Argia astekaria webgunearen hasiera

Alderdi osoaren batasun irudi indartsua, protagonismo politikoa eta lidergoa, eta eratuko den negoziazio mahaiari begira bere kokapen politikoa finkatzea, horiexek bide dira EAJk agiri berriarekin bilatu dituen helburuak. Era guztietako edukiak ditu agiriak, nahi duenak txiklea bezala erabiltzeko modukoak, negoziazio korapilatsu baten atarian nahi den malgutasunarekin aritzeko atea zabaltzen duena. Elkarrik urteetan jorratu duen anbiguotasun eraikitzailearen doinua da nagusi. Baina gauden une politikoari begira, eta sintesi ahalegin handia eginez, hiru eduki oso orokor azpimarra daitezke: bat, Euskal Herriak -euskal gizarteak-, erabakitzeko eskubidea du; bi, erabaki gaitasun hori paktatzeko beharrari lotua dago eta itunaren kultura helburuan bakarrik ez, berau lortzeko bidean ere praktika izan behar du; hiru, alderdien mahaia ofizialki eratu aurretik ETAk jarduera armatuari uko egin behar dio. Agirian ez da eduki berritasunik, baina ordena jarri du ei datorren negoziazio garaiari EAJk egoki hel diezaion.

LARRUNen jaso ditugun hausnarketak laburbildu zituzten hiru sindikalistek eta ia entzuleei betarik eman gabe hasi ziren elkarri galdezka. Jose Elorrietak gaur egungo sindikalismoak nondik nora jo behar duen azaldu zuen. Sindikatuek hankak lurrean izan behar dituztela, egunerokotasunetik gertu egon behar dutela azpimarratu zuen. «Lurra zenbat eta gehiago ukitu orduan eta indartsuago da sindikatua» esan zuen.

Rafa Diezek galdetu zion Berhokoirigoini ea zer egin dezaketen langile sindikatuek nekazaritzaren alorretik gertuago egoteko. Bi bide azpimarratu zituen. Batetik, norbanakoaren jarrera lantzea aipatu zuen eta esan zuen badirela gaiak nekazari ez den jendea ere hurbil dezaketenak, adibidez, transgenikoen gaia. Bestetik, koadro juridikoa aldatzea beharrezkotzat jo zuen.

Rafa Diezek behin eta berriz aipatu zuen euskal esparru sozioekonomikoa eta Euskal Herrian esparru bateratua egiteko zailtasuna aitortu zuen. Sindikalistak astindu eta hitz politetatik praxisera igarotzeko garaia dela azpimarratu zuen. Euskal esparru sozioekonomikoaren osaketan Laborantza Ganbara jarri zuen adibide. Jose Elorrietak ere Laborantza Ganbara aipatu zuen, eredu «progresista» eta «nazionala» biltzen dituen erakundea. Laborantza Ganbara Frantziako Estatuari konfrontazio demokratikoa egiten ari dela esan zuen eta Hegoaldean berriz, indar gehiago izanda, Espainiako Estatuaren aurrean konfrontaziorik ez dagoela gaineratu zuen. Laborantza Ganbarak planteamendu estrategikoak eta egunerokotasuna bildu dituela azpimarratu zuen eta zera gaineratu: «Perspektiba positiboa da zuentzat eta Hegoaldeko hutsunea mahai gainean jartzen du». Euskal esparru sozioekonomiko bateratua nola egin galderari honela erantzun zion Berhokoirigoinek: «Iparraldean behar dugu existitu ofizialki, bestela ez dugu efikaziarik. Espero dut 20 urte gabe izango garela. Beharbada Departamenduaren bidez? Gero egingo ditugu gauzak Hegoaldearekin, baina ez bagara ez gara nibel bereko partaide».


Jose Elorrietak egindako hausnarketaren arabera Laborantza Ganbara abian jarri dute, baina Frantziako Estatuak ez du burua makurtuko zentimetro bat bera ere. Nola egin aurre? Hona Berhokoirigoinen erantzuna: «Guk baditugu galderak erantzun gabe, baina uste dugu beraiek ere badituztela galderak erantzunik gabe».

