Argia astekaria webgunearen hasiera

jorge oteiza eskultore eta idazle ezagunaren inguruan makina bat lan egin da azken aldian. Maisuak arte adierazpen ugari landu zuen barreneko sentimenduak askatzeko eta orain, dantzara egokitu dituzte euskal artistaren ekarpen eta bizipenak. Hari horretatik tiraka dator Otehitzari biraka. Oteiza poliedriko eta polemikoaren obran murgildu eta maisuak landutako gaiak oinarri hartuta osatu dute ikuskizuna Kukaik eta Tanttakak. Kukaiko dantzarien esanetan, «Oteitzari biraka ez da obra biografiko bat, Oteizaren unibertsoaren eta lan poetikoaren azalpen bat baizik». Oteizak hezkuntzari, hizkuntzari eta aberriari buruz esandakoak jaso dituzte, Itziar emaztea hil zenean idatzitako poemak, haserre aldiak eta bizi-pozak. Eskultorearen unibertsoari eta atmosferari bide emateko hainbat lengoaia baliatu dituzte: dantza, musika, jantziak, eszenografia eta bideo-proiekzioa, besteak beste.

Mireia Gabilondok egin du zuzendari lana. Joxerra Gartziaren Itsasoan Euri liburua irakurtzen ari zela bururatu zitzaion bergarar antzezleari Jorge Oteiza taulara eramatea. Gartziaren liburuan Oteizaren pentsamendu honek piztu zion arreta: "Globalizazio hitza artean asmatzeko zegoela, inork baino lehenago aldarrikatu zuen Oteizak, geurea onartu, geurean sakontzea dugula unibertsal izateko bide bakarra". Joxe Angel Irigarayren laguntzaz Oteizaren iragana aztertu zuen sei hilabetean, euskal eskultorearen gaineko omenaldi dantzatua aurkezteko.


Goiburuak dioen bezala, Oteizaren hitzak dantzatu dituzte Kukaiko zazpi dantzariek; Jon eta Alain Maya, Urko Mitxelena, Ibon Huarte, Eneko Gil, Nerea Vesga eta Vanesa Castañok. Jon Mayak egin du koreografia eta horretarako, tradiziozko euskal dantzak izan ditu oinarrian. Oteizaren gogoetekin tartekatu eta horiek azaldu ditu. Ez da beraz, tradiziozko euskal dantzen ikuskizun bat, eta ikusleak dantzen moldaketak aurkituko ditu Otehitzari biraka lanean. Zati batean dantzak diren-direnean jaso dira ia, Gipuzkoako soinu zahar eta Durango aldeko erregelak, esaterako. Baina oro har, ohiturazko dantza kontestu berrietara eraman dute. Egungo aurreskulariak beti berdin dantzatzen direla kritikatu zuen Oteizak, eta horri erantzuteko, aurreskuaren hiru moldaketa egin dituzte, koreografia eta melodia ezberdinekin. Lehenengoan Oteiza sasoi betean dagoen unea islatzen da, bigarrenean Itziar emaztea hiltzen denekoa eta hirugarrenean artistaren bizitzako azken garaia. Baztango mutil-dantza, kaxarranka, banakoa, agurra, zortzikoa, Gipuzkoako soinu zaharrak eta erregelak daude; Zuberoako urratsak ere bai. Mayak esan digu, dantzak aukeratzerakoan halabeharrezko zenbait faktore eta gertakarik eragina izan dutela. Ez dok amairu taldearen ikuskizun bat esaterako, Otehitzari biraka ikuskizunean antzera hasten da. Kaxarrankan ere, Ibon Ugarte txapelarekin jolasten da. Oteizak askotan esan zuen txapela nola jarri, halakoa edo bestelakoa dela pertsona. Horri jarraiki asmatu zuten jolas hori. Gainerako dantzak, gehienetan, gidoiaren arabera bilatu dituzte.


