Argia astekaria webgunearen hasiera

Landareen munduan sendirik zabalenetakoa da orkidearena, 25.000 senide baino gehiago ezagutzen dira. Gure arteko orkideak loratzen hasi dira. Zibilizazio handienek bere izan dute orkideekiko gurtza: Txina, Mexiko, Grezia... Azken honetan Aristoteleren ikasle Teofrastok jaso omen zuen Orchys izena. Grekoz orkis hitzak barrabila adierazten du, orkidea lurtarrek duten sasierraboila parea eta lore gararen zakilaren antzagatik, itxuraz. Lurtarretaz gain, lurpekoak, epifitoak edo beste landareen gainean bizi direnak, litofitoak edo harkaitzaren gainekoak, saprofitoak edo inorkinaren bizkar bizi direnak ere badira... Munduko lur hotzenetan ez beste guztietan badira orkideak, milimetroko loreak dituztenetatik Machu Pichun lau metroko lore-garak ematen dituztenetarainokoak, nanoak eta tonak pisatu ditzaketenak.
Orkidea landareen artean aurreratuenetariko familia da. Ikaragarrizko espezializazioak landu ditu 65 milioi urtetako bilakaeran: polinizatzeko intsektu eme jakinen berdinak diren labeloa duten loreak, elikagaiak eta ura jaso eta egoki erabiltzeko sistemak... Horiek sendi honen oparotasunaren kakoak... Horiek eta onttoak eta hibridazioa. Bere artean hibridatzeko, sexualki nahasteko, izugarrizko erraztasuna dute orkideek. Ernalketaren ondoren lore bakoitzak milaka hazi emango ditu. Hauek ttiki-ttikiak dira, inolako janari erreserbarik gabekoak eta ernetu eta bizi nahi badute ontto batzuekin tratua egin beste aukerarik ez dute: gehienetan Rhizoctonia generokoa den onttoak landarea osatzeko adina elikagai gozo emango dio. Onttoek ekoitzitako azukreen nahi eta nahiezko parte hartze hau ezagutzen denetik lorategi botanikoetan eta bilduma pribatuetan ehunen bat mila hibridotik gora sortu da.
Aztekek bere txokolate famatua gozatzeko erabiltzen zuten bainila sonatua orkidea baten fruitua da, mundu osoan sendagai, Europan sexu grina pizteko edabetarako eta kafea ekarri aurretik ehotuta infusioan hartzeko, Filipinetan xextogintzan, Ginea Berrian musika tresnak egiteko, lurpean dituzten "barrabilak" jateko Iraken eta Ipar Ameriketan goseteetan eta Turkian beste gose baterako, afrodisiako... Dagoeneko geurean lehenak loratzen hasiak dira, urria arte bat ez bada bestea topatuko duzu.

Pixaren inkontinentzia esaten zaionak ûpixak ihes egiteakû jatorri ugari ditu, eta baita tratamendu diferenteak ere. Maskuria sabelaren behealdean kokatutako organo hutsa da, giltzurrunetan sortu den pixa bildu eta gordetzen duena. Pixa egiteko prozesuan maskuriko muskuluek likidoa kanporantz bultzatzen dute, esfinterraren presioa gaindituz. Baina prozesu horren kontrola galtzen dugunean, pixa maskuritik atera egiten da, guk nahi gabe, eta orduan inkontinentzia edo gernu-ihesa gertatzen da.
Adituek bi inkontinentzia-mota bereizten dituzte: esfortzukoa da bata, maskuriaren presioak, ariketa fisikoa egiterakoan adibidez, uretraren presioa gainditu eta pixa kanpora ateratzen denean. Horrelako inkontinentziak gehiago izaten dira emakumeetan, eta eztul edo barre egite hutsarekin pixa galtzera irits daitezke. Bigarren kasuan, urgentziakoa esaten zaionean, bat-batean pixa egiteko gogo handia izaten da, eta pixak ihes egiten du.
Dena dela, gai honen inguruan informazio-falta handia dago. Hona hemen aholku sinple batzuk:
- Sintomak agertu bezain laster medikuarengana jo, diagnostikoa egin eta tratamendu egokia agintzeko. Kausarik ohizkoenetakoa infekzioa izan daiteke.
- Maskuria kontrolatu. Pertsona askok teknika jakin batzuei esker berreskuratzen dute galdutako kontrola: esate baterako 2-3 ordutik behin pixa egin eta maskuria nahiko hutsik edukitzea.
- Tratamenduak. Era askotakoak izan daitezke, maskuria estimulatuz eta berreziz, farmako edo botikekin, baina kasuak behar izanez gero, baita kirurgia erabiliz ere.
- Topikoetatik ihes egin. Inkontinentzia ez da emakumeen kontua bakarrik, gaixoen % 30 inguru gizonezkoak baitira; ezta zahartzaroan beti agertzen den zerbait ere, badirelako ariketa fisiko bereziak, pelbiseko muskuluak indartzeko, eta pixaren ihesak saihesteko.
- Ez isolatu. Bizi-kalitatea hobetzeko badira xurgatzaileak, eta baita barruko arropa bereziak ere, pertsona eroso egoteko, eta bizimodu sozial aktiboa egiteko.
- Edariak. Maskuria narritatzen duten edariak (kafeina dutenak) gutxitu, eta behar adina likido hartu (egunean 8 bat baso), pixa gehiegi kontzentratu ez dadin.
- Informazio gehiago telefono honetan: 900 501 227 (CEIN, Inkontinentziaren aurkako Zentroa).

