Argia astekaria webgunearen hasiera

EAko antolakuntza lana hizpide abiatu dugu solasaldia: «Funtzionatzen duen alderdi bat antolatzea oso konplikatua da. Gure iragan berrian alderdi asko sortu da, baina gutxik iraun du. EA da salbuespena, proiektu politiko garbia delako. 18 urte daramagu. Sozialdemokratak gara definizioz eta praktikaz. Militantzia zabala dugu. Euskal Herriko lurralde guztietako zinegotzien kopuru altuak ondo baino hobeto adierazten du hori. Gure hautesleak garbi dauka hori guztia» diosku Larreinak. EAJri bidea zuzendu edota ohea egiten dion alderdia ez ote den inpresioa azaldu diogu alabaina: «Herri normalizatu batean, alderdi eskuin kontserbadorea, aurrerakoia eta ezkerreko erradikala behar dira. Gure herriak ere normala izan behar du. EA alderdi aurrerakoia eta sozialdemokrata da, EAJtik ezberdina. EAJri bidea zuzendu baino seinalatu egiten diogu, bereziki subiranotasunaren bidea. Herri normalizatuetan aliantzak klabe ideologikoan egiten dira, gurean, tamalez, horrela ez denez, klabe nazionalean egiten dira. Horregatik, berriz ere, EAJrekin koalizioan joango gara hauteskundeetara. Oso garrantzizkoa da legealdi honetan helburu genuen jokaleku subirano zalea gauzatzea. Marko juridiko-politiko berrian lurraldetasuna eta subiranotasuna finkatu behar ditugu. EAk bi uhal ditu eskutan, batekin EAJ subiranotasun bidean ziztatu nahi du, eta bestearekin Batasuna politikaren esparruan guztiz murgil dadin gidatu».

Zerbait lortu dugu, ez nahi genuen guztia, baina Espainiako Estatuko erreferendumak Euskal Herriko gizartea ezberdina dela baieztatu du berriz ere. Hori baieztatzea garrantzitsua zen. Sasi-itun horrek Europako estatuen mugak bermatu nahi ditu-eta. Itunak ez gaitu herri diferentziatua, errealitate kultural eta soziologikoa bezala hartzen. Jakina, ezezkoaren aldekook diferentzia hori are gehiago nabarmendu nahi genuen. EAJk ohiko jarrera kontserbadorea agertu du ordea, gehiengoan kamuflatu da. Ezetzaren alde jokatu izan balu, ezetza irabazle atera zitekeen. Errealitatea hori da ordea.

Lege honek berebiziko eragina du herritarren egunerokotasunean eta zoritxarrez lege berriak ez du aurrera egin. Guk onartzen dugu Legebiltzarraren erabakia. Ez dugu gehiengoa lortu, bada kito. EAk lege horien parametroak errealitate bihur daitezen lanean segituko du hala ere. Alabaina, 37/37 berdinketaren ostean badago mamia. Gatazka politikoak eragin du erabakian, alegia, alderdien arteko harreman normalizatu ezak. Hau bezalako legeak aurrera egin dezan normaltasun politikoa lortu behar dugu. Pasadizo argigarri bat kontatuko dizut: bozketa egiteko unean SAeko Alvarez eta Permach legebiltzarkideak falta ziren, errepidean gelditu zirelako elurra zela medio. Ganberan sartu ziren, txamarrak erantsi gabe eseri ziren, azken segundoan. Ikusi behar ziren PP eta PSE-EEko legebiltzarkideen aurpegiak. Serio eta kezkatuta izatetik irribarretsu izatera pasa ziren lipar batez. Legeak ia-ia aurrera egin zuen. PP eta PSE-EEren jarrera hipokrita da erabat. Aurreko bozketan Batasuneko botoak legez kanpokoak ziren eta Estatutu Berrirako testuen aldekoak zikindu gaituzte. Orain berriz, ez. Guk argi eta garbi diogu: Batasunaren botoak baliagarriak dira beti.

