Natalia Bolivar Arostegi Bolivar González de Mendoza naiz, eta oraino baditut beste euskaldun deitura batzuk. 1934an sortu nintzen Kubako argitasunera, aristokrazia kriollokoa zen familia baten baitan.
Habanako St. Jorge School-eko ikasle izan nintzen; unibertsitatera sartzerako orduan, aldiz, hura zerraturik zegoen Fulgencio Batista-ren kontra gertatu altxamenduen ariora, eta handik bada, New Yorkera joan nintzen pintura ikastera, pintore handiekin egin nituelarik neure ikasketak.
Habanako Arte Ederrak zabaldu zirenean, beti artea ikasten ibili ez ezik, baldintza guztiak ere betetzen nituenez gero ûingeles eta frantses mintzairak jakitea, kasuû, irakasle sartu nintzen. Arte Ederretan bazegoen areto bat afrokubatar kulturari eskainia, Lydia Cabrera-k eta haren informatzaileek antolatua. Bada, hantxe ematen nituen neure hitzaldiak.
Sasoi hartan, Directorio Revolucionario deitu taldearekin harremanetan hasi nintzen, berean jauntzi nuelarik 1958ko uztailaren 16an atxilotu ninduten arte. 48 orduz poliziaren menean egon nintzen, torturak ere jasan nituela; zorionez, neure familiak atera ninduen ateka hartatik. Jasan nituen ahalamenetatik sendatzera Brasilgo enbaxadara joanik, beretik klandestinitatera aldaratu nintzen, 1959an iraultzak irabazi zuen arte.
Arte Ederretako jauregia, bereko artelanek galerarik jasan ez zezaten, gudaroste baten burua hartu nuen. Ondotik, Komandanteak museoko zuzendari izendatu ninduen, eta hartan jauntzi nuen 1966ra arte. Anartean Museo Nazionala, Museo Napoleonikoa eta Arte Apaingarrien Museoa sortu nituen.
Handik laborantzara aldaratu nintzen bost urtetako. Banco Nacional-etik deitu ninduten gero, sasoi hartan Joyería Moderna-ko lantegietan sortzen ari ziren harri "erdibitxia" erdiesteko ahaleginetan lagun nezan, amoreagatik. Lan hartaz landa, Museo Numismatikoa ere antolatu nuen. 1979tik aitzinera bankuko ministroarekin arazo larriak izaten hasi nintzen, ondorioz, lanetik kanpora igorri nindutelarik. Beraz honelatan, bi urteren luzean lanik eta sosik gabe egon nintzen, bai eta are, Alderditik kanpoan jarria, neure hiru alabatxoen mantenuan amak lagundu ninduelarik.
Zigorraldia amaiturik, Teatro Nazionalean hasi nintzen lanean, halaber, atxilotu ninduten sasoian eten nituen ikerketak berriz harturik, antzerki lanetan eta filmetan esku hartzen ere, hala nola Gutierrez Alearen Fresa y Chocolate hartan, Titonen beste batzuetan, edo La Locura Azul delakoan, Los Zafiros taldearen lana, bera. Eta hura gertatu zen, zeren filmotan santeria edo halako erlijioekin zer ikusia zuten sujetak ageri zirenez, zuzendariek nire laguntza behar izaten baitzuten haien sineste eta portaerak behar bezala islatzeko. Halatan, Los Orishas en Cuba neure lehen liburua, film eta antzerki zuzendariek galde egin zidatelako idatzi nuen, santeroak eta halako sujetak nola antzeztu behar zituzten jakin zezaten.
Engoitik, segitu egin dut erlijio haien gaineko neure ikerketak egiten. Presenteon baditut 13 liburu argitaratu eta beste lau argitaratu gabe, haietatik bi neure alabarekin idatzi ditut. Azkena duela urte bete amaitu nuen. Espainian badut liburu bat Román Orozcorekin batean izkiriatua: Cuba Santa. Hartan, Kubako historia erlijioen bidez kontatzen dut.
Zer da Los Orishas en Cuba?
Santeriak bi iturri bide ditu: alde batetik, Afrikako esklaboekin heldu ziren sineste eta mitoak, eta beste aldetik, kolonizatzaileek inposatu zuten erlijio katolikoa. Nolatan iraun dute afrikar sineste erlijiosoek?
