Argia astekaria webgunearen hasiera

Xarnege proiektua bazkari baten inguruan jaio zen, otorduetarako zaletasuna handia baita gaskoien artean ere. Lehendik, Josean Martin Zarkok, Juan Ezeizak eta Joan Baudoinek elkar ezagutzen zuten, lehenengo biak Ganbara folk taldean aritu zirenean Baudoinek diskoetako batean parte hartu baitzuen. Beraz, duela urte pare bat Joan bere seme Roman eta iloba Matèurekin Oiartzunera kontzertua eskaintzera hurbildu zenean, Zarko eta Ezeiza emanaldia entzutera joan ziren eta berriketan egiteko aprobetxatu zuten. Solasaldi hartan, euskaldunen eta gaskoien folklorea, abestiak eta doinuak zeinen antzekoak ziren ikusita, elkarrekin zerbait egin behar zutela pentsatu zuten. Ondoren, bazkaria, egitasmoa eta diskoa etorri ziren, pixkanaka baina denborarik galdu gabe.

Landetan hasi ziren entseatzen eta segituan, hiru hilabeteren buruan, errepertorioa nahiko erraz atera zuten. Folk jaialdi eta kantaldi ugaritan parte hartzeko deitu zieten, gehienbat Espainiako Estatuko herrietatik eta Andorratik. Hala, Aragoin, Katalunian, Extremaduran eta Gaztelan aritu ziren, besteak beste, baina Gaskonian eta Euskal Herrian ez zuten apenas emanaldirik eskaini. Kontzertuetako harrera ona ikusirik, diskoa kaleratzea bururatu zitzaien eta lauzpabost hilabetetan lortu dute, grabazioak Landetan eta nahasketak Miarritzen eginez. Ezeizak kontatu digunez, gauzarik zailenetakoa biltzeko denbora topatzea izan da, partaideak Gipuzkoa, Bordele, Pau eta Landetan bizi direlako eta gainera beste hainbat proiektutan dabiltzalako. Hizkuntzarekin ere komeri ugari dituzte: normalean, frantsesez hitz egiten dute elkarren artean eta gaizki ulertuak ohikoak dira.

Akitania eta EAEren artean egindako lanek dituzten diru-laguntzez baliatu eta Pyrene izeneko zigilu propioa sortu dute Xargeneko kideek. Hala, autogestioaren bidea aukeratu dute diskoa egi bihurtzeko: «Hasiera batean polita da ûdio Ezeizakû, lana zure kabuz egiten duzu eta zu arduratzen zara denaz, baina banatzeko garaian zailagoa da». Izan ere, Euskal Herrian Zabaltzen enpresak banatzen du beraien diskoa, Espainia eta Ingalaterrarako beste bi banatzaile lortu dituzte; Frantzian, ordea, ez dago modurik. Hitzak frantsesez eta ingelesez ipintzeko eskatu diete, baina diskoan euskara eta gaskoia erabili dute eta ez dago gehiagorako lekurik. Jatorriarekin ere arazoren bat edo beste izan dute. Txantxetan, Made in Vasconia jarri dute diskoan, Vasconia baitzen erromatarren garaian Euskal Herria eta Gaskonia hartzen zituen lurraldea. Baina legez kanpokoa dela eta Made in Spain edo France jarri behar dutela esan diete.


Xarnegeren diskoan aurki daitekeen musika ez da komertziala. Egungo melodia errepikakorretatik urrun, berezko estilo originala lortu dute. Ezeizak argitu digunez, jotzen dutena folka dela esan daiteke, tradiziozko musika den aldetik, «baina ez dugu tradiziozko musika museo baten moduan bakarrik egiten». Tresna zaharrak dauzkate, batzuk Joan Baudoinek berak eginak, eta hainbat musika tresna elektrifikatu dute, pedalak, soinu efektuak eta halakoak integratuz. Moldaketa lana eta esperimentazioa handia da bilduman eta tresnei garrantzi handia ematen diete. Hala, kideak instrumentu ugari jotzeko gai direnez, musika tresna asko erabiltzen dituzte agertokian, tartekatuz. Soinu originalekin gauza berriak sortzea gustuko dute eta hots oso desberdinak uztartzen dituzte, baina oinarria biolina eta zarrabeteak dira eta perkusioari dagokionez, berriz, ttunttunak eta besson izeneko musika tresna. Txistuak ere garrantzi handia du.