Guk Batasunaren sostengua desiratzen genuen, baina ez genuen uste hala gertatuko zenik. Testua onartzea garrantzizkoa zen eta poztu ginen. Gainera, hasierako testua biziki hobetu da, eta EAk eragin funtsezkoa izan du horretan. Testu sarrerako autodeterminazioaren aipamena testuaren barnera pasa da. Euskal Herriaren lurraldetasuna aipatzen duen artikulua zehaztu da, baita hobetu ere bere kontzepzio soziala. 38. artikuluan printzipio sozial eta ekonomikoak zehazten dira. Testua EAren zuzenketen bidez hobetu da. Hitz batez, testuak hasieran ez zuen izaera aurrerakoia dauka orain.

Testua onartu izanak EAJren asmoak aldarazi zituen, EAren ikuspegitik, onerako, noski. Testua Legebiltzarrean onartu izana mugarria eta aurrerapausoa izan zen etorkizunari begira. Gertatuak EAJ bide horretan bultzatu du. EArentzat EAJrekin koalizioan joateko eta izateko klabea hori da. Guk jokaleku politiko berria finkatu nahi dugu marko juridiko-politiko berria lortzeko, horretarako erreferenduma burutzea berebiziko konpromisoa delarik. Euskal gizarteari hitza eman behar zaio. Hori da koalizioa osatzearen arrazoia.

Nik ere hori espero dut. Gure konpromisoa lehendakariarekin da. Lehendakariak EAren laguntza jasotzekotan koordenada eta klabe horietan izan behar duela badaki. Horregatik sostengatzen dugu Ibarretxe berriz ere lehendakari izateko.

Eta horrek kezkatzen gaitu. Nahiz alderdi politiko bakoitza librea den bere estrategia ezartzeko, herri interesetik begiratuta iraganeko jarrerak oso ezkorrak dira. Ardanza lehendakariaren garaira itzultzea atzera egitea litzateke, eta guk aurrera egiteko politika egin nahi dugu. EAJ behartu behar dugu aurrera egitera eta bide horretan ere Batasunak egon behar du. Batasuna garrantzizkoa baita aurrera egiteko.

Batasunak -Anoetako proposamenaren bidez- iraganean beste batzuek esan zutena baino gehiago esan du. Polimiliek biolentziaren estrategiari uko egin ziotenean EEk ez zuen horren garbi hitz egin. Aralarrek duela bi urte antzeko erabakia hartu zuenean, biolentzia une hartan ez zela komenigarria esan zuen. Tira, beste une batean komenigarria bada erabili daitekeela ulertu dezakegu. Batasunak bide politikoen aldeko apustu sendoa egin du eta oso serio kontuan hartu behar da. EAren ustez Batasunari beste batzuei eskatu zaiena baino gehiago eskatzen ari zaio. Gainera ez da alderdiek eskatua soilik, gizarteak eskatu du eta Batasunak kontuan hartu du.

Bai. ETAk aspaldiko urtetan okerretik okerrera jarraitzen du. Eta ez badu gogoeta sakona egiten euskal gizartearen aurrean -eta bereziki abertzaleen aurrean- gero eta egoera konplikatuagoan egongo da. ETAk egin dezakeen zerbitzu onena euskal gizarteari kasu egitea da, hau da, biolentziari uztea. Ekimen armatuak Batasuna ahitzen du, baita euskal gizartea ere. ETA estrategia espainolistaren aldeko ekimen onena da. Ez dut esan gura hori nahi duela, baina praktikan horrela da. Edonola ere Batasunak denbora behar du. Guk horregatik konfiantza eman nahi diogu. Gure konpromisoa klabe abertzalean lan egitea da, instituzioetan nahiz Nazio Eztabaidagunean. Nahiz eta batzuentzat foroa arriskutsua izan eta mesfidantza sorrarazten duen, oso interesgarria da herri honentzat.

EA alderdi anitza da eta ildo desberdinak daude. Alabaina, EAko Batzorde Eragileak norabide horren alde apustu egin du, alderdiaren gehiengoa alde dago. Zalantzak daudela? Jakina. Batasunarekiko sinesgarritasuna falta da. EAn presente dugu Lizarrako garaia. Hainbatek arriskua ikusten du Eztabaidagunean EAJ ez dagoelako. Sektore horren erreferentea -gutxiengoa- EAJ da. Alderdiko gehiengoaren erreferentea EA da, ordea. Gure proiektua garbia da, ez gara EAJ ez Batasuna, eta ez gaituzte bereganatuko.