Hasieran Iñaki Salvadorrek eta Mikel Laboak egindako kantu eta olerki bat entzungo dira eta bukaeran, Antton Valverdek eta Xabier Letek egindako beste bat. Gainerakoan, musika ere propio sortu dute dantzarako, Mikel Urdangarinek, Bingen Mendizabalek eta Rafa Ruedak. Dantzari eta gidoiari atxikitako musika da, nabarmendu gabe iradokizunari bide ematen diona. Biolina, gitarra, ahotsa eta elementu elektro-akustikoak urratsen erritmoaren mende. Irakurritako poesia zatiak ere tartekatu dituzte eta horretarako, Nestor Basterretxea, Pello Zabala eta Joxe Angel Irigarayren laguntza ere izan dute. Jantzietan, tradiziozko gona gorririk ez dugu aurkitu, baina ezta dantzatzen denaren harmonia haustera datorren soinekorik ere. Txapelarekin jolastuko dira dantzariak, abarketa beltzekin eta oin hutsik dantzatzen. Claude Iruretagoienak diseinatu ditu jantziak, sotilak, lirainak, unearen arabera koloreztatuak. Oro har kolore iluneko jantziak aukeratu ditu diseinatzaileak, baina haurtzaroko ideiei bide emateko, bi neskatila soineko zuriekin dantzatuko dira ilunpean dagoen agertokian, purutasunaren adierazgarri.


Otehitzari biraka Fernando Bernuések diseinaturiko eszenografian janzten da. Agertokiari giro ilun berezia emandio eta horretarako Oteizaren museoan nagusi diren bi elementu jaso ditu: arbelak eta klariona. Lan berrien zirriborroak egiteko erabiltzen zituen horiek maisuak eta horregatik ekarri ditu Bernuések ikuskizunera. Agertokiaren sakonean, klarionazko paretan Oteizaren bideo-proiekzioak jantziko du ikuskizuna. Haren irudiak, haren hitzek, aurpegi keinu eta algarek osoki inguratzen dute ikusleak begi aurrean duena. Mireia Gabilondok aukeratu ditu irudiak, ETBn eta Artelekun jasotako bideoetatik.

Muntaian esku hartu duten elementu guztiak ondo josita daude, elkarreraginean. Musika espresuki sortu dute dantzarako eta ikuskizunari batasuna eman dio horrek. Gainerakoan, agertokira atera eta dantzarien arteko irribarre eta elkar-hartzeek eman dute arreta.

Itsas ondoan 11 km-ko zuloan bizitzea organismo mikroskopikoen esku baino ez dago. Hiroshi Kitazato eta lagunek Challenger deituriko eta 10.896 m-ko sakonerako itsas ondoan foraminiferoak aurkitu dituzte. Ozeano Pazifikoan dagoen itsas ondo hau Lurreko sakonena omen da eta bertan dagoen presioa itsas azalekoa baino 1000 aldiz handiagoa da.
Foraminiferoak itsas azalean ere aurkitzen dira eta plaktonaren osagaietako bat dira eta beren hezurdura kaltzio karbonatozkoa da. Baina aipatu itsas ondoan kaltzio karbonatoaren kontzentrazioa hain da txikia non mikroorganismoek kaltzio karbonatozko hezurdura horma malgu batez ordezkatu duten.
Kitazato eta lagunen arabera, Challenger itsas zuloa orain 6 edo 9 milioi urte sortu zen eta arteko biztanleen oinordeko bakarrak foraminiferoak dira, hauek izan baitira arteko biztanletik presio aldaketara egokitu diren bakarrak.
Laginak lortu ahal izateko, Japoniako itsas ikerketa eta teknologiarako agentziak (JAMSTEC) kaiko deituriko submarinoa jarri du. Submarino honek murgilketa ugari egin zituen Challenger zegoen Mariana irletan eta horietako batean itsas ondoan galdu zen.

Glen Orton-ek zuzendutako astronomo-talde batek gertaera klimatologiko harrigarri bat topatu du eguzki-sisteman, hots Saturnon zurrunbilo polar bero bat topatu dute. Aurkikuntza hau Lurreko Kech teleskopioan oinarrituz egin da eta une honetan Cassini-k zundak bidaliko dituen datuen azterketen zain daude, ea hobeto ulertzen den eraztunen planetan gertatzen dena.
Berri hau joan den astean argitaratu zen Science aldizkarian.
Lurrean zurrunbiloak edo vortex-ak Artiko eta Antartikoaren gainean sortzen dira. Latitude altuko eta ertainen arteko tenperatura desberdintasunak korronte polarrak sortzen ditu eta aire-masa hotzak isolaturik geratzen dira. Antartikoan, neguan adibidez, zurrunbilo polarrak ozono-geruzaren ahultzean parte hartzen du eta Artikoan, adibidez, Ipar Amerikara haize hotza bidaltzen du.
Orain arte, Lurrean, Artizarrean, Jupiterren edo Marten topatutako zurrunbilo polar guztiak haize hotzez osaturikoak izan dira, Saturnokoa izan ezik. Honen hego poloa berez da beroa Eguzkiaren aurrez aurre baitago orain hamabost urtetik gaurdaino. Polo honetan 30ºko latitudera topatu dute ikerlariek poloetakoa baino beroagoa den gune bat.
Uste denez, partikula ezezagun batzuk Eguzki-izpiak xurgatzean gertatzen da aipatu fenomenoa, baina hipotesi honek ez du oraingoz oinarri zientifikorik. Cassini zundak martxoaren eta maiatzaren artean neurketak egingo ditu zona horretan eta orduan itxaron da datu zehatzagoak izatea.