Hitzak, aldiz, bigarren mailan geratu dira diskoan. Abesti gehienak instrumentalak dira eta hitzekin lau kanta aurki ditzakegu: bi euskaraz eta bi gaskoiz. Izan ere, komunean dugun folklorea hitzik gabekoa da, logikoki, hizkuntza desberdina baita. Gehienbat, dantzarako musika da batzuen eta besteen tradizioan berdin mantendu dena eta bilduma hau horren isla da. Dena den, euskara eta gaskoia nahastuta dituen kantarik ere aurkitu dute, eta erabili ez dituzten arren, hurrengo proiektuan hartuko dituztela adierazi du Ezeizak.

Denera, diskoak hamalau abesti ditu eta horietatik erdia baino gehiago bi herrietan agertzen dira. Aukeraketa egiteko garaian, hasieran nabarmenenak zirenak hartu zituzten, Baudoinen familiak eta Ezeizak eta Zarkok ezagutzen zituztenak, alegia. Hori agortu zitzaienean, esperimentuak egiten hasi ziren. «Bizkaiatik Landetara izeneko kantan, esaterako, Bizkaiko martxa bati boha, caremera eta beste hainbat musika tresna erantsi dizkiogu eta Landetako abesti batekin nahastu dugu», kontatu digu Ezeizak.


Hori guztia dela-eta, zaila da Xarnegeren musika estiloa zehaztea. Definizio modura, kontrabandoko musika egiten dutela diote taldekideek, «etengabe muga igarotzen ari baikara, tradizioa eta kultura alde batetik bestera barreiatuz». Hala, hitz joko horretatik atera zuten diskorako izenburua: Gaueko lan musika euskaraz eta Musica de contrabanda gaskoiz. Diskoan, gaiaren inguruko testua gaineratu dutela argitu digu Ezeizak, herriek ez dutela mugarik eta muga politikoak guk asmatzen ditugula defendatuz: «Pirinioak, esaterako, ez dira inoiz muga kulturala izan, justu kontrakoa; artzainak hor biltzen ziren eta komunikatzeko gaskoiek, euskaldunek eta aragoiarrek hizkuntza frankoa sortu zuten. Herri xarnegoak ere adibide dira: Euskal Herria eta Gaskoniaren artean daude eta ez dira ez guztiz euskaldunak, ez guztiz gaskoiak. Nahasketa horiek kontrabandoko ohituraren, kantuen kontrabandoaren baitan daude».

Eta abestien kontrabandoa bistakoa da Xarnegeren estreinako diskoan, baina beraiena ez dela mestizaia argi utzi du Joan Baudoinek behin baino gehiagotan: «Hau bidegurutzea da; bidegurutzean gelditzen zara, elkar banatzen duzu eta gero bakoitzak bere gauzekin jarraitzen du». Esperimentazioa da bilatzen dutena, ez dutelako folklore berririk asmatzeko asmorik, xarnegea existitzen da jada.

Proiektuak aurrera egin ahala, bi kulturek elkar banatzen dutena asko dela konturatzen joan dira taldekideak. Hemengo txirula eta ttunttuna, adibidez, gaskoiek berdin jotzen dituzte eta flabuta eta tamborin deitzen diete. Biarnon eta Landetan tipikoa den Sot dantza eta Ipar Euskal Herrian Jauzi izenez ezaguna dena ere dantza bera dira. Doinu asko errepikatzen dira, pauso antzekoekin eta izen eta hitz desberdinekin. Gehienbat, gertutasunagatik, Ipar Euskal Herrikoen dantzekin eta doinuekin zerikusi handiagoa du gaskoien musikak. Batik bat, gaskoiek erritmo bitarrak eta hirutarrak erabiltzen dituzte, mazurka eta baltseak tartean, dantzari maitasun handia diote eta ez dituzte gure amalgama erritmoak jorratzen; zortziko ezagunak, adibidez.

