Argia astekaria webgunearen hasiera

Soziolinguista da Boix-Fuster eta Grup Catalá de Sociolingüístican lehendakari lanak egiteaz gain, Universitat de Barcelonako irakaslea da. Unibertsitarioak ondo ezagutzen ditu eta baita gaztetxoak ere, beraien hizkuntz erabilerari buruzko tesia egin baitzuen. Edozein hiztun gogoan, katalana erabiltzeko dela aldarrikatu du eta ez berari begira egoteko, horretarako filologoak ba omen daude. Gauza modernoak, erabilgarriak egin behar omen dira katalanez, hizkuntza erritualizatu ez dadin.

Bai. Erroldaren %97 da. Uste dugu pixka bat jaitsi dela, batez ere Europatik kanpoko inmigrazioa dela-eta. Baina egia da ekitaldi publikoetan jendeak katalana ulertu ahal duela. Egia da, hala ere, katalan hiztunek ohitura zaharrari eusten diotela, hau da, gaztelaniara pasatzen dira gaztelania hiztunarekin. Katalunian ari gara, ez baita gauza bera Valentzian. Kataluniaz egia da zuk esandakoa. Kontuan izan behar da ordea, zona batzuetan atzera egin dutela edo egingo dutela sektore elebakarrak daudelako.

Katalana hitz egiten den bigarren hanka handi historikoa Valentzia da eta han ulermen mailaren portzentajeak gora egin du. Valentzian ia lau milioi eta erdi katalan hiztun bizi dira eta hori ez da txantxetakoa. Katalunian berriz, 6.300.000 dira. Valentzia puzzlearen bigarren pieza da.

Datuak falta dira, niri behintzat falta zaizkit. Egia da inkestek esaten dutela hamar puntuko igoera dagoela, katalana bere hizkuntzatzat dutenen eta katalana ohiko bihurtu dutenen artean. Aurrerapen hori bikote mixtoetan ere hala gertatu dela dirudi, bikote hauen gehiengoak katalana erabiltzera jotzen du. Irabazi bat dago, txikia, baina esanguratsua. Bigarren Hezkuntzan adibidez, badaude seinaleak (kualitatiboak, ez dago azterketa serio asko) non gazteek katalana espontaneoki erabiltzeko zailtasunak agertzen dituzten. Bateren batek esan du ez ote dagoen hizkuntzarekiko arbuiorik. Hezkuntza sistema publikoan katalana hizkuntza instituzionala dela egia da, eta berriro diot hezkuntza publikoan, pribatuan gauzak beste era batekoak dira eta. Hipotesi moduan esango dut, beharbada, agintearen aurka erreakzionatuz (adin horretan oso tipikoa), katalana nolabait arbuiatu egiten dute. Nolabait diot zeren ez dut inor aztoratu nahi. Egia da, erabilerari dagokionez, katalanaren aurrerapena txikiagoa dela gaitasunarena baino. Hori horrela da, baina edozein hizkuntzatan gertatzen da hori. Ez da harritzekoa. Nik badakit gaztelania, baina, baliteke astebetez ez hitz egitea. Nik balorea ematen diot gaitasunaren eta erabileraren arteko abismoari... ez, abismoari ez, tarteari. Agian espektatiba gehiegizkoa sortu zen.

Nik ez dut hori harrapatu. Nik bikote linguistiko mixtoak gehitu izana baloratuko nuke. Oso garrantzitsua da. Bigarren Hezkuntzako ikasleei dagokienez, badira sektore batzuk mesfidatiak edo guztiz kontrako jarrera dutenak. Badira bandera katalanari barre egiten diotenak... Bada sektore bat, gutxienekoa, baina katalanaren kontrakoa dena. Catalabufo moduko hitzak dituzte, hitz negatiboak. Ez dakit gazte hauek hazten direnean egoera erradikalizatuko duten ala ez.

