Xabier Telletxea
Domeinuak web orriak identifikatzeko erabiltzen diren zeinu bereizgarriak dira. Izen horiek pertsona fisiko edo juridikoen izena edo produktu edo zerbitzuen izendapena eraman ohi dute. Urrutira joan gabe, ARGIAren kasua dugu adibide: www.argia.com. Helbideen erabilera-eskubideen esklusibotasuna babesteko, ezinbestekoa da titulartasuna erregistratzea. Eskainitako zerbitzuen araberako kontratu baldintzak onartu eta erakunde pribatuetan erregistratzen dira.
Domeinu izen mota ugari daude. Kode bereizgarriek web guneen erabilerari lotutako jarduera motari edo eremu geografikoari egiten diote erreferentzia. Alde batetik domeinu izen generikoak daude, esaterako, .com, .net, .org, .info, .biz, .coop, .edu, .gov, .museum edo .name. Bestetik, estatu mailako domeinu izenak daude, herrialdeei dagozkienak alegia. Espainiaren kasuan, .es da kodea. Herrialdeen kodea daramaten domeinuak erregistratzeko baldintza zorrotzagoak eskatzen dira. Zientzia eta Teknologia Ministerioak zehaztutako araudiaren arabera, .es domeinua esleitzeko eskatzaileak espainiarra izan behar du edota bertan bizi behar du. Horrez gain, sintaxi-arau jakin batzuk bete, debeku batzuk kontuan hartu eta eskatutako domeinu izena erabiltzeko eskubidea arrazoitu behar du. Domeinu generikoen kasuan, aldiz, izen hori beste titular baten izenean ez badago behintzat, ez da aparteko baldintzarik bete behar. Zehazki, izena sintaxi eta karaktere parametro jakin batera egokitu, titularra identifikatzeko datuak eta harremanetarako datuak eman, domeinuaren jabetza lortzeko tarifa ordaindu eta ondoren aldian behin berritzeko beste tarifa batzuk ordaindu behar dira.
Izapideak on line
Erakunde erregistratzaile horietako baten bidez domeinu izena lortzeko prozedura on line egin daiteke. Espainian, "ES-NIC" izeneko erregistro delegatua arduratzen da .es domeinuak esleitzeaz. Erakunde horrek domeinu izenak on line eskuratzeko aukera eskaintzen du bere web gunean,
www.nic.es helbidean. Adibidez, www.argia.es domeinua urtebeterako erregistratu nahiko bagenu, 110 euro ordaindu beharko genituzke. 48 ordutan gure eskuetan izango genuke domeinua eta urtebete igaro ostean titulartasuna mantentzen jarraitu nahi izanez gero, beste 100 euro ordaindu beharko genituzke. Badira ordea beste maila bateko .es domeinuak, hain zuzen ere .com.es, .nom.es, .org.es, .edu.es eta .gob.es. Hirugarren mailako domeinu horiek merkeagoak dira. Lehenengo hirurek 25 euro balio dute eta azkeneko biek, berriz, 60 euro.
Domeinu generikoak erregistratzeko aukera, berriz, enpresa eta erakunde ugarik eskaintzen dute. Interneteko Izenak eta Zenbakiak Esleitzeko Erakundeak domeinuak erregistratzeko akreditatutako direktorioak
www.icann.org/registrars/accredited-list.html helbidean dira kontsultagai.
www.interdominio.com zerrenda horretan agertzen den direktorioetako bat da. Jo dezagun, beraz, web gune horretara www.argia.com domeinua eskuratzera. Whois edo bilaketa egin ostean, sistemak domeinua hartuta dagoela ohartarazten digu. Libre egon izan balitz, urtebeterako titulartasuna lortzeko aukera izango genukeen 18 euro ordainduz. .org, .net, .info eta .biz domeinuak ere prezio bera dute.