Euskal esparru sozioekonomikoa osatzeko, ELAk eta LABek jarduera sindikal bateratua egiteko elkarri zer eskatzen dioten galderari erantzun zioten Elorrietak eta Diezek. Elorrietak azpimarratu zuen helburua dela onartzea bi erakunde direla, eta bi izanda, estrategia bera finkatzea. Nola egin lan bateratua? Ez dela erraza aitortu zuen, bestela honezkero egin zutela. Diezen ustez, «ziklo bat egin genuen eta beste jauzi batzuk eman behar izan direnean lokatzetan sartu gara. Ez dugu gaitasunik izan egoera politikoan kokatzeko. Elementu potoloez, estrategikoez hitz egiteko ordua etorri da. Prozesu politikoak eskatzen du eta herriak ere bai. Azkenaldian gutxi hitz egin dugu eta konfiantza galdu dugu».

Urriaren 14an, ostiralean, ezagutarazi ziren Donostiako Udalaren aurrekontuak: "Legezko epean, Euskadin beste ezein hiriburuk ez du horren goiz egin, eta Estatuan ere lehenetarikoak izan gara", adierazi digu Odon Elorzak. Eta oposizioak aurrekontuak bloketau balitu?: "Hori EAJren esku dago. Espero dezagun PPrekin bat egiteko tentazioan ez erortzea. Oposizioak aurrekontuak blokeatu ditzake baina, baldin eta guztiok -atalez atal eta kasuan kasu- amore emateko gauza bagara, eta ni lehena, oposizioak aurrera ateratzen lagundu dezake. Aurrekontuak guztionak izan daitezke, denok partekatuak, hori behar du hiriak", dio alkateak. Hona, berriz, zentsura mozio posiblea nola ikusten duen: "Ez dut uste zentsura mozioa aurkezten ausartuko direnik. Baina tira, PPk eta EAJk blokeo frontea antolatua dute, oposizio politika suntsitzailea. Donostiarrek era ezkorrean baloratu dute jada, eta bestela, denborak esango du". (Udalari buruz planteatutako gaiak alboko koadro batean paratu ditugu).

Hiriko futbol talde nagusiaren egoera ekonomiko larria aipatu diogu segidan: "Gipuzkoako Joxe Joan Gonzalez de Txabarri diputatu nagusiak Realaren azkenaurreko zuzendaritzaren lana eta kudeaketa goraipatu zituen iaz. Udal eta Diputazioaren arduradun nagusiek hainbat gauzetan bat egiten dugu, futbol talde baten kontzepzioan ez dugu bat egiten, ordea. Anoetan burutu nahi izan zen Gipuzkoarena proiektuaren aurrean nire iritzia eman nuen. Nire nahia ez zen proiektua geldiaraztea, operazio hura arrazoizko bideetan barrena bideratzea baizik. Lortu nuelakoan nago".

Politika orokorreko gaiekin hasi aitzin honela esan digu Odon Elorza Donostiako alkateak eta PSE-EEko kideak: "ETAren jomugatik at izanda, hobeto hartzen dut arnasa, bizitzaz gehiago gozatzen dut eta lehen egiten ez nituen gauzak egiten ditut, ez nahi nituzkeen guztiak hala ere. Alabaina, egoera behin-behinekoa edota zirkunstantziazkoa izan daitekeela kontziente naiz".

Hasteko, Nicolas Redondo Terrerosen PSE-EErekiko alderatuz, beste alderdi bat antzematen dut. Alderdi sozialistak PPrekiko zituen hainbat menpekotasun hautsi ditu Euskadin, eta batez ere estatu mailan. Hautematen dut, halaber, Patxi Lopezen eta Jesus Egigurenen lidergoa sendotuz doala. Beren nahia -astiro-astiro, egia esanda- estrategia baskista lantzea eta garatzea da. Euskadin ditugun arazoez kontziente izaki, epe ertainean PSEk euskal gizarteari alternatiba irekia eta aurrerazalea aurkeztea espero dut: aniztasunez eta errespetuz jokatuko duena eta autogobernua areago bultzatuko duena.

Guk aurkeztu ditugun zuzenketak onartzeko aukerekin eszeptikoa naiz. Alabaina, alderdiaren kongresuan eztabaida sustatzea, alderdi sozialistaren aniztasuna agertzen duen parte-hartzea, eta gustatu edo ez, mahai gainean euskal herriak bere etorkizunaz erabakitzeko duen gaitasuna planteatzea -marko demokratiko eta bortizkeriarik gabeko batean- saihestezina izateaz gain, beharrezkoa eta oso egokia iruditzen zait.

