko oso baliagarriak izan direla. Eta nik uste dut euskal teatroaren historian dudarik gabe istorio hauek beste dimentsio bat hartu dutela, eta horregatik uste dut interesgarri direla, dudarik gabe.

Eta horretarako egin behar izan dudana da beste literaturetako poemak, baladak eta bertsoak ikusi, eta euskarazkoekin konparatu, ea zer ikustekorik bazuten. Ea haien ama, aita edo lehengusua ziren, edo zer nolako harremana zuten. Iparraldeko baladak aztertu ditut batez ere, eta ohartu naiz badirela berdin-berdintsuak, gai bera erabiltzen dutenak katalanez, portugesez, gaztelaniaz, frantsesez, gaskoinez, italieraz, ingelesez eta alemanez ere. Horietan gutxienez.

Egia da antzekotasuna dutela, eta baita euskaratzerakoan ere, balada horiek moldatu zituen poetak bere xarma eta grazia erantsi zien eta. Hori garbi dago. Adibidez, Hirur kapitainak, Neska ontziratua, Orein bilakatu neska -pentsa zer polita izan litekeen teatrorako gai bezala!-, Egun bereko alargüntsa... garbi dago horiek guztiak eta askoz gehiagok badutela beren jatorria, eta askotan moldatzaileak jatorri hori ezkutatu egin duela, baina egia da baita ere euskaraz egin dituela, eta gainera momentu batean hark egindakoa herriak bereganatu egin duela, berea balitz bezala abestuz. Eta hori da kanta batentzat inportanteena: egilea zein den ahaztea eta herriko bilakatzea.

Jakina! Eta baita txukuneria ere. Hor beti izan baitira apaiz batzuk biltzaile: Azkue, Barbier, Lafitte... Eta horiek beti, batzuetan garbizalekeriagatik, hitzak aldatu izan dituzte. Esate baterako, "bestitu" agertzen bazen, "jantzi" jarriko zizuten, hasierako baladen grazia propioa saihestuz. Esate baterako, Triste bizi naiz eta... kantuari, Santiago Onaindiak noizbait egin zuen bezala, triste hitza borratu eta "hits" jarriko bagenio bezala. Baina horiez gain, baziren kenketak ere, ze gordinkeria batzuk kentzen saiatzen ziren. Eta eransketak ere egiten zituzten. Hau da, agian kanta zaharrak ez zuen inolako moralismorik, eta Lafittek edo dena delakoak hartu, eta apaizen azken hitza eransten zion.

Bertso paperen bidezkoa. Gogoan dut gazte garaian Hernanira joaten ginenean dantzara, han ikusten genituela, tren geltokitik gora, bertsolariak bertso paperak saltzen. Hori oso arrunta izan da Euskal Herrian. Frantsesez feuilles volantes deitu izan dira, gaztelaniaz pliegos sueltos, portugesez folhetos de feira... Zergatik? Feriaz feria saltzen zituztelako! Zabalkunde honekin aldaketa asko ere izan dituzte baladek. Adibidez, XIX. mendeko eskuizkribu batek "kopla bitchiak" zioen eta oraingo kantariek "kobla bikiak" abesten dute. Yo nací dentro de Ronda famatua ere denborarekin Yo nací entre las ondas bilakatu zen. Horrelako adibide asko eskaintzen ditut liburuan.

Beno, luzaroan ez, baina neroni ere egon naiz hiru aldiz barruan. Ez dira neuk ezagutu ditudan euskal preso askoren egonaldi luzeak izan, ezta hurrik eman ere, baina ezagutu, ezagutu dut espetxea, eta horrenbestez, ez zait Ihartzegarairen gorabeherak sumatzea guztiz zail gertatu. Urteen zifren atzean, berriz, beharbada Torre Altonaga mungiarra egon daiteke. Hamazazpi bat urte egin zituen hark, eta nik harreman handia izan nuen berarekin, tesi bat egiten saiatu zelako kartzelan, eta ni hara joaten nintzelako. Baina beste asko ere ezagutu ditut. Izan ere, nork ez du ezagutzen gure herrian kartzelan luze egon den pertsonarik?

Giza patuari dagokion zerbait da. Nik ez dut uste hor gauza arraro bat asmatu dudanik. Unamunoren kezka metafisiko nagusia horixe da: bizi nahi dut, baina adimenak erakusten dit hilkorra naizela. Baina Egipto zaharreko faraoiek ere kezka berbera zeukaten, eh! Eta, bestalde, nik ezagutu ditudan ETAn ibilitako asko eta asko kezka handiko jendea da.