Ez naiz harritzen. Espainolak zona metropolitanoan duen indar soziologikoa nabaria da. Botila erdi betea edo erdi hutsa ikusten duzun, hori da kontua. Baina katalan gazteak (30-35 urte) elebidundu dira. Adibide bat: Carmel-eko metroko obren kontu honetan bilerak gaztelaniaz egiten ziren, baina manifestazioetako karteletan katalana erabili dute, espontaneoki, presio partidistetatik kanpo. Katalana gora egiten ari da, gaztelania mantendu egiten da 60ko hamarkadako demografia potentziari esker.

Gaztelania sektore popular urbanoetan gehiago erabiltzen da eta Kataluniako barnealdean katalana mundu guztiaren hizkuntza da, hasi langilearengandik eta gasolindegiaren jabearenganaino. Ez dauka kolorerik. Ez du zentzurik 60ko hamarkadaren bukaeran esaten zenak: katalana burgesiaren hizkuntza. Toki askotan herriko hizkuntza da, herri guztiarena. Egia da zona metropolitanoan, inmigrazio gehien sartu den tokietan, gaztelania hiztunak langile auzoetan kokatu direla. Langile klase katalanak edo hobera egin du edo gutxienekoa da. Baina ezin da esan gaztelania pobreen hizkuntza dela eta katalana aberatsena. Besteren artean, burgesia katalanaren sektore batek katalana bazterrean utzi zuen. Bartzelonako San Gervasion, San Cugaten edo Sarrián bizi denak badaki hori. Agian, esan beharko litzateke katalana Bartzelona inguruan entrepá dagoen hizkuntza dela, alegia, ogitartekoa. Sozialki erdian dagoen hizkuntza da, ezin da esan «refinatu»en, «pijo»en hizkuntza espainola ez denik. Klase ertaineko katalanarentzat pijoa espainola da, baina era berean espainola eskailera garbitzen duen emakumearen hizkuntza da. Oso zaila da sinplifikatzea Katalunian gertatzen dena. Valentziakoa diferentea da. Ogitartekoarena garrantzitsua da, baina berriro diot, Bartzelonan. Herriei buruz ari bagara galdera bera iraingarria da, katalana guztien hizkuntza da.

Triar no es trair jarri nion izena nire tesiari, hau da, aukeratzea ez da traizionatzea. Katalanen gehiengoa gaztelania hiztunera egokitzen da, gaztelania aukeratzen duela, alegia. Beraien artean katalanez egiten dute, baina besteek ulertu, ulertu behar dute, bestela ez daukate berriketan segitzerik. Egia da badela sektore txiki bat, administrazioaren kanpainei esker, elebitasun pasiboa praktikatzen duena, hau da, berari gaztelaniaz egiten diotenean berak katalanez hitz egiten segitzen du. Nik neuk egiten dut, beti ere, ulertzen banaute. Uste dut gutxiengoa garela, baina kopuruak gora egin du. Bi telebista kate autonomikoek arau hau jarraitzen dute. Aurkezleak katalanez segitzen du besteak katalana ulertzen badu, bestela erabilera portzentajeak segituan behera egingo luke. Nik arau hau defendatzen dut. Azkenaldian kiroldegietara joaten naiz eta ikusten dut nola begiraleek, bezeroaren arabera, behin eta berriz hizkuntza aldatzen duten, beti aldatzen... Ez dakit zuenean ohitura hori dagoen... ia-ia promiskuitate linguistikoa da, baina hemen oso ohikoa da. Oso ohikoa da katalana ulertu egiten delako.

Katalanez argot oso aberatsa dugu. Materiala soberan daukagu iraintzeko, gure etsaiaren amari gaizki esaka aritzeko. Gazteek, Eukal Herrian bezala, gaztelaniako baliabideak erabiltzera jotzen dute. Agresibitatea erakusteko espainolera jotzen da: joder, cojones indarrez sartu dira. Joera horrek arriskuan jartzen du hizkuntzaren jatortasuna. Joder esaten da orain collons edo fotre esan beharrean. Agresibitatea adierazteko behintzat, badirudi estimulu, modelu gehiago daudela gaztelaniaz. Gogorraren konnotazioa badu gaztelaniak.

Dirudienez, eta beste hizkuntza batzuetan ere gertatu izan da, bigarren hizkuntza hartzen da (kasu honetan frantsesa) eta lehenengo hizkuntza (katalana) mota horretako erabilerarako geratzen da, iraintzeko adibidez.