Erabakigarria izango da. Behin jokaleku politikoa finkatutakoan EAJ-EA koalizio garaia bukatutzat eman beharko dugu. Jarraian, lehentasun politikoak -klabe nazionalak baztertu gabe- klabe ideologikoan garatu beharko ditugu. EArentzat eraikuntza nazionala ez da marko politiko berrian bukatzen. Gure helburua independentzia da Europaren baitan. Beraz, subiranotasuna sendotzen den heinean jokaleku politikoa aldatzeko aukerak izango dira.

Erantzukizun handiena legez kanpo utzi duen legea bultzatu dutenena da, PP eta PSOErena. Artean, guztiok bitarteko guztiak jarri behar ditugu Batasunak parte har dezan. Baina faktore asko dago jokoan. Batasunak ere badu bere ardura.

Ni ez naiz horren ziur. Duela 4 urte Mayor Orejak Batasuna legez kanpo utzi nahi izan zuen Legebiltzarreko gehiengoa lortzeko. Orduan Batasunak parte ez hartzea PP eta PSEren aldekoa zen. Datu objektiboak hartuta eta Dont Legea aplikatuz, Batasunaren eserleku gehienak haientzako izan daitezke. Baina, finean eta funtsean, eserlekuak lortzea ez da alderdien esku herritarren esku baizik.

Erabakitzeko legealdia izango da. EAk bere esku daukan guztia egingo du erreferenduma egiteko. Biolentziarik gabe beti ere.

ETArena gabe eta Espainiako armadaren tankeen mehatxu gabe.

Ez. Alderantziz. Nahiz eta Konstituzioak hori esan, estatuak ez ditu tankeak erabiliko. Horren lekuko bere urduritasuna da. Estatutu Berrirako testuaren onarpenak ETAren atentatuek baino askoz urduriago ipini du estatua. Espainiako Estatuak arazoa eremu politikoan duela daki, herritarren erabaki demokratikoei ezin diela uko egin, horrek ematen dio izua. horrek indar espainolistak urduri, histeriko eta argudio demokratikorik gabe jartzen ditu. Nahiz eta Konstituzioak ez dituen autodeterminazioa edo independentzia onartzen, herriak alderantziz esaten badu -Quebecen bezala- estatuak negoziatu beharko du irtenbide bat aurkitzeko.

Hego Euskal Herrian egiten diren ikerketek gizartearen argazki egitea dute helburu. Adibidez, hartzen duzu Euskararen Jarraipena izeneko inkesta eta ezagutza, erabilera eta jarrerak landuko dira bertan betiere. Aldiz, mekanismoak ez dira aztertzen. Jarrerak ikertzen direnean, jarrera baikor horiek benetakoak ez direla konturatzea da barne mekanismoaz jabetzea. Alegia, pertsonak pentsatzen duela esaten duena ez da benetan pentsatzen duena, ez da bere ekintzetan agertuko dena. Horretaz ari gara barne mekanismoak hizpide hatzen ditugunean...

Hasteko, okzitaniarra naiz, Avignon-en sortua, eta hango egoera oso da ezberdina. Hona heldu eta ikerketa pila batekin egin nuen topo: gobernuak agindutakoak ziren batzuk eta gizarte mugimenduek egindakoak beste batzuk. Ikertzaile pila bat ere bazen, teoria aldetik ere bazen aukera! Gizarte mugimenduak ere hainbat dira; eta Bat aldizkaria, SEI soziolinguistika klusterraà Gauza asko, beraz. Bestalde, heldu nintzenean ikusi nuen euskara batua bazela, eta hori, egoera diglosikoa bizi duten herrietan arazo bat da hizkuntza bateratua ez izatea. Abiapuntu baikorrak ziren.