Hautatu nituen gertakari batzuk, norberaren bizian halako zedarriak izan daitezkeenak: hor agertzen dira bi maitasun -sinbolikoak dira, bi fase bezala: harreman sexuala ezagutu ez zuen garaikoa, eta ezagutu ondokoa-; eta agertzen dira ere umetan izandako gertakari funtsezkoenak.

Hollywoodeko film baten errodaje taldea Irlandako herri txiki batera ailegatu da, bertakoen bizimodua hankaz gora jarriz. Herriko biztanle asko extra lanak egiteko hartu dituzte pelikula egileek, jende asko agertzen den eszenetan betegarri izan daitezen. Aukera paregabea -eta ordaindua, gainera- ametsetako mundu hori hurbiletik ikusteko, pantaila handiko izarrak ia ukitu ahal izateko... Ametsa amesgaizto bihurtuko da ordea; zine mundua ez izan kanpotik eman lezakeen bezain ederra! Eta, egia aitortu dezagun, gauza bera esan liteke herri txikietako bizimoduaz.

Horixe da Marie Jonesen Stones in his Pockets antzezlanaren argumentua. Umorea, ironia eta tragedia elkartuz, Belfasteko egileak AEBetako zine industriaren parodia osatu du, normalean distirarik izaten ez duten pertsonaiei lehentasuna emanez. Extrak dira benetako protagonistak, eta horregatik Maskarada taldeak hitz hori (Extrak euskaraz, Extras gaztelaniaz) erabiltzea erabaki du, Euskal Herrirako egindako egokitzapenaren izenburu.

Konpainiako zuzendari Carlos Paneraren ustez, jatorrizko izenburuaren itzulpen zuzenak (Harriak haren patriketan, izango litzateke) ez zuen nahikoa adierazten antzezlanaren izaera. «Lan hau zine munduan kokatuta dago, eta guretzat hori zen garratzitsuena. Bigarren mailako aktoreei eman nahi genien lehentasuna, antzezlanean bezala izenburuan ere». Abenduaren 1ean euskaraz eta 2an gaztelaniaz egin zuten estreinaldia, Bilboko Arriaga antzokian, eta oraingoz horiexek izan dira antzezpen bakarrak. «Otsailean ekingo diogu Extrak Euskal Herrian zehar erakusteari, hil horren 3an Elgoibarren egingo den emanaldiaz», argitu digute.

«Antzezlan erakargarria iruditu zitzaigun», azaldu du Panerak, «arrazoi birengatik: batetik gaia, Hollywoodeko industria erraldoiaren eta herri txiki bateko bizimoduaren arteko talka; bestetik, istorioa zelan kontatzen den, pertsonaia askorekin baina aktore gutxirekin». Zehatz esateko, hamabost pertsonaia agertzen dira Extraken, baina antzezle bi besterik ez. Euskaraz Nabar Zarraga eta Jose Mari Carrere aritzen dira, gaztelaniaz Gorka Minguez eta Jose Mari Pertusa.

«Ez nuen nahi aktoreak oso ezagunak izaterik», azaldu digu Carlos Panerak. Extraken itzalean egon ohi direnek dute protagonismoa, eta Maskaradako zuzendariak ildo beretik jo zuen antzezle aukeraketa egiterakoan. «Carrereren kasuan ez da guztiz egia, baina haren ospea ipuin kontatzetik dator batez ere». Oreretarrak horixe izan du zeregin nagusia azken hamabi urteetan, baina antzerki dezente egindakoa da. Nabar Zarraga, berriz, LaRessistens izeneko taldean dabil, Bilbon. Panerak dioskunez, are ezezagunagoak dira erdarazko bertsioan dihardutenak.

Entzute handikoak ez izan arren, Panerak antzezle onak nahi zituen Extrak taularatzeko, erronkak ez baitu gutxiago eskatzen. Lanak ia ordu bi irauten du, eta ez du etenik. Aktore biak ia une oro daude oholtzan, eta bakoitzak zazpi edo zortzi pertsonaia desberdin jokatu behar ditu. Batengandik bestearenganako jauziak berehalakoak dira -hala behar du, erritmoa gehiegi motelduko ez bada-, eta ikusleek argi izan behar dute nor den nor momentu bakoitzean. Gehienetan, jantziren baten posizioa mugituz edo gorputz-jarreran aldaketa txikiak eginez lortzen da hori: baita ahotsa aldatuz ere, noski. Gainera, tarteka pertsonaia bik baino gehiagok parte hartzen zuten eszena batean. Halakoetan, aktoreak alegiazko norbaiti mintzatu behar zitzaizkion, ikusleei hura ikusaraziz inor ez zegoen tokian.