Hizkuntzaren gaitasunarekiko eta erabilerarekiko mentalitatea. Jendeak nola baloratzen du zer diren hizkuntzak eta zertarako diren? Ezinbestekoak dira pentsaera horiek, zeren horien arabera hartzen dugu jarrera bat edo beste. Kontzeptu hau interesgarria iruditzen zait, zeren gazteen esparrua lantzen aritu izan naiz eta lehen aipatu ditugun arbuio horiek agertzen dira. Unibertsitate honetan (Universitat de Barcelona) berriz, eleaniztasuna gai klasikoa da, munduko unibertsitate eleanitzenetakoari buruz ari gara hitz egiten eta egunero gogoetatzen da gelan zein hizkuntza erabili behar den. Unibertsitate honetan (65.000 ikasle) egindako azterketan konturatu ginen hainbat ikaslek katalanaren aldeko jarrera oso ahula zuela. Kezkagarria da guretzat hori. Ikasle horrek katalana Soriako edo Manchesterreko bat etorri orduko baztertuko luke, edozein modutara ere, utzi egingo luke hizkuntza. Horrekin ez dut esan nahi unibertsitateak eskaerara, hizkuntz aniztasunera egokitu behar ez duenik, baina aurkitu dugu «hizkuntzarekiko leialtasun eza» deitzen diogun jarrera. Adibidez, zer egin Erasmuseko ikasleekin? Askok ez du pentsatu norberaren erabakiek nola eragin dezaketen hizkuntzarengan. Jende askok kanpoko ikasleari mesede egin nahi ziola ikusi genuen. Baina horrek nora garamatza? Fakultate guztietan katalanaren erabilera murriztera? Ez da hori gertatu, baina denek hori egingo balute atzera egiten hasiko ginateke. Unibertsitateen arteko mugikortasunak hori dakar eta orduan nola antolatuko dugu hau? Dena bazterrean utziko dugu? Astia emango diegu ikasle hauei katalana uler dezaten? Bigarren hori egin nahi dugu.

Gure unibertsitatean sistema berezia da. Gure oinarria da adierazteko askatasuna izatea, baina ez jasotzekoa. Ikasleak zein irakasleak hizkuntza bat edo beste aukeratzeko askatasuna du, baina irakasleak ikasleari edo alderantziz ezin dio eskatu bere hizkuntza erabiltzea. Sistema horrek funtziona dezan, jendeak gutxienez katalana ulertu egin behar du eta baita gaztelania ere. Batxilerretik etorritako jendeak ez du arazorik bi hizkuntza horiekin, baina mugikortasuna dela-eta Erasmus, Socrates... programekin jendea dator. Europaren ikuspuntutik egokia ikusten dut. Estatuan hirugarrenak gara kanpoko ikasleak hartzen. Diru dezente gastatzen dugu elkarrizketetarako balio duten gidak prestatzen, katalana-portugesa, katalana-italiarra, katalana-arabiera... Lehenengo hilabeteetan doan edo ia doan izaten dituzte ikastaroak... Esfortzu kolektiboa handia da inpaktua ahalik eta gehien txikitzeko. Beste kontu bat da zer gertatuko den ingelesarekin unibertsitateetan.
Positiboena da unibertsitate honetan, unibertsitate autonomoan eta politeknikoan (Kataluniako hiru handienak) katalanezko irakasgaien portzentaje altuena zientziako fakultateetan dagoela, biologian, kimikan... Ekonomian eta Zuzenbidean berriz, arrazoi historikoak medio gaztelaniak indar handiagoa du. Katalanak balio dezala gauzak egiteko, ez berari begira egoteko. Hizkuntzari berari buruz filologoek baino ez dugu pentsatzen. Jendeak tresna moduan darabil, gauzak egiteko. Unibertsitatean hori gertatzen da.

Hezkuntza alorrean gerta daiteke hori.

