Arangoiti ikastolaren bilakaera ezagutu eta denbora honetan zehar euskal hizkuntzak eskualdean izan dituen aldakuntzen berri izateko xedez, ikastolako lehen irakaslearekin mintzatu gara. Izaskun Aldaz da bera. Hogeita lau urte daramatza Arangoiti ikastolan eskolak ematen eta ibilbide profesional hori aintzatesteko omenaldia egingo diote Nafarroa Oinez jaialdian:

Euskal hizkuntza eta kultura berpizteko gazte talde baten ekimenez sortu zen ikastola. Nahi hori gorpuztu nahian, Nafarroako Federazioarekin eginiko bileretatik atera zen ikastola egiteko ahalmena. Bigarren pausoa udalean lekua eskatzea izan zen.

Bi eta hiru urteko zazpi haurrekin hasi ginen gela txiki batean eskolak ematen. Hortik bi hilabetetara beste bi haur hartu genituen. Bederatzi haurrekin hasi eta 88 ditugu egun. Ikastolaren baldintzak aldatu badira ere ilusioak bere horretan dirau. Ikastola legeztatzea eta eskaintza zabaltzearen erronka geure egin dugu eta horretarako lanean jarraituko dugu.

Erroma ez dela egun batean egiten. Perspektiba galdu gabe, denbora behar da gauzak egiteko. Hori oso garbi baldin baduzu guztia irabazia duzu. Hemen irauten duenak irabazten du!

Izugarrizko aurrerapena izan du euskarak, batik bat normalizazio aldetik. Garai haietan ez zuen ia inork euskaraz hitz egiten. Egun, aldiz, euskaraz dakien lehen belaunaldia daukagu. Dena den, bide hau amaiezina da eta euskararen alde lan ugari egin behar da.

Zonalde erdalduna dela kontuan izanik, erdara da nagusi Irunberrin. Ikas- tolaz gain, Arangoitz AEK euskaltegia da inguruan euskalduntze lanetan aritzen den zentro bakarra. Egoitza Zangozan badu ere, Irunberrira gerturatzen dira eskolak ematera. Ikasle gehienak ikastolako gurasoak dira. Gu- raso horiez gain, badira lehen urratsa ikasten ari diren gutxi batzuk ere. 1987az geroztik euskararen berreskuratze prozesuan lan egiten du euskaltegiak eta, esku- aldean hizkuntza gal ez dadin, euskal belaunaldi berriak sortzeko erronka bere egin du.

Irati eta Zaraitzu ibaiek bat egiten duten inguruan 1.420 lagun inguru bizi dira 52,9 kilometro koadroko azaleran. Jarduera ekonomiko nagusiak manufaktura industria eta zerbitzuak dira, besteak beste, haragi industria eta zurgintza. Azpimarragarria da baita ere lehorreko ekoizpena, hala nola, zerealak, ekilorea eta mahastien laborantza. Zehazki, populazioaren %57 industrian, %32 zerbitzuetan eta %11 nekazaritzan aritzen da.



Leire mendizerraren magalean dago Irunberri udalerria. Irati ibaia igarotzen da bertatik eta arroila ikusgarria eratzen du inguruetan. Saien, sai zurien eta antzeko hegaztien babesleku garrantzitsua da Irunberriko arroila. Nafarroako Gobernuak natur erreserba izendatu zuen 1987an. Eskualde natural horretan igarotzen dira Irati eta Zaraitzu ibaiak. Milioika urtetan zehar, Zaraitzu ibaiak Irunberri inguruko mendiak zulatu ditu, eta prozesu luze honek eraginda, bere inguruekin batera Arbaiungo Zintzurraren Erreserba Naturala osatzen du. Dozena erdi kilometrotan zehar ur zalapartatsuak isurtzen dira, 200 metroko altuera duten horma bertikalen oinetan. Ingurune basati hau Pirinioetako basoetatik sokaz lotutako enbor luzez egindako almadiak gidatzen zituzten almadizainen pasabiderik ikusgarriena izan zen aspaldi. Egun, berriz, ur hauetatik egurrezko almadiak igaro beharrean, osagai artifizialez egindakoak pasatzen dira, esaterako, rafting kirola praktikatzeko erabiltzen diren txalupak.



Inguru honetan oro har klima mediterraniar hezea bada ere, zintzurraren barruan zenbait topoklima aurki daiteke. Hainbat animalia espezie bizi da, nagusiki saiak. Espezie horretako 200 bikotez osatutako kolonia bat bizi da bertan, eta ezagutzen den koloniarik handiena izateaz nabarmentzen da.