«Gehitu egiozu horri testu mordoa ikasi beharra, eta buruz gainera; ezin da koma bakarra lekuz aldatu», gogoratu du Jose Mari Carrerek. Berak eta Zarragak Maskaradaren proposamena onartu aurretik, zenbait aktorek uko egin zioten Extrak antzezteari, lan zailegia zelakoan Carlos Paneraren ustez.

«Bitxiena da Marie Jonesek modu arruntean antzezteko idatzi zuela lan hau», dio taldeko zuzendariak, «hau da, aktore bat pertsonaia bakoitzeko». Antza denez, egilearen lagun bi, txantxetan-edo, obra osoa antzezten hasi ziren, eta Jonesek aukera polita ikusi omen zuen hor. Modu horretan sortu zen, kasualitate hutsez, Extrakek duen ezaugarririk behinenetako bat.

Galdera ezinbestekoa da: lanak xarma bera edukiko luke hamabost aktorerekin, ala antzezteko modua da, hain zuzen, arrakastaren gakoa? Jose Mari Carrereren iritziz, «indar bera eduki behar luke, plazaratzen den mezuagatik: nork bere istorioaren berri eman behar du, nahiz eta istoriorik sinpleena izan. Hori bi edo hamabost aktorerekin egiteak berdin dio. Egia da birekin bakarrik egitea deigarria dela berez, baina hori lehenengo ordu erdiko kontua da. Denbora hori igarota, ikuslea jabetu egin da lanaren mekanikaz, eta zerbait gehiago behar du: istorioa bera, hain zuzen». Eta hala da: Extraken hasierako zatian pertsonaia gehienak aurkezten zaizkigu, baina ez da gauza handirik gertatzen. Pentsa liteke, oharkabean baino ez bada ere, Jonesek propio idatzi zuela antzezle birentzat.

Extrak antzezlan umoretsutzat aurkezten da, baina euskarazko bertsioaren estreinaldian behinik behin, ez zen algara handirik entzun. Maskaradako zuzendariak nahiz aktoreek umore isileko lana dela azpimarratu dute, ironia finekoa, ezpainetan etengabeko irribarrea itsasten duenetakoa, algaratan lehertzekoa baino. «Nik, egia esan, entzun zirenak baina barre gutxiago espero nuen», dio Nabar Zarragak. Tragikomedia da, izan ere, Extrak. «Eta, Nerudaren postarian bezala, osagai tragikoek gero eta leku handiagoa hartzen dute kontakizunak aurrera egin ahala», uste du Panerak. Marie Jonesen lanak amets hautsiei buruz dihardu, baina baita sortzen diren amets berriez ere. Ezin gehiagorik argitu antzezlanaren amaiera zein den esan gabe.

Iñaki Martiarena Mattinen marrazkiak lagun dituztela hainbat idazlek irakurle gazteenentzat sortutako olerkiez eta ipuinez osatua dago Gure mundu txikitik. Aurten Igeldon Eskola Txikiek ospatu behar duten festaren karietarat egindako liburua dugu eta, beraz, herri txikiek eta herri txikietako eskolek duten giroa daukate erreferentzi nagusi idazleen lanek. Besteak beste, Juan Kruz Igerabidek Bi inurri, lau inurri, Mirri-marra eta Tilin-tilin, tilin-tin poemak idatzi ditu; Patxi Zubizarretak Mundutxo kontakizuna, Arantxa Iturberen Hamabost egun ohean ipuina; Jesus Mari Olaizola Txilikuk Black Panther kontakizuna eta Joxean Ormazabalen Denboraren gurpilean poema. Liburuarekin batera, izen bereko diskoa plazaratu dute.

Mendeetan zehar eta kokagunearen arabera egurats giroa eta eguraldiaren ezaugarrien multzoa nola ikusi izan diren azaltzen du Gaiak argitaletxeak plazaratutako Uholde unibertsaletik gaurko katastrofismora. Klima: historiaren, mitoaren eta zientziaren artean liburuak, klimaren gaineko hainbat historia, mito, gertaera eta interpretazio zientifiko biltzen dituen lanak. Lantzen dituen gaien artean honakoak daude:Antzinatetik Errenazimentura artekoak, filosofo eta ilustratuen klima, XIX. mendea eta Ipar-mendebaldearen nagusitasuna, XX. mendeko klima aldaketak, hala nola klimari buruz ere eman zen Ipar eta Hegoaren arteko leizea; uholdearen logika; klimaren, ekonomiaren eta ideologiaren artean dagoen harremana, eta klimaren historia.