Euskal gizarteak erabakitzeko eskubidea duela. Beti ere, kontsulta demokratikoen bitartez, galdera edo planteamendu argi eta garbien bidez, eta erantzunak benetan gizartearen gehiengoa ordezkatzeko badira. Hau da, oraingo marko jurdiko-politikoa aldarazi dezaketen erabaki garrantzitsuak herritar gehienen erabakia eta parte-hartzea behar ditu, herritarren portzentaje handia behar du, eta segidan Madrilgo Gobernuarekin prozesu aldebikoa ere behar du. Ezin du besterik izan, bestela lau urtetan behin Espainiarekiko harremana bozketan jarriko genuke, eta hau kontu serioa da.

Ezbaia horrek ez dit loa kentzen. Niretzat Euskal Herria espresioa oso garrantzizkoa eta egokia da, berak daraman edukiarengatik: Herria alegia. Alabaina, niretzat, herria, nazioa edo nazio komunitatea baino, herritarren kohesioa da garrantzizkoena, Euskadiren eratzea, egituratzea eta antolatzea alegia. Eta zeregin horretan lurralde haurrideekin -Nafarroa nola Iparraldearekin- bide egin ahal izatea. Biolentzia eta inposiziorik gabe bide hori landu daiteke datozen hamar urteetan.

Ez dut uste Ibarretxe Plana hori soilik denik, baina hori balitz nik ez nuke onartzeko arazorik izango.

Niretzat Espainia beti Estatu nazio-anitza izan da. Espresio hori federalismoaz ari zen liburu batetik jaso nuen orain hogeita hamar urte, eta ideia berberari eusten diot.

Galdera horri ezin zaio bat-batean eta zehatz-mehatz erantzun. Baina, zein bide eta zein erreferendum mota planteatu nahi den arabera erantzun dakioke, betiere, herri honetaz ari garenean zein lurraldez ari garen zehaztuz gero.

Nire ustez, inork ez du kontsulta bat eskatuko EAEko lurraldera mugatua. Horregatik diot inportantea dela prozesuaren nondik norakoa, unea zein den, zein den galdera edo galderak. Baldin eta gehiengoak galderari erantzuten badio, ea zein neurritan hartu behar duen kontuan Estatuko Gobernuak, ondoren, herriak libreki adierazi dituen aldaketak, kontsekuenteki, araua edo lege mailan aldatu ahal izateko. Gauza bat da printzipioen eremua eta besterik da prozesu hori gauzatzea.

Bai, baina erreferenduma gauzatu daiteke edo ez. Dena une eta marko politikoaren menpe dago, baita egin beharreko galdera ere. Uneon garrantzizkoena herri honen erabakitzeko ahalmena onartzea da, hori ezin da aldez aurretik denboran edo galdera zehatz batean zehaztu ordea.

Hasteko, lurralde horietako herritarren askatasunean oinarrituta. Hori gakoa da. Gustukoak izan edo ez, Nafarroan edota Iparraldean dauden soziologiak eta joera politikoak errespetatuz. Beraz, ez ditzagun errealitate horiek ukatu, eta artikulatu nahi dituztenek nahi beste ahalegin egin dezaten bertako indar korrelazioak aldatzeko.

Subiranotasunez hitz egitea euskaldunen aldetik hala nola Espainiako Gobernuaren aldetik, falazia eta amarrua da. Subiranotasuna Europa honetan, gizarte moderno honetan, erabakiak Bruselan hartzen direnean, absurdua da. Ejertzitoen estrategia militarrak NATONn edo NBEn erabakitzen dira edo AEBek ezartzen dute. Ekonomiaz eta monetaz besteak beste. Espainiako Konstituzioa onartu zenetik mundua zeharo aldatu da, subiranotasunak konpartituak dira, AEBek edo enpresa globalizatuek eta multinazionalek erabat mediatizatuak. Gaur egun subiranotasun partekatuaren eredua da gailentzen dena. Izan gaitezen errealistak eta ez gaitezen inora ez garamatzaten eztabaidetan sartu.

Gaur gaurkoz, lehentasuna eta garrantzia duena ETA eta Espainiako Gobernua mahai batean esertzea da. Baina horretarako ETAk armei edota terrorismoari uko egingo dion bermea behar da. Hau da, zenbait arazori irtenbide emateko modua eta bermea ETA bukatzea da. Egoera horrek alderdien mahaia gauzatzea erraztu egingo luke, eta orduan ezker abertzaleak bertan izan beharko luke. Hasteko, datozen hauteskundeetan indar politikoen parte-hartzeaz hitz egiteko eta ondoren autogobernurako bideez hitz egiteko.