Kasu bitxiak daude, gainera. Zuberoan kantatzeko modu berezia dute, Euskal Herriko beste lekuekiko desberdina, eta Biarnon era horretara abesten dute. Izan ere, Zuberoako herri batzuetan auzo gaskoiak eta euskaldunak nahasten dira eta mugek zehaztasuna galtzen dute. Eskiula, esaterako, herri euskalduna da, baina Biarnon dago. Are gehiago, gaskoiek oso argi dute Baiona gaskoia dela eta ez euskalduna. Hizkuntza oso desberdina dute, herri erromanizatua delako eta latinetik datorren okzitanieraren familiako hizkuntza darabiltelako, baina euskaratik hartutako arrasto ugari geratu zaizkie. «Euskaldun erromanizatuak direla esaten diegu guk -dio Ezeizak- eta beraiek guri, berriz, gaskoi zibilizatu gabeak garela».

Gaskoien hizkuntzak eta kulturak indar handia izan zuen antzina. Merkatariak izan ziren eta eragin handiena Ipar Euskal Herrian utzi bazuten ere, Hegoaldean ere arrastoak aurki ditzakegu: Nafarroako Erresuman erregeak pribilegioak eskaini zizkien eta Gipuzkoan asko egon ziren. Hala, Donostian toponimia gaskoieko leku ugari daude: Urgull (harrotasuna), Aiete (pagadia), Miramon, Morlans, Ulia, Molinao (errota), Gasco abizena eta abar. Egun, ordea, hiru milioi biztanle izanik eta hiri garrantzitsu asko bertan egonda ere, beraien hizkuntza eta kultura gainbeheran dago.

Horregatik, aipagarriak dira Xarnegerena bezalako proiektuak. Gaskoien eta aragoiarren artean egindako beste disko bat badago, bi kulturek harreman handia izan dutelako. Euskaldunok, ordea, ez dugu beste kulturekin mestizatzeko hainbesteko ohiturarik. Taldeak irautea eta etorkizunean egitasmoarekin jarraitzea da Xarnegeren asmoa. Oraingoz, kontzertu ugari antolatu dituzte 2005. urterako. Belgikan, Portugalen eta Katalunian izango dira datozen hilabeteetan. Euskal Herrian jotzeko parada hartzen badute, beraien webgunean emango dute emanaldien berri.

Bertsorik gabe nolako Euskal Herria genuke? galdera izan du abiapuntu Koldo Izagirre idazleak erakusketa harilkatzeko. Horregatik, bertsolaritzak beste alorretan egindako ekarpenak daude bertan ikusgai. Eskulturan, teknologia berrietan, publizitatean, argazkigintzan... Bertsoen balioari beste arteena gehitzen zaio. Hitzen artea begiekin ulertzeko modua da erakusketa. Irudiak erakarri, eta bertsoetara garamatza, gai bakoitzari buruz esanak irensteko gose.

Iragana eta oraina bat dira erakusketan, bertsoak natural elkartzen ditu, horren adierazgarri, orain 25 urte Xalbadorrek petrolioari botatakoak duen gaurkotasuna (ikus hurrengo orrian).

Erakusketa hainbat esku eta ikuspegiren emaitza da. Gidoia Koldo Izagirrek egin du, Amets Arzallus izan du lagun bertsoak aukeratzerakoan eta jolas didaktikoak prestatzen, Gurutze Susperregik eraman ditu ordenagailura jolasak eta Kepa Gonzalezena da film laburra.

