Sarritan esan ohi da ez dela euskal literaturaren kritika seriorik egiten. Felipe Juaristi kritikari entzutetsuak behin baino gehiagotan azaldu du uste hori.

Edozein azterbide erabiltzen dela ere, hiru alderdi aztertu behar ditu kritikak: liburuaren mamia, konta moldearen teknika eta hizkuntza.

Gehien-gehienetan kritika mamiari eta teknikari egiten zaio. Batez ere mamiari. Hizkuntzaren kritikarik, ordea, ia inoiz ez da egiten.

Ezin dugu ahaztu, baina: "Literatur is the art of words". Literatura hitzen artea da. Hementxe idazle handien usteak:

"Great literature is simply language charged with meaning to the utmost possible degree" (Ezra Pound: How to Read). Goiko literatura hauxe duzu: hizkuntza bikaina gogoeta sakon-sakonei lotua.

Andre Brink, Hego Afrikako idazle ezagunak honelaxe zioen: "The novel from Joyce onward makes its medium -language- its subject". Eleberriaren helburua, Joycetik aurrera hizkuntza bera da.

"Language is the dress of thought" (Samuel Johnson). Hizkuntza pentsamenduaren jantzia duzu.

"Proper words in proper places make style" (Lubbock, Percy: The Craft of Fiction). Estiloa hitz egokiek toki egokietan egiten dute.

"My definition of literature would be just this: words that have become deeds" (Robert Frost). Literaturaren definizioa hauxe izan liteke, nire ustez: eginak bihurtu diren hitzak.

R. W. Emersonek uste berdintsua zuen: "In good writing, words become one with things" (Ralph Waldo Emerson, Journals 1831). Idazle onak hitzak eta gauzak bat egiten ditu.

"A writer and nothing else: a man alone in a room with the English language". (John K. Hutchens). Idazle izatea hauxe da eta ez besterik: gela batean bakarrik egotea ingeles hizkuntzarekin.

Literatura ez da filosofia, soziologia edo historia bakarrik. Literatura hitzez egindako artea da.

Shakespearek, Cervantesek, Quevedok, Dickensek, Dostoevskyk, Flaubertek, Faulknerrek bi alderdiok bildu zituzten: gogoeta miresgarriak eta hizkuntzaren maisutasuna.

Esaten zutena mamitsua zen, sakona, gizakiaren eta gizartearen barrena zulatzen zuena, eta bide batez ongi esanda, airoski, distiratsuki, bikainki, hutsik gabe. Anitzen ustez orain arte munduan izan den idazlerik onena Shakespeare izan da.

Ez dira gutxi toki hori Cervantesi ematen diotenak.

Idazle biotan horixe ikusten dugu: alde batetik harritzeko moduko gogoetak eta bestetik hizkuntzaren jabetasuna.

Gure artean, ordea, ez zaio hizkuntzari, euskarari, garrantzirik ematen. Ezagutzen dut gazte jator bat, bi hilabetez euskaraz ikasi, ipuin luze bat idatzi eta txapelketan lehenengo saria irabazi zuena. Ingalaterrara joan, bi hilabetez ingelesa ikasi eta irabaziko al zuen inork literatura saririk?

Euskarazko literaturan maiz euskara oso zaborrez idatzitako lanak irakurtzen ditugu. Lan horietan dauden hutsak gaztelaniaz baleude, ez lituzkete inola ere argitaratuko.

Diglosia gorrian bizi gara eta maiztxo gure euskara txepela eta erdararen kalkoa da. Euskararik onena baserrietan egiten da. 37 urtean zazpi probintzietako baserrietan ibili eta gero esan dezaket hau. Euskaltzaindian zenbat dira, eguzkiz eguzki euskaraz ari diren Goizueta, Sunbilla edo Errezilgo baserritarrak bezain ongi mintzatzen direnak?

Jakina, euskararen kritika egiteko, nork berak idazleak bezainbat edo gehiago jakin behar du euskaraz. Nor ausartu katuari lepoan zintzarri ipintzen?

Hauxe da egia, ordea: hizkuntzaren kritika egin gabe, ez da egiazko kritikarik egiten. Idaztea biolina jotzea bezala da. Alferrik esango duzu Beethovenen 9. Sinfonia jotzen ari zarela, gaizki jotzen baduzu.

Euskararen biolina ongi jo nahi duenak, berriz, hiru alderdiok bete behar ditu: euskara hutsik gabea, ulerterraza eta aberatsa erabili behar du.