Argia astekaria webgunearen hasiera

Hondarribia eta Irungo alardeetako liskarrek tradizioetan emakumeen parte-hartzeari buruzko debatea zentralizatu dute azken urteotan. Fokoa norabide bakarrera zuzentzeak beste hainbat gertaera itzalpean ezkutatu ditu. Dantzari-jendea tradizioaren inguruan ari gara bueltaka aspaldiko urteetan eta tamaina horretako liskarrik gertatu ez denez, mugimenduak zalapartarik gabe doaz gertatzen.

Halako batean, Eskiulako gazteek emakume hutsez osatutako maskaradak plazaratzea erabaki zuten. Maskarada horiek eragindako erreakzioak, iritziak eta gertaerak bildu zituen Kepa Fernandez de Larrinoa antropologoak saiakera-liburu interesgarri batean. Oztopoak oztopo, 1992an plazaratu zituzten Eskiulako emakumeek maskaradak. Bazirudien barrikada guztiak gainditu zituztela. Baina, gaur egungo maskaradetan bereizketa lerro batek indarrean jarraitzen duela antzeman daiteke. Emakumeek dantzari lanak egiten dituzte, baina buhame eta kautera orru-zale, narrats eta zakarren taldeak gizonezkoen eremu dira. Zuberoako mutil gazteek ez dute dantzarako irrikarik, eta baloirik gabeko mele baldarrak bakarrik erakartzen ditu tradiziora. Beraz, Eskiulako emakumeek rol guztiak betetzeko gai zirela frogatu arren, praktikan gizonezkoek nahi ez dituztenak egitera mugatzen dira. Maskarada gorria eta beltzaren bereizketa klasikoan ezaugarri berri bat dugu orain: generoa.

Hondarribia eta Irunen iskanbilak gertatu badira arrakasta izan duten tradizioak direlako da. Mota horretako alardeak badira beste zenbait tokitan baina ez dute horrelako jendetzarik biltzea lortu. Batzuk bizirauten nahikoa lan. Nik ez dakit zergatik izan duten arrakasta Hondarribia eta Irungo alardeek. Akaso instrukzio militarra, uniformearen erotika eta parranda ongi uztartzen asmatu dutelako. Auskalo. Baina, Antzuola edo Elorrioko alardeetan gertatu bezala, konpainia txiki bakar bat osatzeko zailtasunekin jarraitu izan balute, ziur aski emakumeen parte hartzeak ez zuen sesiorik eragingo.

Bidasoaldeko alarde atzerakoien aurrean genero berdintasunaren eredutzat Tolosako alardea aipatzen denean ni harrituta geratzen naiz. San Joan egunean Tolosan festa eta tradizioak gailurra jotzen dute. Elizatik ateratzerakoan sortzen den une magiko horretan, kanpaien hotsa eta txistu doinuak eskopetarien salba eta ke artean nahasten diren tarte berezi horretan, plazaren beraren antolaketa genero bereizketaren argazki bikaina da. Nagusiki emakumez osatutako eskopetarien konpainiak plazaren bazterretan daude, denak plazara begira, eta plazaren erdi-erdian hogeita bost protagonista, hogeita bost dantzari, hogeita bost gizonezko. Tolosan, Zuberoako maskaradetan bezala, emakumeek gizonezkoek nahi ez zituzten tokiak bete dituzte, baina bordon-dantzari taldea gizonez osatzeko arazorik ez dute momentuz, eta beraz, hor ez dago emakumeentzat tokirik.

Arrakastatsu dirauten tradizio gehienetan ez dago momentuz emakumeen parte-hartzeko aukerarik: ez Tolosako bordon-dantzan, ez Lesakako zubi-gainekoan, ez Iurretako dantzari-dantzan, ez beste hainbat dantza tradiziotan. Eta hain zuzen ere, orain, gauzak bakean daudenean, eta lasai hitz egiteko giroa dugunean, aztertu eta eztabaidatu beharko genuke aurrera begira zer nolako tradizioak izan nahi ditugun. Aldarrikapenak sortu aurretik. Istiluetan hasteko gutxi behar izaten baita, eta gatazka sortzen bada zaila izango da konponbide onik aurkitzea. Aurrea hartu behar diegu horrelako egoerei, gaia aztertu, hitz egin, eta gure tradizioen etorkizuna gaur bertan egiten hasi. Tradizioaren ustezko jagoleok bultzatu beharko genituzke hausnarketa horiek, tradizioak maite ditugulako, eta beraz, genero bereizketarik gabeko tradizioak nahi ditugulako.

Eliza Katolikoak eretikoak aurkitu eta zigortzeko Inkisizioa sortu zuen XIII. mendean, eta beranduago, XX. mendearen erdi aldean, AEBetako Joseph McCarthy senatari errepublikarrak komunisten kontrako maccarthysmo izeneko kanpaina gogorrari ekin zion. Alabaina, halako bidegabekeria historikoak ez dira eten; oraindik diraute Aitaren izenean filmak Guildford-eko lau gazte irlandarrei gertatukoaren bitartez erakusten digun bezala.