Deigarri izan zitzaidan, dudarik gabe. Oso gauza garrantzitsua duzu hori. Are gehiago, Robert Lafont okzitaniarrak dio jauzi kualitatiboa dela hori; alegia, egoera diglosikoan hizkuntzarekiko errebindikazioa hizkuntza gehiengotuan egitetik hizkuntza gutxituan egitera iragatea, jauzi kualitatibo handia dela oso. Okzitanieraren kasuan ez da horrelakorik egin behin ere!

Kanpotik heltzen zarenean aurreko horiek denak ikusten dituzu eta baikor irizten diozu egoerari. Gero, egoera zenbat eta hobeto ezagutu eta konturatzen zara egoera ez dela hain baikorra. Batua, adibidez, bada hizkuntza bateratua, baina gorabeherak dira oraindik. Batua normalizazioaren abiapuntutzat hartu da, besterik ez zegoelako. Gogoetarik ez dela egin uste dut, eta errazena horixe zelako hartu dela iruditzen zait. Bestalde, ikaste porrot handia ere hor da, eta batuaren kontua ezagututa, erraz ulertzen da. Ikastegian ikasten duzuna eta kalean egiten den euskara bat ez badatoz, kalean egiten dena ez duzu ulertuko. Eta alderantziz, ikastegikoa ere ez duzu kalean entzungo. Ondorioz, ezin izango duzu zure euskara maila garatu. Egoera honetan oso zail da ikastea. Bestalde, barne mekanismoek ere ez dute laguntzen.

Adibidez, ETBn euskaraz egitea beti zailtasun edo lana da. Hartu albistegia, bai ETB1n eta bai ETB2n. Euskaldunak, euskaraz egingo du ETB1n, eta gaztelaniaz ETB2n. Igor Astarloak, adibidez. Berarentzat lana izan da, bitan jardun behar izan duelako. Gainera, ETB2 begiratzen duenak ez du ezer ikasten euskaraz, ez entzuten du, ez harremanik du; ezta pasiboa ere. Beste mekanismo barneratu bat: euskarak gizartean duen hizkuntza zailaren ikurra. Ikaste prozesua zaildu baino ez da egiten horrela...

Alde batetik, jauzi kualitatiboaren kontua aipatu dut lehen. Urrats positiboa, dudarik gabe. Baina badu bere alde iluna ere. Kanpoan gutxi irakurriko dela, alegia, hizkuntza gutxituan delako. Aldiz, hemengoen barne mekanismoak direla eta, kanpotik errazago ikusten dira horiek, hau da, norberak hain barneratuak dituen mekanismo horiek. Zenbait ikerketa oso interesgarri litezke Euskal Herriarentzat baina beste ikuspegi batetik ere landu beharko lirateke, kanpotik, esan nahi dut, eta beste zientzia batzuetatik ere bai. Ikerketa horietarik batzuk motz geratzen dira. Soziologia matematikoa, Txepetxen teoria eta beste, mugatuak dira feed back gabe geratzen direlako. Eta sakondu beharko lirateke.

Euskaraz jardunda. Indarrak mugatuak dira eta ez dira alferrik galdu behar. Are gehiago gaurko egunean, nork bereari besterik ez dio begiratzen eta. Gizartea aldatu egin da. Euskaraz egitea nahitaezkoa da. Beste lekuetan zer egiten den ere jakin behar da, eta besteetan ere jakin beharko lukete hemen zer egiten den: harremanak ezinbesteko dira. Ikerketa asko eta ezberdinak egiten dira hemen baina ez dira bata bestearekin alderatzen. Beti argazki egiten ari gara, barne mekanismoak aztertu gabe. Gauza handia litzateke ikerketak bata bestearen ondoan jarri eta konparatzea. Horretan saiatu naiz ni, ez besterik egiten, zeudenak konparatu eta ondorio ateratzen baizik.