Lehendabizi, jakin nueneko ezuste handia, berria digeritzeko denbora behar izan nuen. Gero pozak hartu zion tokia ezusteari, eta heldu nion etorri zitzaidan guztiari: komunikabideetako elkarrizketak, irakurleekin topaketak eta konpromiso horiei. Sariak ekarri didan beste ondorioetako bat idazle izateari hainbat hilabetetan uztea izan da. Ia-ia ekaina bitarteko parentesia hartu beharko dut, ze gero gaztelaniazko bertsioa dator, eta nahiz eta ez dudan uste Euskadi Sariak ekarri duen nahastea ekarriko duenik, horrek ere sortuko ditu beste konpromiso batzuk eta horiei ere erantzun beharko diet.

Euskadi Saria irabazteagatik jaso ditudan zorion gutunetatik poz gehiena eman zidana Castejoneko alkateak bidalitakoa izan zen.

Ez. Horregatik poza! Nafarroan erdal munduak interesa erakutsi duelako. Ez bakarrik Castejoneko alkateak, baita normalean euskal munduarekin zerikusi gutxi daukaten edo mundu honetatik urruti dauden komunikabideek ere; euskal mundutik kanpo sortu da interesa. Castejoneko alkateak bidalitako gutunari erantzun nion nire esker ona adieraziz, eta handik gutxira ipuin lehiaketa batean epai-mahaikoa izateko deitu zidaten; eta beno, hasi naiz hegoaldeko jendearekin harremanetan eta hori oso pozgarria izan da. Gero, Sartagudako talde bat 36an desagertutakoen omenezko monolito bat jarri eta horren kariaz zerbait egin behar zutela-eta, nirekin kontaktuan jarri da ereà

Beno, Euskadi Saria ez da lehiaketa bat. Idazleak ez dute euren burua aurkezten, epai-mahaikoek aukeratzen dituzte liburuak -kasu honetan bost izan ziren-, eta idazleari bi baldintza betetzea eskatzen diote: saria banatzen den egunean ekitaldi horretara azaltzea, eta pare bat argazki bidaltzea. Ez dira baldintza umiliagarriak, baina baldintzak dira eta ez litzake baldintzarik egon behar. Bada horren gainean hausnarketa egiteko garaia, nik uste. Sarien berri eman zen egunean Eusko Jaurlaritzakoek esan zuten jada egingo dela zerbait-edo, datorren urtean jakingo dugu zer. Nolanahi ere, nahiko penagarria izan zen, ze sariaren inguruko gorabehera horrek garrantzia kendu zion benetan zuenari, literatur jarduerari.

Epai-mahaikoek erantzun beharko lukete hori. Hala ere, nik ez diot Atxagari irabazi, ezta Felipe Juaristiri ere, hor saritzen dena ez delako egilea, liburua baizik. Baina behin saria eman dizutela jakinez gero, ezin zara erori modestia faltsuan, eta nik badakit neure liburua ona dela, eta hori esan behar dut. Ez dut parekatu behar Bizia lo Bernardo Atxagaren liburuarekin, nireak baino asmo literario handiagoa daukalako dudarik gabe, urte askotako lanaren emaitza baita. Baina nik nire liburua defendatu behar dut. Hark hartu du saria, ez nik.

Bada konstante hori nire lanetan, baina Hausturak liburuan ez hainbeste, behintzat ez dio heltzen gaiari zuzenean, beste hiruek heltzen dioten bezala.