Bertsoa gizarteratzeko, eskolentzat unitate didaktikoarekin osatua dago erakusketa. Horrela, erakusketara etortzerako, klasean lantzen dituzte ikasleek edukiak.
Bertsoa zuzeneko jarduna izanik, aurrera begira erakusketa bat-batekotasunarekin lotzeko aukera egongo da, aretoan bertan bertsolariak kantuan jarriz.

Hona erakusketaren atalak banaka:

Katea ez eteteak arduratu izan ditu beti bertsolariak. Txirritak kantatua da: «Gu hasi gera hostoa joaten/arbola zaharrak bezela/poz bat daduka nere bihotzak/gazteak badatozela». Bertsozaleak ohituta daude Alaia Martin gaztea Manuel Lasarteren ondoan ikusten (beheko irudian). Edo Xanpun zena eta Xabier Silveira elkarri zirika entzuten. Erakusketan horren lekuko dira argazkiak, eta bertsoek azaltzen dute belaunaldiak nola kateatu diren, euren arteko kontrastea, miresmena eta talka.

Topikoak Harri Aroari lotzen badu ere, bertsoak beti erreparatu izan die bere garaiko asmakizun teknologiko puntakoenei. Txirritak bertsoz esplikatu zuen Ernest Werner berak baino ulergarriago, tren elektrikoaren funtzionamendua. Irratia, ordenagailua, autoa... Azalpen zientifikoak eta punta ateratako interpretazioak jaso ditugu bertsotan. Erakusketak interpretazioa indartuz, marrazkitara eraman du bertsoek iradokitakoa.

Bertsolariak bizitzari kantatzen dio. Eguneroko bizitzako gai sakon eta xelebreak, etxekoak eta mundukoak ematen ditu, askotan elkarri josita. Bertsolariak ez dira orojakileak, eta entzuleak ez du eurengandik aparteko informazio edo jakintzarik espero, baina bai gaiekiko etengabeko gogoeta eta zeharkako begirada ez galtzea. Denek ikusten dugunari buelta ematea, edo ohi baino argiago agertzea. Horretarako, kantatu adina entzun behar dute bertsolariek, eta besteren esanak eta esperientziak bertsotara eramaten asmatu. Horregatik, bertsoa sentimendu kolektiboen interpretazioa da eta bertsotan jasotzen dugu garaiko jendeak zuen mundu ikuskera. Erakusketan, mundu ikuskeraren ardatz diren gai orokorrak lantzen dira bertso eta argazkitan. Arrazakeria, inmigrazioa, droga, amodioa, lana, injustizia, sexua... Ikusi ahala hormak kantatuko dizkigu.

Errimak eta neurriak oso baliabide eraginkorra egiten du bertsoa publizitaterako. Ohiko publizitatean ere, euskaraz zein erdaraz lelo errimadunak egiten dira sarri. Betidanik erabili izan da bertsoa salmentarako. Pentsuak eta traktoreak direla, tabernak eta ile apaindegiak, kultur produktuak edo kirol enpresak eta baita banku eta erakunde ofizialek ere, denek erabili izan dute bertsoa euren publizitate mezua zabaltzeko. Ea erakusketako zein iragarkik konbentzitzen duen ikuslea.

6 minutuko film laburra ari du hiru telebistetan. Bertan, bertsolariei jarritako gaiak nahasten dira hauen eskultura eta plazekin. Bertsolariak pertsonaia historiko direnaren seinale.

Bertso makinaren laguntzaz, bertsolari bihurtuko da ikuslea. Horrela, puntuari erantzungo dio, edo bertsoaren oinak bere lekuan jarriko. Hanka luzea mozten ere ikasiko du eta memoria landu, behin entzundako bertsoa errepikatuz. Egunkariko denbora-pasak bezain erraz eta dibertigarri.

Joxe Mari Soraluze Balentziaga Epelderen gaineko liburua egiteko enkargua izan aurretik ez nuen mundu hori asko ezagutzen. Beharbada horrexegatik onartu nuen enkargua. Iruditzen zitzaidan neure herrian bertan hainbeste trikitilari eta halako mugimendua egonda, pena zela ez ezagutzea.