Titulartasuna berreskuratzeko prozedurak
Arazo ohikoena enpresa baten izena partikular baten eskuetan egotea da. Normalean kasu horietan, domeinuaren titularrak eskatzaileari diru kopuru bat ordaintzeko eskatzen dio. Akordio batera iritsi ezean, domeinu izena berreskuratzen saiatzeko bidea jurisdikzio zibil arruntaren aurrean egintzak gauzatzea da.
Cajavital eta BBVAren kasuak
Domeinu izenaren titularra izateko kontratatutako denbora epea ahitzera doanean, erakunde erregistratzaileak domeinua mantentzen jarraitzeko ordaindu egin behar duela ohartarazi ohi dio titularrari. Ordainketa garaiz ez egitearen ondorioz, arazoak izan ditzake erabiltzaileak, enpresak edo entitateak. Izan ere, domeinua libre geratzen den momentuan edozein erabiltzaileren eskuetan eror daiteke. Horixe gertatu zaio orain gutxi Caja Vital-i Cajavital.com, Cajavital.net eta Cajavital.org domeinuen titulartasuna ez erregistratzeagatik. Internet erabiltzaile batek gune pornografiko bilakatu ditu orain gutxi bankuaren izena daramaten web orriak. Gertuko adibideekin jarraituz, BBVAren kasua dugu. Jabetasun Intelektualerako Elkarteak (OMPI) www.bbvaespana.com domeinuaren titulartasuna esleitu berri dio bankuari, erakundearen aburuz, egungo jabeak domeinua erabiltzen jarraitzeko beharrezko baldintzak ez baitzituen betetzen. Lehen ere bankuak www.bbva.com domeinua errekuperatzeko laguntza eskatu zion OMPI elkarteari.
Doako web guneak
Dirurik gastatu nahi ez duenak ere badu web gune propioa edukitzeko aukera, hostatzeko aukera ematen duten web guneetan domeinua erregistratuta. Doako zerbitzu hori atari askok eskaintzen dute,
www.webgune.net,
www.lycos.es,
www.wanadoo.es,
www.galeon.com eta
www.gratisweb.com guneek esaterako. Hala, erabiltzaileak azpidomeinu bat lortzeko aukera du, http://argia.webgune.net adibidez.
Euskal domeinurik ez
Domeinu izenen gaineko erabakiak ICANN (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers:
www.icann.org) erakundeak hartzen ditu. Herrialdeentzako domeinu izenak berriz, IANA (Internet Assigned Numbers Authority:
www.iana.org) erakundeak proposatzen ditu. Euskal Herriarentzat oraindik kode bereizgarririk zehaztu ez duten arren, .eh domeinua izateko ahaleginak egin dira. Domeinu hori ordea, sahararren esku dago egun. Katalunian berriz, bertako kulturaren gaineko informazioa jasotzeko .cat domeinua sortzea aztertzen ari dira. ICAAN erakundeak hilabeteren buruan emango du erabakiaren berri. Euskaldunok bitartean, geure txanda noiz iritsiko zain jarraitu beharko dugu.