itsasoan murgiltzen direnei oso isilak iruditu arren, uste baino soinu gehiago daude koral-arrezifeetan. Stephen Simpson-ek zuzendutako ikerlari-taldeak azaltzen duenez, soinu horiek oso lagungarri dira arrain gazteentzat orientatu ahal izateko. Arrautzetatik larbak jaiotzen direnean, itsas korronteen menpe geratzen dira, baina larbak arrain bihurtzean gai izaten dira bertako soinuak entzuteko eta arrezifeetara itzultzeko.
Emaitza hauetara ailegatzeko Australiako itsasoan 24 koral-arrezife faltsu sortu zituzten, eta berauetan bozgorailuak jarri. Bozgorailuetatik soinu desberdinak igortzen ziren, hala nola, algek bere higidurarekin sortzen dituztenak edo hainbat krustazeok bere pintzekin egiten dituztenak. Ondorioa izan zen gero eta arrain gazte gehiago hurbiltzen zirela arrezife faltsura. Erakarritako arrainetatik gehientsuenak apogonidoak edo pomazentridoak ziren. Lehenek soinu bereziekiko erakargarritasunik ez zuten bitartean, bigarrenek frekuentzia handiko soinuak zituzten gustuko.
Une honetan, Stephen Simpson eta lagunek Ormuz-eko itsasartean jarraitzen dituzte beren ikerketak, baina oraingoan itsasontzi erraldoien zaratak zein neurritan eraldatzen duten arrainen ibilbidea da aztertu nahi dutena.

Medikuntzan egin bada ere ospetsu, erresonantzia magnetiko nuklearra (EMN) aurretik fisikan eta kimikan oso erabilia zen molekulen egitura atomikoa aztertzeko. Ikerlariek aspaldi amesten zuten laborategiko tresneriarekin kalera ateratzea, baina orain arte ezinezko zen izugarrizko aparatuak erabiltzen baitira EMNak egiteko. Berriki Science aldizkarian argitaratu denez, ikerlari alemanen eta estatubatuarren taldeek EMNen aparatuak miniaturizatzeko lehen urratsa eman dute eremu magnetikoen aldaketak zuzenduz. EMNren oinarria hauxe da: molekulak eremu magnetikoaren pean jarri eta atomoak iparrorratzaren gisa hasten dira mugitzen eta mugimendu horretan emititzen dituzten irrati-uhinak erregistratzen dira. Eremu magnetikoak egonkorra behar du izan eta ekipoa txikitzean oso zaila gertatzen zen egonkortasuna mantentzea. Baina alemaniako Aix-la-Chapelleko Unibertsitateko Bernhard Blumich-en eta Kaliforniako Berkeleyko Unibertsitateko Alexander Pines-en taldeek lortu egin dute. Epe motzean izugarri zabal daiteke sistema eramangarriaren erabilpena prospekzio geologikoan, industrian kalitate-kontrolean edo medikuntzako diagnosietan.