Claude Piron-ek garatutako pentsamendua da. Esperantoaren aldekoa da Piron, eta itzultzaile lanean jarduna zenbait lekutan. Egun, esperantoak ez du prentsa onik baina tira. Bere liburuetako batean dio zera hori: hizkuntza arrazoitik kanpo dagoela, kontu afektiboa dela. Berak dio umea botere batez jabetzen dela gauzak izendatzen ikasten duenean. Hori ez dela arrazionala dio. Gurasoek ere diote: "Ez, da hola esaten, beste hala esaten da". Kasu horietan arrazoiak ez du balio. Batzuetan, era batera hitz egin behar da, beste batzuetan beste era batera, honekin horrela, harekin beste era bateraà Hizkuntza irrazionala dela, barruko gauza dela dio Piron-ek. Agiriak izenpetzea gauzen gainean botere izatea da. Gauzak, nolabait, egia, errealitate bihurtzen dira. Atera kontuak, erlijio askotan hitza da lehenengo gauzetarik bat; horrela da hemengo erlijio nagusietan eta beste askotan. Maia Kitxuen Popol Vuh-n ere lehenengo esaldian agertzen da hori.

Ezagutza, erabilera, jarrerak, errepresentazioaren adibide dira. Errealitateari hurbiltzeko gizakiok baliatzen dugun modua. Izan ere, ez gara errealitatera zuzenean hurbiltzen, errepresentazio batzuen bidez baizik. Hori esanda, esango nuke, ezagutzari buruz, hasteko, Araban eta leku erdaldunetan igo dela gehien. Horietan, jendeak oso erraz esaten du euskaraz badakiela. Normala ere bada hori, euskararen kalitate txarra oso normalizaturik dagoelako, eta bestetik, leku horietako hiztunek harremanik ez dutelako hizkuntza normalarekin. Irakasleek ere gabeziak dituzte leku horietan, askotan. Bestalde, orain dela 25 urte ikerketa zientifikoak egiten hasi zirenean, adinekoek euskaraz ez zekitela esaten zuten, txikitandik buruan sartu zizkieten kontuengatik, hau da, euskara arloteen hizkuntza zela eta antzekoak, edo jakin beharreko eredua ez zekitelako, euskara batua, alegia. Beraz, orain errazago esaten du jendeak euskaraz badakiela. Lehen baino errazago...

Erabilera? Gero eta euskaldun gehiago, omen, baina ez dakite ondo, kalitate falta dute, eta ez dute erabiltzen. Jendeak badaki, omen, baina ez du erabiltzen. Nola jakin badakiela? Ezin jakin! Erabilera beherantz doala esango nuke. Leku euskaldunetan ere, behera ari dela. Lehen, euskaraz bakarrik funtzionatzen zutenak ere, euskaraz eta gaztelaniaz ari dira gaur egun. Leku erdaldunetan euskararen erabilerak gora egin du pixka bat, eta euskaldunetan alderantziz. Baina barne mekanismoak ekarri behar ditut berriz aipura: askotan, jendeari galdetu ze hizkuntzatan hitz egin duen halakorekin duela bost minutu, eta ez daki. Alternantziagatik, askotan. Galdetu eta jendeak ez daki. Beraz, normalean ze hizkuntzatan hitz egiten duen galdetzeak ez du balio. Zer edo zer aterako da, baina ez zuzen zer erabiltzen duen, baizik eta berak zer pentsatzen duen erabiltzen duela. Askotan egin dut froga, eta hiztunak ez du asmatzen, errepresentazioa erabiltzen du: horri buruz berak pentsatzen duena.

Horixe da interesgarriena. Zer galdetzen zaio hiztunari ikerketa kuantitatiboetan? Galdetzen zaio zer pentsatzen duen pentsatzen duenari buruz. "Zer pentsatzen duzu pentsatzen duzula?" Horregatik agertzen dira kontuak oso baikor.