XIX. mendean Kuban bada mugimendu sozial bat beltzaren beldur izatean datzana, bada, demografikoki eta politikoki endelega daitekeena. Iharroste horren unerik gorena 1912an gertatu sarraskia da, Partido Independiente de Color zeritzan taldea matxinatuz gero heldu zena. Errepresioa santeriaren kontra ere gertatu zen?
Pentsatzen ahal da zein zen beltz xeheek jasaten zuten tratua! Bada, hargatik sortu zen Partido Independiente de Color hura, aristokrazia kriolloaren kontra sortu arrapostutzat hartu behar dena eta eskubide berdintasuna xede zuena. Bai ordea, mugimendu hura guztiz masakratua gertatu zen. Haren gainean anitz izkiribatu da eta zenbaki anitz aipatu dira, baina egia da errepresioa izugarri handia izan zela.
Santeriaren kontra errepresiorik? Beltzen kontra aritzearekin, kriolloak haien dantzak edo elikatzeko usantzak ez ezik, erlijioa ere erdeinatzera ahalegindu ziren, beren festetan haurrak erhan eta jan egiten zituztela edo antzekoak erranez.
Naski, hura guztia gezurra zen, eta zurietatik anitzek zuzenetik zekiten egia; errateko, azukre-oletako nagusiek erlijio horietara jotzen zuten beren seme-alabak sendarazteko, ez sendagile espainoletara. Eta hura gertatzen zen zeren erlijio haietako babalao edo sazerdoteek ezagun zituzten belar anitzen sendatzeko indarrak, alta, egun "sendabide berdea" deritzan horretan antz handikoak ziren. Azken finean, erlijio hauek ageriago edo gordeago ibili dira sasoien arabera, azken hogeita hamar urteotan bezala.
Anitzek uste du erlijio hauek soilik beltz eta zuribeltzen afera direla, baina sinesle zuririk ere bada; zu zeu zuria zara!
Osha-ren Araudia edo Santeriaz landa, zer dira Regla de Palo eta Abakuá isilpeko elkartea?
Brasil, Kuba eta beste herrialdeetako santerien artean zer berdintasun eta berezitasun dago?
Santero batzuek erlijioa kristau eraginetatik garbitu nahi dute eta yoruba leinukoek praktikatzen zuten erara itzularazi, erratekoz, Shangó eta Santa Barbara bat bera egitea ekidin. Badu zentzurik?
Nire ustez ez dago deus zertan yorubartu, guk badugu geure izate berezia, zeren erlijioa geure ezaugarrietara moldarazia baitugu. Nigerian darabilten Ifá-ren kultua ezagutzearekin ohar gaitezke mintzo direneko lengoaia ez dela gurea. Guk Ifá geure bizimolde eta baldintzetara ekarri dugu, ezen, erlijio hauek, sorlekua Afrikan izanagatik, kubatarrak dira, denbora aitzina arauak moldatu eta aldaratu egin direlako. Santeria kubatarra da: Nigeriako yorubar eskualdean baldin badira 500 orisha, pentsatzen ahal da gutienik 300 heldu zirela Kubara. Erlijioa praktikatzen zuen jendea arras hertsia zen, zaharrak hiltzearekin beraien sekretua ere hiltzen zen. Beraz, honelatan, jainko edo "saindu" anitz galdu egin ziren. Hura ikusirik, atso-agure batzuek deliberatu zuten liturgia bezalako bat sortu behar zutela ezagun zituzten orishei egokitu behar zitzaiena. Bada, horixe da oraingo santeriaren oinarria.
Desakralizatzera entseatzen den gizartean erlijioak badu lekurik?
Zuk euskaldun deiturak dituzu. Zer sentimenduk lotzen zaitu Euskal Herriari?
Jende guztiak dakiena: hau marxista-leninista deklaratu zen eta erlijioak amaitu egin ziren, kitto. Erlijioak ez zituzten zuzenki pertsekutatu, baina nehork bere burua katoliko, protestante edo kultu sinkretikotzat edukiz gero, han hark ez zukeen lanposturik erdietsiko. Handik heldu zen moral bikoitza: erlijioa ezkutuan praktikatzen zen.