Eider Garaikoetxea
Mende laurden pasatxo igaro da euskal sukaldaritza berriaren hazia erein zenetik. Anartean gutxi ziren ezagun ziren sukaldariak, hutsalak tradizio gastronomiko estutik ihes egiteko saiakerak. Sukaldaritza krisiak jota egon baitzen urte luzetan: 36ko Gerra aurrena, gerraondo latza gero... herritarrek jana topatzearekin nahikoa lan zuten, ez zegoen gastronomiarik, biziraupena baizik. «Horrez gain, goi mailako sukaldaritza ere ez zegoen bere onenean. Bi Mundu Gerra egon ziren, garai hartan nagusi zen Frantziako sukaldaritzaren errezetategiak ez zeukan ez hanka ez bururik: 60-70 plater ezberdin zituzten jatetxeetako menuek, ez zegoen ez osagairik, ez hauek fresko mantentzeko baliabiderik», kontatu digu Corcuerak. Kinka honetan, sukaldaritzak zirt edo zart egin behar zuen. Euskal Herrikoak bederen, aurrera egin zuen, iraultza eta guzti. Euskal sukaldaritza berria, Frantziatik ekarritako ideia berritzaileei (Nouvelle cuisine française) zor zaio hein handi batean. Filosofia berria zekarren hark, oinarri sendoekin: merkatu sukaldaritza (sasoian sasoiko osagaiak erabiltzea), gastronomiaren sinplifikazioa eta teknifikazioa eta sormena lantzea, besteak beste. Nazioarteko iraultza gastronomiko hau herrialde askotara zabaldu zen: Gualtiero Marchesi-ren bitartez Italian, Heinz Winkler-ri esker Alemanian... Euskal Herrian, honako helburu hau erantsi zitzaion printzipioen zerrendari: etxeko sukaldaritza berreskuratzea. Izan ere, eta Mikel Corcuera adituak azaldu digunez, «gurean, betidanik egon dira lotuta goi mailako sukaldaritza eta etxeko sukaldaritza, beste kultura batzuetan ez da hala. Euskal errezetategia guztiz herrikoia da: arrantzaleek edo artzainek utzitako herentzia jaso du, marmitakoa eta mamia dira horren adierazle».
Mugimendu berriaren txinpartakEuskal sukaldaritza berriaren jaiotza 1976-77 urteetan kokatu du Mikel Corcuerak: 1976an, Espainiako Estatuko lehen mahai-inguru gastronomikoa egin zen Madrilen. Han ezagutarazi zituzten euskal sukaldaritza berriaren nondik norakoak. Ondoren, Lyonera joan ziren Pedro Subijana eta Juan Mari Arzak, Paul Bocuse-ekin bildu eta ideia berritzaileekin etxeratu ziren. «Bigarren mahai-ingurua, Donostian egin zen, horra hor euskaldunen garrantzia», adierazi du Corcuerak. Hamabi bat lagun izan ziren mugimenduaren arima. Aipatzeko modukoak dira, oraindik ere maila gorenean dauden Juan Mari Arzak, Pedro Subijana, Karlos Argiñano, Luis Irizar (sukaldaritza eskola bat zuena gainera) edo Ramon Roteta. Sukaldariok, euren filosofia eta iritziei muzin egin gabe, mugimendu bateratu bat sortzea lortu zuten. «Kontrakoa badiote ere, nik uste ez zirela jabetu egiten ari zirena historikoa zela. Subijanak zioen, bera oso gozozalea zela eta garai hartako azkenburukoak oso urriak zirela, aukera mugatua zela. Hori aldatu nahi zuen berak», kontatu digu Corcuerak erdi barrezka. Gipuzkoan izan zuen batik bat indarra sukaldaritza berri honek, han sukalde buruak jatetxeko jabeak ere baziren, arriskatzeko aukera gehiago zuten; Bizkaian ordea, sukaldari buruak enplegatu soilak ziren. 80ko hamarkadan, Euskal Herri osora hedatu zen mugimendua. Orduan egin ziren ezagun sukaldariak, izen-abizenez. Izan ere, euskal sukaldaritza berriak sukaldariaren figura goratu nahi izan zuen. Orduz geroztik, platerek eta jatetxeek sinadura jaso zuten: pertsonalitatea. Gaur egun gainera, produktu mediatikoak ere badira batzuk. Denek telebista kateren batean edo irratsaio batean kolaboratzen dute. Liburuak ere idatzi dituzte. «Zentzu horretan, laudagarria da Argiñanoren lan eskerga etxeko sukaldaritza ezagutarazten. Orain jendeak badu kultura gastronomikoa», dio Corcuerak.