Distentsio neurriak beharrezko dira. Baina Rodriguez Zapateroren Gobernuak duen maniobra margenaz kontziente izan behar dugu, espainol eskuinaren eta hedabideen presio azkarraren menpe dago. Kataluniako Estatutua Gorteetan izandakoan gertatua edo Ceuta eta Melillako arazoarekin ikusi baino ez dago. Baita, jakina, Zapaterok ETArekin elkarrizketatzeko prest dagoela dioenean egiten zaion presioa ere. Testuinguru horretan Espainiako Gobernuak ETAren aldetiko bere amaierako keinu erabatekoa behar du. Hartara, nik uste, espetxe politikaren aldaketarekin has liteke nolabaiteko distentzioa.

Kataluniako Parlamentutik atera den Estatutua logika parlamentarioari dagokio. Ezin dugu ahaztu parlamentu horretako gehiengoa nazionalista dela, beraz, onartutako testuak CiU eta ERCren eskaerak bildu ditu hainbat ataletan. Estatutuaren izapideak behar diren moldaketa edo aldaketa itunduei eutsi beharko lieke. Modu horretara, Estatutua ez litzateke Konstituzioaren aurkakotzat hartuko, eta aldi berean, ez litzateke desitxuratua izan beharko indar politikoek eta kataluniar gehienek ezetza eman ez diezaioten erreferendumean. Alegia, Estatutuak ezin du Gorteetatik pasa koma bat ukitu gabe, ezta Parlamentuaren gehiengoak erabaki duena desitxuratuta atera ere. Horrek Zapaterori irtenbide orekatua bilatzea eskatzen dio. Hori da bere apustua. Konponbidea hautematea zaila eta konplexua da, ez dut ukatzen, baina Zapateroren gaitasunean konfiantza daukat. Nire ustez, aterako den Estatutua alderdi gehienen baietza jasoko du erreferendumean.

Estatutua Gorteetatik indartsu ateratzen bada, bidea zabal liteke autonomia erkidegoen eta Estatuaren arteko estatutuen erreformak gauzatzeko. Euskaldunok ere bide hori aztertu eta segi genezake.

Bai, baina presarik gabe. Hasteko, alderdi politikoen mahaitik atera daitekeena ikusi behar da. Baita, zein gaitasun eta malgutasun daukan Espainiako Konstituzioak ere. Nire ustez, Konstituzioak baditu hainbat artikulu eta bide, gehiago aztertu eta sakontzeko.

Batasunan aldaketa ematen ari da, begi-bistan dago. PSEko kide batzuek Anoetako Proposamena positiboki baloratu genuen, ez zela nahikoa ere esan genuen. Baldintza politikoak sortu behar dira eta Batasunari "lagundu" behar zaio ezker abertzaleak behar duen autonomia irabaz dezan. Jakina, hobe litzateke aldaketa azkarragoa izatea, hartara, Batasunak XXI. Mendeko Europan edozein helburutara iristeko bidea demokraziarena dela sinesten duen seinalea litzateke. Pentsaera horrekin koherente jokatzea da bidea, Batasunari ez zaio besterik eskatzen. Hortik aurrera instituzioetara itzuliko da eta bere helburuen alde lan egingo du, herri borondatearen botoa bitarteko duelarik, bestelako baldintza eta inposiziorik gabe. Horretara iritsiko den desioa eta esperantza daukat.

Ez horixe! Baina ez badugu lortzen ezker abertzaleak 2007ko Udal eta Foru hauteskundeetan parte hartzea, bake eta normalizazio prozesuaren ahaleginak porrota jasoko du. Beraz, denok lanean jardun behar dugu ETAk armak utz ditzan eta Batasuna legalizatua izan dadin. Baita, modu horretara, PP ere mahaian egon dadin. Ez badugu hori lortzen, erraza dena esaten baina zinez zaila dena lortzen, beste behin ere trena galduko dugu.