1974an sortu zen Indar Trabes musika taldetik hasiz 1988an talde bezala musika emanaldirik gehiago ez ematea erabaki zuen Itoiz mitiko haren agur esateko ordura artekoak jasotzen ditu Jon Eskisabalek ûtaldekideekin eginiko elkarrizketak eta garai bakoitzeko argazkiak lagunû Paper Hotsak argitaletxearen Haria bilduman kaleratutako lan honetan. Nortzuk osatu zuten Indar Trabes, nork lagundu zien taldea osatzerakoan, zein eragozpen gainditu behar izan zituzten, plazaz plaza aritutako garaia, lehen diskoa grabatzeko Itoiz izena hartu zutenekoa, harekin Durangoko Azokan rock disko onenaren saria eskuratu zutenekoa; ondorengo kontzertuak; Itoiz desegin eta Juan Carlos Perezek Ezekiel sortu zuenekoa; Itoiz berriro abiatu zenekoa eta beste hainbat eta hainbat xehetasun jasotzen ditu egileak bertan.

Trantsizioa izenburua jartzea erabaki dute Artelekukoek euren Zehar aldizkariko azken zenbakiari, aurerapenaren eta aldaketaren ideia agertu nahian, nahiz jakin badakiten aurrerapena eta aldaketa ezegonkortasunaren iturri direla inoiz, elkarrekintzako prozesu dinamikoak abiarazteko oinarri ere badirela uste dutelako. Horregatik aztertzen dituzte bi trantsizio, Espainiakoa eta Armeniakoa. Eta horrez gain, Belen Gopegui Alferrikakoaren egiaren inguruan elkarrizketatu dute, baita Charles Esche ere Artea, aukera eta demokraziaz, Geert Lovinkek medio berriak, teknologia eta artea ea zorigaitzeko ezkontza ala sintesi perfektua diren argitzen du, Anna Barseghianek «Feminismoa» oraindik hitz gordina den lekua lana plazaratu du, eta Forum atalean Copyrighta eta museoen etorkizun digitala eta Creative Commons lizentziak dituzte hizpide.

Urtero bezala, Euskaltzaindiak eta Bilbao Bizkaia Kutxa Fundazioak plazaratu dute euskal eskola umeak literaturgintzara bultzatzea helburu duen Resurrección Maria Azkue literatur lehiaketako sariak jaso dituzten lanen bilduma. Besteak beste, narrazioei dagokienez lehen saria bereganatutako 13 urteko Enma Aresteguiren Hazparne; bigarren saria eskuratutako 13 urteko Laida Zabalaren Denboran barrena; lehen saria eskuratutako 17 urteko David Fernández-Rodríguezen Triste nago, eta bigarren saria eskuratutako 15 urteko Garazi Ansa Arbelaitzen Askatasunak larrosa usaina du, baina.... Olerkiei dagokienez, berriz, lehen saria 15 urteko Miren Estibaliz Vivancoren Engoitik Ithakan da.

Jesús Angulo eta José Luis Rebordinosen artean Julio Medemen zinemaz idatzitako lan hau Euskadiko Filmategiaren eta Huescako Zinemaldiaren artean argitaratua izan da. Bertan, La pelota vasca. La piel contra la piedra filma zela-eta halako erasoak jaso behar izan zituen zine zuzendari honen lana filmaz filma aztertzeaz batera, Julio Medemi bere lana aurrera eramateko garaian zein behin hura plazaratu ondoren bizitzea egokitu zaizkionak ere jasotzen dira, Julio Medem beraren ikuspegitik gainera.

Zer senti dezake Espainiako hainbat kartzeletan urte luzez preso egondako ETAko partaide batek espetxetik atera eta bere sorterrira itzultzen denean? Horixe da Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegik azkeneko eleberrian jorratzen duen gaia. Berrogeita hamar urte ditu Antton Ihartzegaraik hori gertatzean. Hamazazpi urte egon da barruan, eta bitarte horretan gurasoak ez ezik, jaio zen baserria ere galdu du. Bestalde, egundoko aldaketak sumatzen ditu herrian, bai paisaiari dagokionez, bai egoera politikoan ere, kartzelan prestatu zuen bidaia kontra-kronologikoa egiterakoan.«Politikeria» deritzaion asko ikusten du inguruan, eta nolabait lekurik gabe aurkitzen da gizona. Lagunek esaten diote kulturara edo politikara lotu behar dela orain, dagoeneko ez dauzkala ez osasuna ez urteak komando bateko kide izateko. Anttonek, ordea, Euskal Herriaren independentzia lortu nahi luke, eta horretarako borroka armatua derrigor ikusten du, berak egin ala ez. Negozioazioaren bidea komeniko da, dio, baina ezpatarik gabeko naziorik ez da inoiz sortu, eta Euskal Herria sortzeko ere ezpata beharrezkoa da. Azkenean, etsirik, denei agur esan eta badoa Labartzatik, bakarrik bizitzera.