Ez dut uste idazle goibela naizenik. Liburu tristea da hau, Hausturak ere bere ukitu tristea izan dezake, eta tristea izan daiteke Joan zaretenean ere, baina Atlantidara biajea ez da liburu tristea. Baina niri gustatzen zait zer den idazle tristea eta zer den bizipoza duen idazlearen argudioari buelta ematea. Nik ez dut denbora pasako literatura egiten. Literatura arina egiten duenak -eta ez dut modu peioratiboan esaten-, alegia jendeari denboratxo bat gozo pasatzeko aukera ematen dion idazleak, horrek pentsatzen du jendea gaizki bizi dela eta behar dituela bere parentesiak gozo egoteko. Orduan, berak dauka bizitzaren ikuspegi negatiboa. Nik, berriz, jendea ondo bizi dela uste dut, bizipoza daukala, eta noiz edo noiz hainbat gauza gogorarazi behar zaizkiola.

Ez, Donostia. Izan ere, benetan gertatutako pasadizo triste batean oinarrituta dago. Hor azaltzen den umea -hiltzen den mutikoa- nire osaba izan zitekeena da, eta narrazioaren bukaeran azaltzen den Pablo Muñoz Zabalegi hori nire aitona zena. Hain zuzen narrazio horrek eman zidan libururako tonua, ze beste lauek beste substratu bat daukate.

Bai. Besteetan ere samurtasunik egon badago, baina Mekanoak tonu grisa, tristea, hitsa eman zidan, eta tonu horrekin idatzi nahi izan nituen beste narrazioak. Noski, horregatik azaldu zen azaldu zen gaia: gatazka politikoa, biolentzia-eta, beste laurak komunean duten oinarria.

Bai. Iruditzen zait askori etorri zaiola burura noizbait narrazioan kontatzen dena.

Hombre, horrela esatea oso fuertea da! Norberak hartzen dituen erabakiak askotan norberaren kontra bihur daitezkeela izan daiteke ere. Edo guk sortu dezakegula munstroa zenbaitetan, eta munstroak azkenean jan egiten gaituela. Baina, beno, hori esatea narrazio honen irakurketa tremendistegia egitea litzateke. Samurtasunaren gaiari helduz, uste dut narrazioko senar-emaztea samurtasun handiarekin tratatzen dela. Eta uste dut horiek sentitzen duten kezka Euskal Herrian aita-ama batzuk-askok sentitu dutela noizbait: hau da, lehertu egin duela artefaktu batek auto baten barruan eta bertan zihoazen lau gazte txikituta gelditu direla, zein ote diren.

Bada, bai. Pertsonaia hori, ustez trafikante dena, ezagutu nuen nik. Garai haietan -agian beranduxeago- heroinaren presentzia oso nabarmena zen nonahi, Donostian bai behinik behin. Txibatoak zirela, ez zirela, hori ekarri nahi izan nuen narraziora. Baina kontrasteak gustatzen zaizkidanez, kontraste handia dago hor. Askoren edo gehienen begietan gorrotagarria izan daitekeen pertsonaiak bere anaia atzeratuarekin duen harremana eta bien artean sortzen den samurtasuna. Horregatik nioen Bizia lo liburuan, bere latzean, samurtasuna azaltzen dela: Xantillin, Azterketa ipuinean presoa nola deskribatzen dudanà

Memoria ahula dela agertu nahi nuen hor. Eta behin ibilbide luze bat eginez gero, pertsona batek beste norabide bat hartzeko eskubidea eduki behar duela. Uste dut aipatu dugula memoriaren zama eta gainean daramagun karga. Bada, eman nahi nien pertsonai horiei -bai noski presoari eta baita semeari ere- arinago izateko eskubidea.

Noski. Eta hortik dator beharbada liburuak zenbaitengan sortu ahal izan duen ezinegona, karga ideologiko hori duelako. Baina ez bakarrik nire liburuak, baita orain ateratzen ari diren liburu askok ere!