Eta halakoak ez dira soilik Irlandan edo urrutiko herrialdeetan gertatzen. Izan ere, gertaera horiek gauza askotan bat datoz Euskal Herriko hainbat gizataldek pairatzen duten egoerarekin: botere guneetatik giza eskubideen kontra buruturiko jazarpenak izatea, ekimen horiek zuritzeko legeria muturreraino behartuz ûbortxatuz?û. Bertako adibide batzuk aipatzearren: 18/98 sumarioa, Jarrai/Segi/Haika auzia, Euskaldunon Egunkariarena...

Filmografiak halako astakeri historikoak sarri hartu ditu langai ûmaccarthysmoaz, adibidez, Frank Darabont-en The Majestic filma duguû. Gure demokrazia ahul honek ere, giza eskubideen urraketaren bidetik jarraituz gero, zeluloideko izenburuen zerrendari aukera franko eskainiko dio «genero» horren segida ederki luzatzeko. Nola amaitu dinamika beldurgarri horrekin?

«Irtenbide bakarra guztiok guztion eskubideak eta askatasunak defendatzea da», zioen Mariano Ferrerek elkarrizketa batean, eta erabat ados nago baieztapen horrekin. Adostasun horrek etikaren, justiziaren eta demokraziaren balioetan du oinarri. Izan ere, politikagintzak etika, justizia eta balio demokratikoak aintzat hartuko balitu, zuzentasunaz eta eskuzabaltasunaz jokatzea ekarriko luke; inola ere ez Talion lege mendekatiari itsuki lotzea.

Ikuspuntu etikoaren garrantzi hori nolabait janzteko, nazioarteko aditu batengana jo dugu; famili judutar batean Iraken jaio eta Oxford-en irakaslea den Avi Shlaim-engana, hain zuzen, eta intelektual horrek Israel eta palestinarren arteko gatazkaz horrela diosku: «Aztertzaile eta politikari gehienek nazio interesak eta seguritatea hizpide izaten dituzte, moralitatea bazter utzirik; nik, aldiz, historiagilea naizen aldetik, moralitatea eta etika errealitate politikoaren osagai garrantzitsuak direla pentsatzen dut...». Gurean jasaten dugun atzeraldia iraultzeko ere ezinbestekoa zaigu etika eta moralitatea kontuan hartzea; bide horretatik abiatuta «guztiok guztion eskubideak eta askatasunak defendatzea» dator, ezinbestez.

Baina lelo horren alde egiteak badu pragmatikoa den beste arrazoi bat. Izan ere, egun, batzuen bihurrikeriari besteen zatarkeria gainjarri ohi zaio, gurpil zoro batean, eta dinamika horren ondorioz giza eta gizarte eskubideak zein demokrazia are kaltetuago gertatzen dira. Alegia, mutur politiko batekoek astakeri bat gauzatu ondoren, lehenago edo beranduago beti dator «beste aldekoen» erantzun zentzugabea; amaierarik gabe.

Horrela, etenik gabeko espiral gaizto horrekin gure sistema soziopolitikoaren gabeziak eta arrakalak areagotzen dira. Batzuetan, bortizkeriaren errudunak zigortzearen aitzakiaz beren giza eskubideak urratzen dira, Inkisizioan edo maccarthysmoan gertatzen zen bezalaxe. Eta, argi dago, mugimendu errepresibo historiko horiek ez zutela batere lagundu gizarte zuzenagoa eta askeagoa sortzen; kontrakoa baizik. Era berean, ez dezagun ahantz beste mutur politikotik gure artean burutzen diren eskubideen urraketek ere ûadibidez, arerio politikoak mehatxatzeak edo beren egoitzak erasotzeakû ondorio berdintsuak dakartzatela; bitartekoek ondorioak baldintzatzen dituzte eta.

Egoera honetan, kontua ez da sufrimendua balantzaren bi platertxoetan jartzea, gatazkaren alde ezberdinetako biktimen arteko oreka edo orekarik eza ematen den neurtzeko. Erabili beharreko eskema ez da bidegabekeriekiko «ekidistantziarena», injustizia eta bortizkeria ororen «pilaketarena» edo «metatzearena» baizik. Alegia, alde baten eta bestearen eskubideen urraketak beti balantza horren platertxo berdinean gainjartzen dira: zentzugabekeria eta sufrimendua biltzen dituen platertxoan. Horrekin denok irtengo gara galtzaile, guztion bizikidetzarako baldintzak gero eta okerragoak gertatzen direlako. Bi aldeetako bidegabekeria horien jarraipena izango litzateke gure hondamendia. Horregatik, balantzaren beste platertxoan balio etikoen eta bizi-baldintza demokratikoen pilaketa areagotzean datza irtenbide etikoa zein pragmatikoa.

Balia ditzagun, berriz ere, Avi Shlaim-ek Israel eta palestinarren arteko gatazkaz esandako hitzak: «...gatazka horren historiari erreparatzen diodanean, israeldarren seguritatean interesatuta nagoen neurri berean interesatuta nago ere palestinarrei zor diegun justizian». Horixe bera da «euskal arazoaren» irtenbideak behar duena: «guztiok guztion eskubideak eta askatasunak defendatzea». Soilik horrela aldaraziko dugu gure norabide iluna; soilik horrela kenduko diogu zinemaren industriari halako gidoi bihozgabe gehiago burutzeko aukera.