Argia astekaria webgunearen hasiera

Harkaitz Canok haurrentzat idatzi duen lehen lana da Itsasoa etxe barruan, bere etxeko sukaldea itsasoa dela sinestuta dagoen mutiko baten inguruko kontakizuna. Horma zuri eta urdinak zituen Jorgeren etxeko sukaldeak, eta mutikoak urpeko betaurrekoak janzten zituen sukaldera joan behar zuen bakoitzean. Ez hori bakarrik, arrain ugari margotzen zituen bai hormetan eta baita zoruan ere, itsasoko uretan pozik asko ibil zitezen. Han pozik ez zegoen bakarra Jorgeren ama zen, ordea, semeak eginiko marrazkiak garbitu beharrarekin nazka-nazka baitzegoen. Makina bat aldiz esana zion marrazki gehiago ez egiteko, eta nola Jorgek berean jarraitzen zuen, sukaldea horiz margotzea erabaki zuen. Baina orduan Jorgek basamortua ezagutu zuen...

Euskal kulturaren erakustoki eta bilgune izateko eta goi-mailako hezkuntzako euskaldunen prestaketa eskaintzeko asmoz sortu zen UEU 1973an Donibane Lohizunen. Horrela, unibertsitateko ateak ireki zitzaizkion euskarari lehenengo aldiz. EHUko Gaur Egungo Historia saileko irakaslea dugun Mikel Aizpurua Murua UEUko talde eragileko kidea eta euskal unibertsitatea helburu daukan erakunde horretako zuzendaria izana da. Orain plazaratu duen Udako Euskal Unibertsitatea euskal kulturgintzan. Hasierako urteak 1973-1984 liburuan, UEUren sorreratik hasiz 1984an Aralarreko batzarra egin artekoak jaso ditu. Geroxeagorako utzi ditu ondorengo gertaerak eta haien inguruko gogoetak bilduko dituen idazlana.

Jon Kortazarrek gaztelaniaz plazaratu duen lan honen izenburu zehatza Literatura vasca desde la Transición. Bernardo Atxaga da, eta bertan, Joseba Irazu Garmendiaren datu biografikoak eskaintzeaz gainera, frankismoaz geroztik euskal literaturak jasandako arazoen nondik norakoak azaldu eta Bernardo Atxaga ezizenez izenpetzen duen idazlearen figura eta azken nobela ez beste idazlan guztien inguruko xehetasunak azaltzen ditu Jon Kortazarrek. Horrez gain, aipatu testu horien arteko hautaketa bat ere gehitu dio bere lanari, eta zenbait poema, ipuin edo nobelen zati batzuk jarri ditu euskaraz eta gaztelaniaz, Etiopia, Trikuarena, Bi anai, Obabakoak, Gizona bere bakardadean, Zeru horiek eta Groenlandiako Lezioa lanetara irakurlea gertura ahal dadin.

Walt Whitman-en ahotsa haizea bezain azkar abiatzen da inorantz eta aldi berean toki guztietarantz. Den-dena maitatzen du, maitatzen ahalegindu gabe. Haren ahotsa isuri, barreiatu egiten da eta ez dago harrapatzerik. Eskuzabala da, grinatsua, eta eternalki maiteminduriko emakumearen edertasuna darama atxikita. Horrela aurkezten du Xabier Galarretak Ameriketako Estatu Batuek XIX. mendean izan zuten olerkaririk esanguratsuena, Hiria argitaletxearen Parnaso sailean Walt Whitman-en Belar-hostoak olerki bildumari egin dion edizioa plazaratzeko orduan. Bere lirikotasunak eta erritmo askean idatzitako poemek eman zioten ospea 1819an sortu eta 1891n zendu zen Walt Whitman-i, bere olerkietan Ameriketako izpiritua eta bere garaiko joera guztiak jasotzen ahalegindu zen poetari.