Oraindik Izaronews agerkari elektronikoan duela gutxi eskainitako elkarrizketa guztiz hoztu ez denean, Xabier Arzalluzek Galiziako A nosa terra astekarian jaurtitakoak ez dira txantxetakoak. Zabala eta luzea da elkarrizketa eta zati batean, ETAko buruzagi historiko Txomin Iturberen heriotzari buruz aritu da. Euskal Herrian bizi den negoziazio giroari erreferentzia eginez, negoziazio saioetan norbaitek beti sartzen duela eskua dio EBBko lehendakari ohiak. Testuinguru horretan jotzen du Aljerreko negoziazio saioraino, eta hura dela eta eraman zutela Txomin Iturbe Aljeriara. Han «hil egin zuten», dio gordinki, eta iradokitzen du inork ez duela sinesten orduan eman zen bertsioa, «arazoa da ea nork hil zuen». Ofizialki, Txomin Iturbe auto istripuz hil zen Aljerian eta hori ez da zalantzan jarri izan, nahiz eta heriotzaren unean, 1987an, Espainiako komunikabide batzuek entrenamendu militar batean hil zela zabaldu zuten. Galiziako kazetarekin egindako elkarrizketan, Arzalluzek berriz adierazten du ez duela konfiantzarik PSOEk negoziazioaren aurrean duen borondatearekin, bere ustez PSOEren helburua, Katalunian eta Galizian egin duen bezala, kosta ahala kosta Eusko Jaurlaritzan sartzea baita. Asko entzun da Izaronews-eko elkarrizketa ez zela izan Sabin Etxean egun nagusi direnen batere gustuko. Arzalluzek dio bera bizitza politikotik erretiratua dagoela, baina bizitza politikoaren analisia egiteko guztiz osasuntsu ikusten duela bere burua.

Joan den larunbatean 10.000 pertsona bildu zen Carcasonnan Okzitaniako kulturaren alde. Manifestazioak, gutxitan bezala, oihartzuna lortu du Frantziako zenbait komunikabidetan eta David Grosclaude Okzitaniar Ikasketen Institutuaren lehendakariak manifestazioaren bukaeran adierazi zuenez, «Carcassonaren aurreko bat eta ondorengo bat izango da».

Egin berri dugu hitzarmena Eusko Jaurlaritzarekin eta hiru foru aldundiekin finantziazio berrirako. Guretzat hori gakoa da, besteak beste gure geroa ahalbidetzen duelako. Hitzarmen horren bitartez lortuko dugu finantziazio duina izatea. Hitzarmen berrian badira aldaketa garrantzitsuak: baliabide materialak informatikaren alorrean eta baliabide pertsonalak. Zenbait pertsona adjudikatuko genituzke proiektu zehatzekin. Ikerkuntzaren ikuspegitik hori behar-beharrezkoa da. Batez ere diot hori, Euskaltzaindiak bereganatu behar dituelako gaur egun euskalgintzan ari diren taldeak: itzultzaile, idazle, teknikari, kazetari eta hainbat. Integratzeko modu asko daude, baina beharko genuke jakin beraiek zer egiten duten eta beraiek, berriz, guk zer egiten dugun. Sarritan gerta daiteke beraiek egiten duten lana guk ez ezagutzea eta alderantziz.

Horretarako badira euskaraz gutxienez bizkaieraz «ei» eta gipuzkeraz «omen». «Ei» eta «omen» baino nahiago nuke aditza deklinatu orainaldian eta ziurtasun osoz.

Elkarrizketa hau oso xelebrea da zeren proiektuak plazaratu eta gauzatu baino lehentxuagoan egiten dugunez, oraindik gauza batzuk planteatze mailan eta beste gauza batzuk gurari mailan daude.

Hala da. Euskaltzaindiaren tempusak oso bereziak dira eta aldi horien arabera jokatu egin behar duzu, zerbait aldatzeko bada ere. Gauza bat esan nuen kargua hartu bezain laster: "Jarraitasuna izango da nagusi, baina jarraitasun horretan gauza batzuk bai nabarituko direla». Horretan ari gara, besteak beste, ikerkuntza proiektuak jarri ditugulako martxan, estatutuaren aldaketa ere hortxe dugulako eta batez ere, finantziazio marko berriak ekarriko digulako beste ahalbide bat. Hiru ardatz nagusiak horiek badira ere, gutxienez beste bi helburu banituzke. Bata: urgazle diren euskaltzainak Euskaltzaindiara hurbildu eta urgazle berriak ekarri. Nondik? Zientzia, teknika... mundu profesionaletik. Alor horietako ordezkariak ez baitaude hemen. Bestea: euskalgintzan ari diren elkarteekin, pertsona juridikoekin lan egin hitzarmenen bidez, baina maila instituzionalean.