Uste dut gure belunaldikooi beste bide batzuetatik iritsi zaigula... Nire adin ingurukook gehiago hazi gara Hertzainak, Itoitz, Ruper Ordorika edo horrelakoekin. Baina azkenean trikitixarekin hasten da Hertzainaken kantu bat behintzat, eta Itoitzeko Juan Carlos Perezek ere kantu batean Egañazpi eta Sakabi aitatzen ditu. Bada, bide horretan topatu dut nik Epelde ere, bere garaiarekin batera.

Epelde 1914an jaio zen, I. Mundu Gerra hasi zenean, eta orduko gizartea nolakoa zen ikusi dut pixka bat liburu hau egitean. Mende hasierako Azkoitia horretan gizarte itxi bat dago, Elizak ikaragarrizko boterea dauka, dena menperatzen du ematen dituen arauekin eta egiten dituen sermoi zitalekin. Eta alde horretatik sorpresa polita izan da niretzat ohartzea nola Epelde eta bere garaiko trikitilariak, gero egon diren mugimendu musikalekin parekatzen baditugu, beharbada beraiek direla ausartenak. Hauek bai zirela benetako punkiak! Ez zieten uzten jotzen, baina beti aurkitzen zuten nahi zutena egiteko modua.

Bakailaoa eta balea harrapatu nahian eta kortsariotzan gogorki aritutako itsasgizonen bizitzaren berri ematen dute Iñaki Mendizabal Elordik eta Asier Sanz Nietok idatzitako Baleazaleak eta Kortsarioak. Euskal odisea ipar Atlantikoan liburuan. Zenbait aurrekari historikoetatik hasiz, kapituluz kapitulu 1713. urteko Pasaian ainguratuta dagoen pipiak jotako Andra Mari ontziaren oroimenak kontatzen dira bertan, haren sortzaile izandako Joan Odriozola maisuaren bizitza eta lanak zein tripulazio bipilaren gorabeherak. Horrela ezagutuko ditugu Matias arpoilaria, Baionako Oihenart, Zarauzko Arriaran, Garroko Bartolome, Juan Zazun oriotarra, Artuza pilotua, Anton Larrabetzu kapilaua, Pablo Aranburu zirujaua...

Hiztegiak dioenez, Jainkoaren edo gauza sakratuen aurkako madarikazio edo esaldi larriari deitzen zaio birao. Historian zehar ûeta euskaldunen artean ere: gogoratu euskara biraorik gabeko hizkuntza zela defendatzen zuten Campion, Aranzadi eta beste askoren izenakû biraogilea oso gaizki ikusia eta are gogorki zigortua ere izan da, Inkisizio garai luzeak lekuko. Horren guztiaren gainean idatzi du Victor Morenok El desorden social de la blasfemia lanean, honako hau ohartaraziz beti ere: zer kalte egiten dion norberak Jainkoari, Ama Birjinari, Konstituzioari edota Demokraziari, barruan duen ezintasunak sortzen dion amorruaren eraginez haien gainean kaka egingo duela esatean?

Manel Alonso i Catalák irakurle gazteenentzat sortutako lan hau Mari Eli Ituarte Zarrogoikoetxeak euskaratu du. Sei urte ditu liburuko protagonistak ezagutzen dugun unean; ezer baino gehiago trenak ikustera joatea gustuko du Bernat. Aita, ama, katua eta txakurrarekin batera bizi da mutikoa, eta aiton-amonak ere ez ditu etxetik oso urrun, baina halere anaia edo arrebaren bat izatea nahi luke eta etengabe galdetzen dio amari ea zergatik ez dion merkatuan erosten haur txiki bat, bere eskolako lagun gehienak etxean daukaten bezalakoa. Hori entzutean barrez hasten dira helduak. Zer dela eta? Bernatek ez daki, baina bai, ordea, asperturik dagoela, eta kalera doa lagun bila. Horrela ezagutzen ditu Elisabet eta beste haur asko. Eta gutxien espero duenean, jaio da bere anaia txikia.