Ez, baina non esaten da komando bat dela? Izan litezke partisanoak, adibidez. Hori zabalik utzi dut. Denoi burura etorri zaizue bestea, hori hala da, baina mezuan, mezuaren karga ideologikoan sei graduko erreakzio bat sortu nahi baldin baduzu irakurlearengan, hamar graduko probokazioa egin behar duzu. Eta, hala ere, nik ez dut uste hor kontatzen dena zenbait kasutan benetan gertatu denetik oso urruti dagoenik. Izan dira ekintza batzuk oso lazgarriak. Bi aipatzeagatik: Zumarragako litxarreria saltzaile bat akabatu zutenean, arrastaka ibili zen dendan barruraino tirokatu zutenean, eta gero, noski, Miguel Angel Blancorena. Hori baldin bada epika, aizu! Epikaren zantzurik txikiena ere ez dut nik horietan ikusten.

Uste dut 1986a izan zela. Nere kuttunena dudan Euskal Herriko tartearekin hasi nintzen, Nafarroaren tentu animiko bat eginez. Eta ildo hartatik atera dira beste lau aleak, non eta askotan nahasten diren aldarte animikoak eta deskriptiboak pasadizoekin eta elkarrizketa anitzekin ere bai.

Honen originaltasuna da oraingoan Euskal Herria ez dudala ukitzen, hemendik kanpo gutxi gora behera hamabost urteren buruan egin ditudan bidaiak daude hemen jasoak, nahiz eta, Italiakoan konkretuki, bertan egon nintzen lau urteen emaitza eman dudan. 1962 aldean izan zen hori. Hango Castelgandolfon pasatzen genituen guk oporrak estudiante bezala, eta han eginikoak dira 1963an argitaratu zen Bide giroak lehenengo poema liburuan agertzen diren olerkiak. Nolanahi ere, nire azken liburu honen lehenengo partean Gaztelan sartzen naiz, Burgostik barrena. Gaztela beti maite izan dut, euskalduna izanik ere: bere eremuen soiltasun hori, akaso gurea bere berdetasunean paisaje luxuriosoagoa delako; horrek ez dit niri inolaz ere kentzen hango paisajea eta hango jendeak ere maitatzea euskaldun unibertsal bezala. Baina Galizia, Kantabria, Aragoi eta Katalunia aldeko guneak ere ukitzen ditut.

Noski. Hor dira, Italiako pausaldiaz gain, 1970. urtean Frantzian egon nintzenekoa, eta baita geroago hegoaldetik egindako ibilaldia ere; eta Austrian Schönbrunn jauregiak egin zidan zirrara...

Ibaizabal argitaletxearen eskutik Antton Duesok plazaratu duen gazteenei zuzendutako komiki honen protagonista Marimuki da, izendatzen duen gai likitsa etengabe sudurretik zintzilik eramateaz gainera, bere inguruko guztiak erotzeko moduko gauzak egiten dituen neskatoa. Aiba!!! Arrautza egin dut! alean, mendian gora abiatu orduko sentitzen duen kakagura asetzen ari den batean, hara non ikusten duen arrautzatxo bat berak oroigarri gisa utzitako mokordoaren alboan. Arrautza bat errun du, neskatoa ziur da. Gurasoak saiatuko zaizkio arrautza hura Marimukik kaka egiterakoan alboan zuen zuhaitzetik eroria behar duela azaltzen, baina ezin izango dute alabaren buruan sartu arrautza jarri ez duenik. Nola, psikologoak ere ez du hori lortuko-eta!

Aspalditik datorkio Carlos Larrinagari Aldude mendiko trenbideaz duen interesa. Liburu honetan, XIX. mendearen erdialdera Espainia eta Frantzia Euskal Herritik barrena lotuko zituen trenbidea egiteko orduan nagusitu ziren bi aukeren berri ematen du. Batetik, Nafarroa-Zumarraga-Ordizia-Irun bidea egin zezakeena zegoen, eta bestetik, Nafarroatik Aldude haran piriniarra zeharkatuz joango zena. Ubide eta portuetako ingeniari Manuel Peironcelyk donostiarren interesak babesten zituen aukeraren alde egin zuen, eta haren esku-hartze garrantzitsuaren berri izango du Carlos Larrinagaren azken lan hau irakurtzen duenak, Peironcelyren txostenaren mamia eta huraxe irabazle suertatu izanaren arrazoiak ezagutuz.