Ondare historiko-artistiko garrantzitsua gordetzen da Irunberrin. Eraikin zibilen artean, hegal zabala eta arkupeak dituen XVI. mendeko Udaletxea nabarmentzen da. Eraikin erlijiosoetan, aldiz, San Adrián, Santa Maria Magdalena, San Bartolome eta Trinitateko baselizez gain, San Benito komentua ere ikus daiteke. Hirigintzari dagokionez, ikusgarriak dira bertako zubiak.

Santa Magdalakoari eskainitako moja beneditarren monasterioa XVII. mendekoa da. Gurutze latindarreko oinplanoa du eta nabea sei zatitan banatuta dago. Gurutzadura estaliz, kupula aurkitzen da. Erretaula nagusia 1746koa da, margo eta tailu ederrez apaindutako erretaula barrokoa.

XIV.-XV. mende bitartean eraiki zen Andra Maria Jasokundekoaren eliza gotikoa. Gurutze latindarreko oinplanoko eraikuntza horrek bost zatiko nabea, gurutze gangaz estalia eta burualde poligonala ditu. Nagusiki erretaula nabarmentzen da, bordatu barrokoduna. Bestalde, bi erretaula barroko eta bi erromanista daude. Eliza hau monumentu izendatuta dago.

Hiritik hiru kilometrotara kokatzen da San Bartolome baseliza. 1585ean Nafarroan ermitaua edukitzeko baimena izan zuten 60 baselizetako bat da. Usadioari jarraituz, abuztuaren 24an bere kofradiako kideek eta herritarrek bisitatu ohi dute.

Leire mendizerraren hegoaldean dagoen itsaslabarrean kokatzen da Hirutasun baseliza. Ikuspuntu artistikotik garrantzi berezirik ez badu ere, baseliza bisitatuena da eta begirune handia sortzen du. Baseliza honetan egon zen urte askoan Trinitateko eskultura prerromanikoa. Ondoren, Irunberriko hiribildura eraman zuten eta egun, Leire monasterioan dago. X. mendeko eskultura intxaurrondoaren egurrarekin egina dago eta 120 bider 48 zentimetrokoa da.

Zubi ugari ditu Irunberrik. Idako zubia, esaterako, Erdi Arokoa dela esan ohi da. Herriaren sarreran kokatuta dago. 4 metroko zabalera eta 60 metroko luzera du eta lau arku biribil ditu, 9 eta 13 metrokoak. Arkuetako bat Espoz eta Minarengandik eraitsia izan zen 1811ko urtarrilean, tropa frantsesei bidea moztu nahian. Arroilaren zubia, berriz, "Deabruaren Zubia" eta "Jesusen Zubia" bezalako izen antagonikoekin ezagutzen zen antzina. Irati ibaiak zeharkatzen du eta arku bakarrekoa da. Zubi hori ere eraitsi zuten 1812an tropa frantsesek, Independentzi Gerran.

Ahuntzen zubia, aldiz, ganadua pasatzeko bidea zen. Erdi Aroko itxura, 40 metroko luzera eta 3,70 metroko zabalera du. Puntu erdiko hiru begi ditu, guztiak ezberdinak. 1875ean Trinitateko batailaren lekuko izan zen eta ziurrenik Done Jakueren bidea izan zela esan ohi da.

2000ko abuztuaz geroztik zabalik dago Nafarroako Gobernuaren Ingurugiro Sailak hornituriko Naturaren Interpretazio Zentroa. Zonaldeko balio kultural eta naturalak ezagutaraztea dira zentro honen helburuak. Besteak beste, bertako ekosistemak landu eta ingurumenarekin loturiko praktikak egiten dira. Bisitariei ere praktikak egiteko aukera eskaintzen zaie.

Historian barna, gizakia erreka bazterretan kokatu da, bertan bizi, bizilekuak egin eta kultura garrantzitsuak sortu ditu. Bazter horietara iritsi ziren jeneral erromatarrek gidatutako armadak, Ebro ibaian gora. Klimak eta lurrak erakarrita, inguruko lurraldeetan gelditzeko erabakia hartu zuten. Irunberriren idatzizko aipamenik zaharrena I. mendean Pliniok egindakoa da. Ondorengoa da Abd ar-Rahman III.ak hiria hartu zuenekoa.

XI. mendeaz geroztik Nafarroako erresumaren parte izan zen. 1412an hasita, Karlos III.ak Irunberriko harresia konpondu eta erreinuko gotorlekuen artean sendoenetakoa bilakatu zen. Ehun urte beranduago, gaztelarrek Nafarroa hartu zutenean Irunberrik, beaumondarren aldekoa izaki, kapitulatu egin zuten eta Albako dukeak foru eta pribilegio guztiak onartu zizkion. Lehen Gerra Karlistan, 1834an, junta karlistaren egoitza izan zen, bertan bildu baitziren Quesadak Zumalakarregiri eginiko proposamena onartu ala ez erabakitzeko. Bigarren Gerra Karlistan, berriz, bataila leku izan zen.