Kapitalismoak sormen indarra bereganatu duela, eta eskuratze prozesu horretan sormena eta erresistentzia ahalmenen arteko dibortzio lazgarria gertatu dela baieztatzen da Zehar aldizkariaren 51. zenbakian. Hain zuzen gai horren inguruan egindako hausnarketak eskaintzen ditu euskaraz, gaztelaniaz eta ingelesez. Nolanahi ere, hausnarketa horien jatorrizko bertsioari ematen zaio lehentasuna aldizkarian, eta bertan ez dira testu guztiak hiru hizkuntzetan eskaintzen. Web orrian, ordea, hiru bertsioak ditu Zeharek. Beraz, irakurleren batek urtean hiru aldiz kaleratzen den aldizkaria osorik euskaraz -edo gaztelaniaz edo ingelesez- irakurri nahi balu, jo beza arteleku@gipuzkoa.net-era.

Berrikuntza ugari eskaini nahi izan dizkie bere irakurleei mendia, kultura eta natura ardatz dituen El mundo de los Pirineos aldizkariak, azken zenbakian ikus ahal izango duten bezala. Dena den, jarraitzen du ohiko dituen argazki gogoangarri horiek agertzen eta baita izaki bizidunen garapen eta jardunean eragina duten giro, egoera eta zertzeladak oso arretatsu zaintzen ere. Horregatik dakartza kontura hainbeste herri desagerrarazi dituen eta Pirinietako mapa aldatzera datorren Itoizko urtegia.

Erein argitaletxeak plazaratutako Poeta New Yorken Federico Garcia Lorcak 1929 eta 1930 urteetan idatzitako Poeta en Nueva York olerki liburutik Juan Luis Zabalak eginiko euskarazko bertsioa da. 1898an Granadan sortu zen Garcia Lorca, Rafael Albertirekin batera 27ko belaunaldiko poetarik ezagunena dena. Literatura ezezik, musika eta marrazkia ere landu zituen. 1919an Madrilgo Ikasleen Egoitzan sartu zen eta bertan ezagutu zituen Dali, Buñuel, Prados, Alberti, eta beste artista batzuk, gerora garrantzi handikoak izan zirenak. Canciones, Romancero gitano eta Poema del cante jondo argitaratu zituen, Andaluziako molde tradizionalak landuz. New Yorken izan zenean, ordea, han beste era bateko poesiagintza landu zuen, garaiko joera berriekin lotura estuagoa zuena. Poeta en Nueva York bere libururik abangoardistena da. Garcia Lorca, halaber, antzerkigile handia izan zen, Mariana Pineda, Bodas de sangre, Yerma edo La casa de Bernarda Alba bezalako antzezlanen egilea. 1936ko abuztuan Gerra Zibila hasita, frankistek Granadan atxilotu eta fusilatu egin zuten idazle handia.

Agur, Euzkadi nobela idatzi ondoren hasi nintzen Federico Garcia Lorcaren Poeta en Nueva York liburuko poemak euskaratzen. Asmo zehatzik gabe hasi nintzen, poemak arreta handiagoz irakurtzeko modua izango zela pentsatuta. Poeta en Nueva York euskaratu dudala esaten dudanean, horrek oso lan zaila izan behar duela komentatu ohi didate. Erraza ez da izan, egia da, baina uste dut era honetako poesia itzultzea, surrealismotik gertu koka daitekeena-edo, ez dela itxura batean ematen duen bezain zaila. Itzulpen literal samarra beste poesia mota batek baino hobeto onartzen du, nire ustez, eta hori da, zuzen edo oker, hautatu dudan bidea. Beraz, Poeta en Nueva Yorken itzulpen bat da nik egin dudana.

Kolpe handia izan zen Garcia Lorcarentzat New Yorkeko aniztasun basati eta mugagabearekin topo egitea. Bere haurtzaroko Andaluziaren oso bestelakoa zen mundu nahasi eta apokaliptiko hura. Eta oinarrizko giza-balioen galera da, funtsean, Poeta en Nueva Yorkeko kezka nagusia. Horregatik ez du batere galdu gaurkotasunik.

1940an. Izan ere, 36ko Gerrak eragotzi zuen lehenik liburuaren argitalpena, eta egilearen heriotzak gero, frankistek fusilatu egin baitzuten Garcia Lorca. Liburu honen argitalpen asko egin dira eta alde handiak daude egin diren argitalpenen artean, poetaren heriotzak behin betiko bertsioa finkatzea eragotzi baitzuen.