Bilakaera eta etorkizuna
Aitzindarien ostean etorri ziren beste sukaldari bikain asko: Hilario Arbelaitz, Martin Berasategi, Jesus Santos Bizkaitik... Sukaldari gazte-gazteak ere hor dira. Mikel Corcuerak nabarmendu digunez txalotzekoa da belaunaldien artean hastapenetik izan den komunikazioa, elkarlana eta elkarkidetza baketsua. Sukaldarien zerrendari erreparatuta baina, aise konturatu gaitezke emakume gutxi daudela bertan. Goi mailako sukaldaritzan emakumeen presentzia urriari arrazoi historikoa bilatu dio Corcuerak: «Egia bada jatetxe herrikoietan edo familiarretan emakumeak zirela sukalde buru, goi mailako sukaldaritza, ordea, hoteletan egiten zen. Hango ezkaratzak ikatzezkoak ziren eta ikatza etengabe sartu behar zen, lanbide gogorra zen beraz, esfortzu fisiko handia eskatzen zuena, eta historikoki gizonek hartu zuten lan hori bere gain». Dena den, egoera aldatzen ari dela aitortu digu: nazioarte mailan ba omen da mugimendu interesgarri bat: Mère cuisinier delakoa. Italiarrak, frantsesak, kanadarrak eta estatubatuarrak biltzen dira bertan. Elena Arzak ere horretan dabil. Nolanahi ere, Euskal Herrian ez ei dago emakume sukaldarien mugimendurik.
Mikel Corcueraren hitzetan unerik gozoenean dago euskal sukaldaritza berria. Etorkizuna ere itxaropentsua da. Arriskuak badaude ordea: Frantzian krisia dago eta hori ere irits daiteke Euskal Herrira. Izan ere, sukaldariaren lanbidea oso sakrifikatua da (lanordu asko eta baldintza kaskarrak). «Jendeak nahiago du bulego batean zortzi orduz lan egin, egun santu osoa jatetxean eman baino. Sukaldari izateko bokazio handia behar da. Baina uste dut gurean behintzat, egongo direla horretarako prest daudenak», gehitu du Corcuerak. Bestalde, liburuaren egileak kontatu digunez, Euskal Herria erreferentea da sukaldaritza arloan. Horrela azaldu digu Corcuerak berak: «Arzaken, bertako langileen %80 atzerritarrak dira: kanadarrak, txinatarrak, andaluzak, katalanak...»
Areago, euskal sukaldaritza berriak jatetxeen muga elitista gainditzea lortu du: plater asko eta asko pintxo bihurtu dituzte, etxeetan ere jatetxeen molde horiek suma daitezke: plateren aurkezpenean, erabilitako tekniketan. Jatetxeak ez dira sukaldaritza berriaren ghettoak.
Mitoak guztiz ustel
Sukaldaritza berriaren demokratizazio horretan, jendearen ahotan maiz izaten den kritika izan du hizpide Corcuerak. Izan ere, sarri jendeak dio halako jatetxeetatik gosez atera dela. Corcuerak, ordea, hori mitoa dela dio. Bi zio nagusi eman dizkigu hori argudiatzeko. Lehenik, normalean plater handietan ematen dizutela jatekoa, eta psikologikoki badirudi ahoratzen ari zaren hori gutxiago dela. Buffetetan adibidez, plater berezi bat erabiltzen dute ohikoa baino txikiagoa dena eta ematen du janari gehiago dagoela, baina ez da horrela. Eta bigarrenik, bi plater eta azkenburukoa eman beharrean, jatetxeetan plater asko dituzula dastagai; zortzi plater badituzu, normala da bakoitzean kantitate gutxiago jartzea. Garaiaren arabera aldatzen dira mitoak eta usteak, Corcuerak azaldu digunez: «Gerraostea bizi duen jendearentzat janaria soberan geratzea bazkari onaren sinonimo da, gose handia pasa dute-eta!». Gainontzekook ez ei dugu aitzakiarik, beraz, on egin!
Lege Oharra
RSS sindikazioa