Kataluniako zati batentzat katalanak bizitzaren indarra dauka, Bartzelonako Grácia auzoan edo Igualadan, esate baterako. Hizkuntza helburu ez duten elkarteak, denetariko elkarteak katalanez bizi dira. Zentzu horretan badu indar soziala. Egia da, hezkuntzan, jolastokiaren eta ikasgelaren arteko kontraste ospetsua handia dela. Biak gehiegi banatzen badira arriskutsua da. Baina berriro diot, Kataluniako hainbat zonatan katalana herriko festetako hizkuntza da, pregoia katalanez egiten da, ez arrazoi politikoengatik baizik eta beti hala egin delako (Francoren garaian ez, ziurrenik). Bi muturrak badaude beraz, egon daiteke katalanaren konnotazio reglamentarioa. Udaletan, hezkuntzan, katalana erabiltzen da, eta egia da konnotazio gehiegizkoa duela jolastokian gutxi erabiltzen bada.

Badago akziorik, baina pixka bat gehiago faltako litzateke. Ez dut uste gizarteari hizkuntzaren gaineko kezka etengabea eska diezaiokegunik, nahiz eta nik hala nahi izan. Eskolako notak jartzen hasita 6 eta 7 arteko nota jarriko nioke gizarte mugimenduari. Jarrera politiko desberdinetako elkarteak daude, kolore guztietakoak daude PP albo batera utzita, kontrakoena delako.

Azken urteotan gehien zabaldu den planteamenduak oinarri ekologista du. Nahiko planteamendu zuzena da, munduko hizkuntza guztiak berdintasunean tratatu nahi ditu. Dena den, hizkuntzaz kanpoko ekologiaren zentzua badu gizarteak, baina hizkuntzaren alorrean poliki-poliki ari da hedatzen. Ona da planteamendu ekolinguistikoa, hizkuntza guztiek duintasun bera izan behar dutela defendatzea, baina ñabardura batekin, estatuaren planteamendu linguistikoa hor dago. Nik uste dut planteamendu ekolinguistiko hau litzatekeela ulergarriena gazteentzako.
Ideologia linguistikoen pobrezia sumatu dut katalanizazioaren ikuspegitik. Musikaren alorrean aztertu genuen kontu hau duela bi-hiru urte. Ospearen munduan sartu nahi zuten taldeak aztertu genituen eta erraztasun handiz aukeratzen zuten gaztelania edo ingelesa. Muntaia ideologikoa falta zitzaien. Prentsa katalanean rock taldeek hizkuntzari buruz zuten iritzia aztertu genuen eta talde horiek esaten zuten modernoena zela izaerak eskatzen zioten hizkuntzan abestea. Izaerak eskatutakoa ordea, ekoiztetxeak agindutakoa izaten zen. Merkatura egokitzen ziren. Merkatua ez bada erregulatzen gaztelaniara eta ingelesera jotzen da. Hemengo taldeak asko elebidunak ziren.