Automobil gidarientzako aholkuak etenik gabekoak izaten dira estatu gehienetan. Aholku hauetako batzuk lege indarra duen arau bihurtzen dira askotan eta horien artean segurtasun-uhalaren erabilera dugu.
Autoaren gidariaren kasuan arrunta da segurtasun-uhala lotuta eramatea, baina ez da gauza bera gertatzen atzeko eserlekuetan joaten direnen kasuan. Buffaloko Unibertsitateko eta Calspan UB Research Center-eko ikerlari talde batek azken zazpi urteetan heriotza gertatu den ia 300.000 istripu aztertu ondoren, autoaren atzean segurtasun-uhalik gabe doan bidaiari batek bai bera eta baita aurrean doazen bidaiariak hiltzeko arriskua asko handitzen duela ondorioztatu dute. Hain zuzen ere, atzeko bidaiariaren hiltzeko arriskua hirukoiztu egiten da eta aurrekoarena bikoiztu.
Aipatu azterketa ez zen estatistiko hutsa izan, baizik eta hainbat froga errealetatik ateratako ondorioak ere argitara eman zituzten. Frogatan panpinak erabili zituzten eta egindako neurketen arabera, aurrez aurre gertatutako talka batean atzeko bidaiaria loturik ez badago gidariak jasaten duen indarra laukoiztu egiten da atzeko bidaiaria lotuta joandako egoerarekin alderatuz.
AEBetan pertsona helduek ez dute derrigorreko segurtasun-uhala lotzea, baina zientzialarien ondorioei kasu egiten bazaie, atzeko aulkian bidaiatzen duten pertsonen hiltzeko arriskua %95 txikituko litzateke, hau da, AEBetan 800 hildako eta 65.000 zauritu gutxiago egongo lirateke.

Danimarkako ikerlari talde batek hiru urteko ikerketa burutu berri du eta Arabidospis Thaliana landarea genetikoki aldatu ondoren, mina-detektagilu gisa funtzionatzea lortu du.
Landare hau belar txar gisa hartzen da gizartean eta 2001 geroztik bere genoma erabat ezagutzen da. Honi esker laborategi askotan erabiltzen da hainbat ikerketa eta frogak egiteko.
Munduan 100 milioi mina baino gehiago daude lurrazpian 75 estatu baino gehiagotan barreiaturik eta hainbat estimazioen arabera 20 minuturo pertsona bat hil edo zauritzen da. Orain arte minak indargetzeko sistema bakarra eskuzkoa da, horrek dakarren arriskuarekin.
Arestian aipatu ikerlariek lortu dutena zera da: berdea den landarearen sustraiek, hazi ahala, minak sortutako nitrogeno dioxidoa topatzean kolore gorria hartzen dute. Itxaropena sortu duen saiakuntza hau Bosnian, Sri Lankan eta Afrikako hainbat estatutan frogatuko da lehenbizi.

Frantzian ekoizten den Régent TS pestizida Europako estatuetan debekatua izateko bidean da. Toxikotasuna aztertzen duen batzorde frantziarrak (Comtox) oso kritikoa den txostena argitaratu du berriki. Batzorde hau administrazioko edozein erakunderekiko independente da eta Europako Batzordeari aholkatu dio ez onartzea pestiziden zerrendan.
Europan pestizidak onartzeko egin behar diren tramiteen artean jatorrizko estatuetako erakunde independenteen txostenak daude eta oraingoz Comtoxen txostena onartzearen aurkakoa da.
Pestizida honek hazietan du eragina eta 2003ko otsailean egin zen ezaguna, erlezainek erleen hilkortasunaren errudun egin zutenean. Pestizida hau Fipronil bezala ere ezagutzen da eta epaitegietako hainbat teknikarik pertsonengan izan dezakeen eraginaren inguruko abisua eman dute.
Bestalde pestizidaren egilea den BASF enpresak ukatu egin du bere produktuaren kaltegarritasuna eta beraz eztabaida mahai gainean dago.