Los Orishas en Cuba nire liburua aurkeztu zen egunean, niri Brigada Berezia igorri zidaten, argitaratu aitzin moldiztegian hiru aldiz geldiarazi zidatelarik. Gero zabaltze bat gertatu zen. Dena dela, nik uste dut erlijioak eta politikak ez dutela zer ikusirik. Erlijios izan ala ez, jendeak onetsi egin zuen estatuaren politika: Kongora edo Angolara igorri aitzin nehori ez zioten galde egiten erlijios zen ala ez.
Kristoren aitzineko erlijioak ezagutzearekin, bada, Euskal Herrikoak ez ezik, mundu guztikoak ere, katolizismoaz mintzatzera, 400 urte iraganak dira inkisizioarekin. Ni erlijio primitibo guztien alde nago, eta Euskal Herrian egon nintzen batean ohartu nintzen zer erlijio indartsua zen Kristo aitzinean zenutena.
Ni Kanadako indioekin bizi izan naiz, herrialde batera joaten naizenetan indioak edo bertako populuak aurkitzera entseatzen naiz, zerbait gehiago irakats diezadaten. Horrek gizakumeago egiten nau, neure alabei nehon irakasten ez diren baloreak irakastera bultzatzen nau; ezen, naturarekin bizitzeko zentzua galtzen ari gara.
Harrigarri gertatzen den gauza: zuek erlijio bat baino gehiago izan dezakezue. Europan, berriz, esklusibitatea aldarrikatzen duten erlijioak dira nagusi; katoliko bazara ezin zaitezke protestante izan, eta abar.
Hemengo gure erlijioan dena izan zaitezke, katoliko eta aldi berean protestante edo espiritista, bai eta babalao ere, nahi duzun guztia. Beltzen arabera, zenbat eta erlijio gehiago izan, gero eta aché edo dohain handiagoa izanen duzu gizakiaren arazoei irtenbide emateko. Ez da jainkotasunari gehiago hurbiltzeko bidea, bai ordea, giza-ezagutza hobetu eta sakontzekoa. Erlijio hauen xedea bizi gareneko aldian geure arazoetan laguntzean datza; bada, erlijio bat baino gehiagorekin jendearen mundu espirituala hobeki ezagutuko duzu eta barnakiago iritsiko zara haien barrenera lagundu ahal izateko. Batzuen iritziz ateismoa ere ahal liteke erlijio hauen baitan. Izan ere, erlijio hauetantxe dena ahal da, naturaren elementuak gurtzen diren aldetik.
Erlijio hauek guztiek gerokoek baino jakinduria handiagoa biltzen zuten, hargatik bada, erlijio katolikoa, bere hedatze eta munduan barrena zabaltzean, aurkitu zituen guztiak ezabatzera ahalegindu zen, inkisizioa eta beste direla bide.
Lehenagoko kulturek, aldiz, jakintza handia biltzen zuten. Zientzialariak harriturik daude azteka deitutako kulturak sortu zuen kalendreraz. Halaber, ohart gaitezke erromatar edo heladear kulturez, zibilizazioaren oinarri izan diren haietaz. Eliza katolikoak haiek oro deuseztatzera egin zuen.
Zuek euskaldunek, errateko, baduzue Estibalitzeko Amabirjina goi batean, behiala Mari jainkosa gurtzen zen leku berean. Bada, guti gora-behera gure Osha-ren parekoa zen, ekaitz eta antzekoen jainkosa.
Geroztik zibilizazio haiek guztiak bortxatu egin ditugu, kultura haien garrantzia eta ezagutzak erdeinatu egin ditugu; ezen, irakurtzen baduzu, ohartuko zara guk Europa salbatu genuela gosetetik lursagar eta beste tuberkuluekin; txokolatea zuek ez zenuten ezagutzen, eta abar luzea.
Finean, hainbeste zibilizazio garrantzitsu suntsitzea Europako gerretako urre zamak ontziratzeko!
© 2008-2011 Argia.com - Komunikazio Biziagoa
Gaiak 