Gauzak katalanez egin behar dira eta ez katalanarentzako. Informatika, elektronika... irakats ditzatela katalanez. Garai batean txangoak egiteko elkarteetan bizitzen zen katalana. Kiroldegietako hizkuntza izan dadila katalana eta kiroldegia aipatu dut ez delako gune politizatua. Oraindik hori lortu ez den tokietan ezinbestekoa da, maila ertaineko herrietan lortu da. Bartzelonan adibidez, lau milioi bizi diren tokian, batzuetan arazoak sortzen dira katalanez bizitzeko. Planteamendu pragmatiko honek Katalunian, Valentzian edo Mallorcan balio beharko luke. Gauza modernoak eta erabilgarriak egin behar ditugu. Programa informatikoek katalanez egon behar dute eta ez badaude diruz lagunduta bada ere itzuli egin behar dira. Gauza modernoak erabiltzen dituzte gehien gazteek. Elektronikaren esparruan adibidez, Vilaweb eredua da. Zazpi-zortzi milioi hiztun ditugu, potentzialki hamaika. Zazpi-zortzi eta hamaika horren artean tarte izugarria dago. Munduan zazpi-zortzi milioi hiztunekin maila ertaineko hizkuntza garela esan daiteke, ez txikia. Gutxienez 5.000 hizkuntza badaude gu 100.etik ez gabiltza urruti. Beraz, baliabideak ordain daitezke, diruz lagunduta. Lehentasuna litzateke hau, ekintza praktikoak egitea. Bestela, katalana erritualizatuta geratuko da, administrazioak erabiliko du... katalanak gauza bizietan egon behar du. Esate baterako, egon daitezela interposizioa saihestuko duten materialak. Hau da, beste kulturetara irits gaitezela gure hizkuntzaren bidez. Katalana-euskara, katalana-finlandiera, katalana-hungariera... hiztegiak baditugu eta horiei esker, zuzenean jartzen zara harremanetan beste hizkuntzekin inolako galbaherik pasa gabe. Adibidetxo bat besterik ez da, baina nire ustez garrantzitsua. Baita udan Londresera joateko poltsikoko hiztegitxoa ere. Niretzako horrek laburtzen ditu normalizazio politika asmo guztiak. Esparru bakarra aipatu dizut, baina lehentasuna hori da: gauza modernoak, erakargarriak, lehiakorrak, ahal bada Herrialde Katalanak biltzen dituela. Zailtasun handiak daude azken hau betetzeko, batez ere, hankarengatik, Valentziarengatik. 1996az geroztik PPk eta hainbat gizarte sektorek errezeloak dituzte, baina bananduta ari bagara indarra galtzen dugu eta galdu egingo gara. Valentziarrei ere ez die onik egingo. Gainera, beraietako askok jarrera hau defendatzen dute, baina hizkuntza ez dute erabiltzen. Kontraesan izugarria eta zoritxarrekoa da hori.

Bi proposamen gustatu zaizkit. Bata, katalana denontzako hizkuntza moduan proposatu izana. Veu propia izeneko elkarteak egin du proposamena. Elkartekoek gaztelania dute lehen hizkuntza, baina katalana ere erabiltzen dute. Elkarte honek nahi du gaztelania hiztunen ahotsa inork ez hartzea, hau da, «gu ere gaztelania hiztunak gara, baina nahi dugu katalana». Proposamena da gaztelaniatik abiatuta edo Katalunian hitz egiten diren gainerako 200 hizkuntzetatik abiatuta katalanarekin bat egitea.
Bigarren proposamena ez dakit zertan geratuko den. Hau da, ea estatutuan jarriko den Konstituzioak ezartzen duen gaztelania ezagutzearen derrigortasuna eta honen parekoa, katalana ere derrigorrez ezagutzea. 1978ko Konstituzioak jaso zuena arraroa da munduko konstituzioak begiratzen baditugu. Baina orain dagoen bezala ez du orekarik. Madrilen neurri hori dagoen bezala, hemengoan ere neurri bera jar daiteke asimetria saihesteko. Madrilekoa egongo ez balitz... Ez naiz Konstituzioan pisu normatiboa jartzearen aldekoa. Arazoak sortuko lirateke legea zehatz-mehatz bete nahi izango balitz.

Lan mundukoak. Hainbeste diru gastatzen dugu katalana ikasteko eta soziolinguistok geure buruari galdetu izan diogu: "Balio digu zerbaitetarako katalanak lan munduan, enpresa handietan?" Aurrezki Kutxetan, merkataritza txikian, herri mailako administrazioan bai, baina enpresa handietan errezeloa dugu ezetz. Esparru honek gehiago arduratzen nau biztanleen lehen hizkuntza zein den aztertzeak baino, gaztelania-katalana mugimendua handia baita.

Ez, ez. Azken inmigrazioen datuak beharko genituzke. Eragin negatiboa dute inmigrazio hauek, testuinguru negatibora heldu direlako. Etorkina ez da erruduna, berak ikusarazten dizkigu ditugun kontraesanak. Katalana ikasteko ikastarora joan da peruarra, baina gero gaztelaniaz egiten duen zaharra zaintzen du. Peruar honek pentsa dezake alferrikakoa dela katalana.
Balear Uharteetan adibidez, 50.000 etorkin dituzte, alemanak eta populazio iragazgaitza da. Jende heldua da eta ez dute nahi katalana. Valentziako hegoaldean ere arazo bera dute europar asko baitago.