Orain bi euskaltzainen lekua daukagu hutsik. Bat betetzeko hautagaia hor dago (Ana Toledo). Ikusiko dugu bigarrenarekin zer gertatzen den, baina asmoa da Euskaltzaindian lan egin dezakeen jendea erakartzea. Euskaltzaindiak behar dituenak dira euskalgintzan murgildurik egon eta nolabaiteko ekarria egingo dutenak. Euskaltzaindia ari baita, besteak beste, batua zehazten eta horretarako arlo asko ukitu behar izaten dira eta arlo horietako nolabaiteko adituak behar ditugu. Duela 30-40 urte pentsa ezina zena, gaur egun, kimikaz, ingeniaritzaz euskaraz ari gara eta horiek ere badute euren isla hizkuntzan. Horrek ez du esan nahi unibertsitateko irakasleak, idazleak... behar ez ditugunik, baina besteak ere bai.

Edozein hizkuntzatan arauak konbentzio hutsak dira. Beste hizkuntzetan zalantzan sekula ez dugu jarriko, euskaraz berriz dena da zalantzagarria. Beharbada, araugintza horretan berriegi garelako. Arauak ûjurista naiz eta arauetan sinestu behar dutû, arau sozialak eta gramatikalak eta abar, malgutasunez erabili behar direla uste dut, malgutasuna erabili daitekeen lekuan. Ez bestelakoetan. Hizkuntzaren batasuna dago jokoan. Beraz, baldin eta badago erakunde bat horretarako agintaritza ofiziala duena eta euskarazko lurralde guztiak barruan hartzen dituena nik uste itsu-itsuan ibili beharrean eztabaidatzen zalantzagarri den ala ez, hori onartzeko modukoa izan daitekeela. Besterik da bakoitzak etxean izan ditzakeen asmoak, usteak... Gabinetearen ordu bakarti horietan filologo-linguista jokoetan norberaren burua sartzea.

Gero, Euskaltzaindiak beharko luke jakin kontrastearen bidez, ia arau hori gizartean nola dabilen. Puntu batzuetan asma dezakeelako eta beste batzuetan guztiz oker ibili. Problema da kontraste hori nola egin. Nik eskatuko nuke kontraste hori nahiko instituzionala izatea. Ezin daitekeena da norbera, euskaldun bakoitza, araugile izan. Hori anarkia da eta hizkuntzarentzat ez da ona.

Galdera ona. Nahiko nuke nik ere hori bera jakin. Bat: Daukaguna ezagutzen al dugu? Bi: Ezagutzen dugunetik erabiltzen dugu? Ala betiko tentazioan jausteko puntuan ibiltzen gara beti, hau da, lehena ni eta gerokoak gero. Batzutan errepikatu egiten dira lanak, bikoiztu egiten dira baliabideak lan bera egiteko. Horretan euskaldunok asko ikasi behar dugu, batera jokatzeko. Eta batera jokatze hau da oso inbokazio polita, elkarrizketan oso ondo geratzen da, baina gauzatu egin behar da egunerokotasunean eta zoritxarrez, ez da gauzatzen. Badirudi bakoitzak bere txokoa daukala eta txoko horretatik abiatuta badoala aurrera. Euskaltzaindiaren mentalitatea ez da hori. Gurea da ahal dugula behintzat, batzearen aldekoa, bakoitzari aitortuta zer egiten duen.

Beharbada hori da euskara moduko eremu urriko hizkuntzetan gertatzen dena, normatibizazio eta normalizazio prozesuan beti dago horrelako jokaera: aitzindaritza nork duen.

Txillardegiri buruz gauza bakarra esan dezaket. Begirunea eta miresmena diot eta uste dut liburu hori egiteko eta berari eskaintzeko merituak aspalditik daudela ondo frogatuak, aski frogatuak eta larregi frogatuak, bistan da. Beste gauza bat dira bestelako aferak. Nik egin behar izan dudanean beti Txillardegiren alde egin izan dut. Eta jakina, liburua aurkeztu genuenean esan nuena berresten dut, oraindik ere asko espero dugula Txillardegirengandik.