Ikur da hizkuntza. Jarrera positiboak bereganatzeko moldea erabiltzen du jendeak. Ez da hizkuntza arazoa bakarrik. Pierre Bourdieuk ere esan zuen: hizkuntza ez da denona, baina jarrera, aldiz, bai. Hizkuntzarekiko jarrera ikurra bereganatzeko era da. Donostiako zenbait ikastetxetan euskararekiko jarrera baikorra dutela diote gazteek, aldeko jarrera, baina haien ekintzari begiratu eta horrelakorik ez da ageri. Euskara arrantzaren gainean hitz egiteko dute, edo herrietan bizi direnekin hitz egiteko, baina ez ikastetxean bertan bata bestearekin hizketan jarduteko. Hor euskara ez da ondo ikusia. Hizkuntzari irudiak lotu dizkiote, gaztelaniak irudi on eta ederrak ditu lotuak. Euskararen erabilerarekin bat egiteko, gazte horiek bat egin behar dute zenbait irudirekin: arrantzalearekin, baserritarrarekin, edo antzekoekinà

Normalizatuta, bai. Askotan entzun dut nire euskara maila ona dela, adibidez, hain ona ez bada ere. Inkestak egiterakoan, galdeketan zentzurik ez duen euskaldun mota bat sartzen da: euskaldun hartzailea. Aipatzeak berak, egiazko bihurtu du euskaldun mota hori. Jendeak "hartzaile" irakurri eta dio: "Horixe jarriko dut: hartzaile". Eusko Jaurlaritzak hizkuntza agiriak ematen ditu. Agiri horietako batzuk patetikoak dira guztiz, hori lortzeko behar duzun maila, esan nahi dut. Agiri horietako batek, ezagutza jakintza maila bat duzula ziurtatzen dizu. Maila?! EGA dela eta, jakin nahiko nuke: horren pareko bat jarri ingelesez edo frantsesez, eta esan: "Horixe da jakin behar dena irakaskuntzan jarduteko, edo administrazioan lan egiteko". 250 hitzeko idazlana egin behar duzu delako agiriaren azterketan. Gainera, zenbait akats onartzen dizkizute, bat edo pare bat, izan edo ukan nahastea gorabehera. Horrelakorik frantsesez edo ingelesez egin eta barre egingo lukete. Ni seguru nago zailago dela Hizkuntza Eskolan ingelesezko edo frantsesezko bosgarren maila gainditzea, euskarazkoa gainditzea baino.
Edo telebistari begiratu. Ikusi ETB1n Barnetegia! ETB2n onargarri litzateke, azken finean, ikaste prozesua ETB2n bultzatzeko modua litzateke, orain modan dagoen errealitatea agertzearekin bateraà Baina hori ETB1n ematea? Azkenean, gaztelania sartzen da ETB1n, eta euskara txarra. Ez dugu Basetxea-z eta horietaz jardungoà Horietan teorikoki euskaraz ondo egiten duteà Baina Barnetegia ETB1n? Egoeraren isla da. Edo Miren Azkarate euskaltzainak orain dela pare bat urte elkarrizketa batean esandako hura: "Ibarretxeren euskarari 9 bat emango nioke".

Hasteko, EITBn norbait beharko lukete egiten dutena soziolinguistika aldetik aztertzeko. Albistegiak ematen direnean, adibidez, azpitituluen erabilera, Barnetegia eta antzeko programen balioaà Harry Potter dela eta, pentsatu behar zuten zer gertatuko zen. Norbait behar dute hizkuntza aldetik egiten dutena aztertzeko. Lehen ere esan dugu, jendearen jarrera dela eta, jarrera aldekoak dituela jendeak, nahiz eta ekintzak bat ez datozen. Jarrerak baikor dira, baina maila teorikoan. Gizarte egoera orokorra ere hor da: telebistak bizitza errazaren irudia agertzen du: dena da erraza, izan telesaioetan, etxe erosoak, jende dotorea, goi mailakoa, hala moduzko arazoak dituenakà Erraztasuna da eredu. Hizkuntzari dagokionez, filmak euskaraz ikusteko ohiturarik ez omen dago. Tira, ETB1n gutxi ematen dira, eta ezin esan. Orduan, errazago da gaztelaniaz ikustea. Erraztasuna. Jendeak beste era batera nola esan ez pentsatzeagatik, erdarara jotzen du. Ama hizkuntzan ere gertatzen da hori: hiztegia oso mugatua du belaun berriak. Frantzian ere horixe da kasua, ikaragarri mugatua da hiztegia, mugatua egiturak, mugatua... Eta hizkuntza mugatuak pentsamendu mugatua dakar.