Euskal Herriko Unibertsitateak euskararen normalizazioa bultzatu eta bermatu asmoz egindako ahaleginetako bat da Limes bilduma, mugaz bi aldeetatik isurtzen diren pentsamenduaren eta literaturaren urak euskaraz edango dituen iturria. Ernest Renanen Zer da nazioa?arekin ematen dio bere bideari abiada. XIX. mendeko frantziar intelektualik garrantzitsuenetakoa izan zen Ernest Renan, eta historialari, filosofo, orientalista, filologo eta literatur kritikari honek 1882an emandako hitzaldia jasotzen du Zer da nazioa? liburuak. Bere testuinguru historikoan nahitaez kokatu beharra dagoen haren teoriaren arabera, nazio baten existentzia egunero gauzatu behar den plebiszitua da, gizabanako baten existentzia bizitzaren aldeko betiereko baieztapen etengabea den bezalaxe.

Baionan bere egoitza duen Iker zentroaren agerkaria dugu Lapurdum, euskal ikerketen berri emanaz urtean behin argitaratzen den aldizkari sendoa. Bere zortzigarren zenbakian garaturik aurki daitezkeen gai anitzen artean, Bernard Etxepare eta Arnaud Oihenarten maitasun-poesiak, 1936-1940 urteetan Frantzian zein Belgikan errefuxiatu ziren euskal umeak, Martin Goyhetchek (1791-1859) lapurterara itzuli eta egokitutako La Fontaine eta Florianen alegiei buruzko eskuizkribuak, musulmanak Euskal Herriko lurralde ezberdinetan, euskararen gaineko hainbat gai, Artzeren poesiaren pentsakizuna, euskal antzerki garaikidea, baladen itzultze eta moldatze moduak eta euskara berpizteko politika Ipar Euskal Herrian aztertzen dituzten lanak daude.

Mari Eli Ituartek euskaratu duen Manel Alonso i Cataláren lan honetako protagonistek ez dute batere gustuko irakurtzea. Telebista, zinea eta kontsolarako jokuekin txora-txora eginda daude neska-mutil hauek, baina nahiago beren buruak errekara bota, ikasturtean zehar irakasleak etxean irakurrarazten dien ipuin liburuetakoren bat begien aurrean edukitzea baino. Halako batean, ordea, Kultur Etxean giltzaperatuta aurkituko dira. Handik ateratzeko laguntza eman diezaiekeen bakarra nahitaez irakurtzera derrigortuko dituen iratxo bat izango denez, uste ez dutela, batek piraten mundua ezagutuko du, besteak detektibeena, hirugarrenak sorgin berezi bat eta laugarrenak maitasuna.

Hizpide euskalduntze-alfabetatze aldizkariaren azken zenbakiak Lourdes Elosegi eta Pello Esnalek hainbat euskaltegiko irakasleekin batera landu duten gai monografikoa eskaintzen du: Euskaltegi-kurrikuluak egiteko jardunbidea. Oinarri linguistikoak, soziologikoak, psikologikoak eta ikuspegi didaktikoa kontuan harturik garatu dute egileek jardunbide hori, ekintza komunikatiboan, ikasleek idatzitako testuen barne-arkitekturan, erabilitako diskurtso-tipoetan eta modalizazioan erreparatzeaz batera.

Luis Mari Mujika Urdangarinek amaiera jarri nahi izan dio bere Bideko prosak bildumari Mundu zabalean deritzan lanarekin. Nafa- rroan hasi zuen bost liburu horietan eskani digun ibilbidea, Irun saria saiakeran eskuratu zuen Poeta baten narrazio nagiak idazlanarekin. Gero Gipuzkoan osoki osatu zuen, jarraian Bizkaia eta Arabako aldarteak erakusten zituena, eta laugarrenean Euskal Herriko Iparraldean barrena abiatu zen. Oraingo liburu honetan, berriz, Gaztelatik ekin dio Luis Mari Mujikak bere ibilbide poetikoari, Gaztela Zaharra eta Berria, Kantabria, Galizia, Aragoi eta Katalunia aldeak kurrituz, lurralde bakoitzeko arima eta bertako harrien zentzua ere jasotzen ahaleginduz. Horretarako, hangoekin eginiko elkarrizketetan gaztelania eta katalana ere erabili ditu maiz. Baina poeta egona da beste leku askotan, hala nola Italian (non ikasle garaian Joanes XXIII.a ikusteko aukera izan zuen), Austrian (non Schönbrunn jauregiarekin txundituta gelditu zen), Turkian, Alemanian edo Frantzian. Eta azken honetako bi konstatapen animiko ematen ditu, ikasle izan zen garaiakoa, eta handik urte batzuetakoa.