Euskaltzaindiaren bileretan gauzak errespetuz egiten dira, eta jendea gaiak sakon aztertzeko eta erabakiak hartzeko gogoarekin etortzen da. Sarritan, gainera, puntu baten gaineko aurrekariak ezagutzen ez badira, zaila izaten da erabakiak hartzea. Flipatu baino, gozatu egiten da askotan, ikusirik hainbat aditu lanean euskara aurreratzeko ahaleginetan. Benetan aberasgarria da Euskal Herriko leku desberdinetako horiek eztabaidatzen ikustea eta puntuak argitzen jardutea. Horrek ez du kentzen, jakina, bilerak bukatu eta topikoak behar duenez, bazkaltzera joatea eta orduan, giroa aldatzea. Izan ere, gaur ez didazu galdetu Bazkaltzaindiarengatik eta prest nengoen erantzuteko.

Dendari ezezagunari, mekaniko ezezagunari... baita mediku ezezagunari ere euskaraz egingo nioke lehenengo hitza. Zuri, Bilboko notarioari gaztelaniaz egingo nizuke.

Praktikaren kontrakoa egingo zenuke.

24 urte dira notario hasi nintzela. Ondarroan nire kezka izan zen hain zuzen ere, hori saihestea. Nik nahi nuena zen ez bakarrik lehenengo hitza baizik eta bigarrena eta hirugarrena euskaraz izatea. Lehenengo hitza esaten dugu, baina bigarrena eta hirugarrena lehenengoa bezain inportanteak dira. Jendeak egiten zuen lehenengoa erdaraz eta gero: «Kontxo! Euskaldune berori!», «Euskalduna naiz eta zuka mesedez». Nire ahalegina izan da horrelako lanbideetan euskara naturaltasunez sartzea, ahoz behintzat euskaraz egin ahal izatea.

Zer da Bilbon gertatzen dena? Euskaldun zaharra bada gustura sentitzen da eta euskaldun berria bada euskaraz egingo du, ikusten duelako nolabait gorpuztuta berak ikasi duena. Idatzizkoa beste upeleko sagardoa da. Badakigu batzuk beti esango dutela: «A bai, notaritza!».

Galdera: Ze kostako litzateke mundu juridiko publikoa euskalduntzea?

Erantzuna: «Administrazioa euskalduntzeko prozesua latza izango da. 20 urtetako epea beharko du gutxienez. Mundu honetan gainera, beste arazo bat dago: betidanik funtzionario direnek zer nolako oztopoak jarriko dituzte horren aurrean? Eusko Jaurlaritzak noraino heldu nahi dio afera honi? Funtzionarioek behintzat ez badute bereganatzen asuntu hau guzti honek porrot egingo du. Gero, honetaz aparte, oso garrantzizkoa izango da guzti honen desarroilatzeko sortzen den euskara ereduaren funtzionaltasuna».

Esango nuke azkeneko puntuan askoz gehiago egin dugula lehenengoan baino. Corpusaren ikuspegitik euskara estandarra egiteko ordutik hona pauso inportanteak eman dira, batasun nahiko zabalera iritsi gara. Euskara juridikoarekin itxaropentsu nago. Funtzionarioen euskalduntzean ez horren alai. Ez prozesua etenda dagoelako, baizik eta oraindik mentalitate aldaketarik ez dagoelako. Ez dut esan nahi gure mentalitatea goitik behera aldatu behar dugunik, ez bada kontsentsuz baino; erdaldunek euskara normalago ikusteko eta euskaldunek gehiago erabiltzeko. Funtzionarioekin gertatu izan dena da tituluak atera eta gero erabileran eskas, motz eta urri ibili. Badakite igeri egiten, igerilekua edo itsasoa aurrean dute, baina ez dira ausartzen euren buruak igerilekura botatzen. Eta igerian egin behar dute bestela jai daukagu. Euskalduntze eta alfabetatzean batzuk oraintxe konturatu dira justizian eta medikuntzan egin behar den lanaz. Langile horiek jendearekin lehen-lehenengo harremana dute.

Kataluniako Estatutu proposamena jorratzea ala ez erabakiko du datorren azaroaren 2an Espainiako Kongresuak. Osoko bilkurak jorratzea erabakiko du, hor ez dago zalantzarik. Irrika handia dago, ordea, Zapaterok egingo duen hitzaldiaren aurrean, orduan argituko baititu, neurri batean behintzat, Kataluniako Estatutuari egingo zaizkion zuzenketen lerro nagusiak. Bide batez, beste bi puntu ere argiztatuko ditu apur bat gehiago: PSOEren baitako eztabaidan bere tesiek hartu duten indarra eta proposatzen duen erreforma instituzionalaren mugak zeintzuk diren.