Hamar urte daramatza Joseba Felix Tobar-Arbuluk Bernard Schmitt ekonomialariaren lanak arakatzen eta euskaraz zabaltzen. Oraingo honetan, inflazioak daukan garrantziaz ohartarazi nahi digu, eta inflazioari aurre egiteko beharrezko neurriak zeintzuk diren jakinarazi. Horretarako, ikuspuntu makroekonomikotik ikertzen du inflazioa, ze haren arrazoiak azaltzeko, Schmitten ikuspuntua errenta nazionalaren analisian oinarritzen da, ez errentaren banaketan, eta beraz, dirua eta bankugintza ikertu behar dira magnitude makroekonomikoak neurtzeko. Gai horietaz dihardu Tobar-Arbuluk bere lan honetan... Amaieran, Inflazioaren (eta langabeziaren) kontrako bankugintzaren jarduera: Schmittek proposaturiko erreformen ildo nagusiak kapitulua gehitu dio.

Entsalada, barazki, arroza, pasta, lekale, zopa, krema, arrautza, haragi, hegazti, arrain eta postre, plater guztiak izan ditu kontuan Karlos Argiñanok telebistan egindako 110 errezeta biltzen dituen liburu hau osatzerakoan. Ematen dituen azalpenak jarraituz gero, oso era errazean etxean presta ditzakegun janari gozoak dira guztiak. Hala ere, badaezpada, inork arazorik izan ez dezan, errezeta guztiak pausoz pauso azaltzeaz gainera, argazkiekin agertu ditu errazago uler daitezen. Eta gauza osoagoa izan dadin, plater bakoitzari sukalderako aholku bat gehitu dio, adieraziz zein den hura jateko denboraldirik egokiena, zer nolako ardoarekin lagundu behar den eta nutrizio aldetik dituen onura eta kalteak.

Txalaparta argitaletxeak plazaratu duen sortzez kubatarra baina AEBetan bizi den Dennis S. Milesen gazte garaiko nobela hau Andolin Eguzkitzak euskaratua izan zen. Bi gizon gazteren arteko harremana deskribatzen duen narrazio honetan, maitatua izatea ezinezko denean maitatzeak ekartzen duen oinazea azaltzen da. Maitatua denak botere osoa baitu, ez du ezer egin behar maitatua izatea lortzeko; maitatzen duenak, berriz, ez du botererik batere, bestea adoratu besterik ez daki egiten.

1914an jaioa izan arren oraindik bizirik dugun trikitilaria da Joxe Mari Soraluze Balentziaga Epelde zaharra. Bere aitak jotzen zuen dultzaina albo batera utzi, eta indartsu zetorren soinu txikia bere egindako pertsona. Beste asko bezala, 1936ko Gerran faxisten alde egitera indarrez eramandako gizona. Eta haren bizitza luzea laburbiltzeaz gainera, mende hasierako Azkoitiaren erretratua ere egiten ahalegindu da Xabier Gantzarain Epelde, mende baten soinua lanean, bereziki azpimarratuz makina bat gauza zor diegula ondorengook Epelde eta bere garaiko trikitilariei, lan ikaragarria egin zutelako jendeari alaitasuna emanez eta diberti zedin bideak jarriaz. Erromeriak, besteak beste, gauzak aldatzeko leku oso aproposak zirelako. Izan ere, arau oso zorrotzen menpe bizi zen gerra aurreko Azkoitian ez zegoen dantza lotua inola ere egiterik; Bergaran eta Elgoibarren bai, ordea; orduan trikitilariek egiten zituzten beren erromeriak... juxtu mugan! Adibidez, Azkoitiako batek antolatzen bazuen erromeria Aizpurutxon, erromeria egin egiten zen, baina errepideaz bestalde, han libre zelako dantza lotua egitea.