Argia astekaria webgunearen hasiera

Hendaiako hondartzan, dutxa gehiagorik ez. Donibane Lohizunekoan, pulunpa-toki habororik ez. Eta Angelukoetan, igerikarien zainketa amaiturik.
Barnealdeko errepideen bazterretan, autobus aterpeetan, goizean goiz jaikirik ikasleak eskolako garraioen zain. Kostaldeko hainbat ikastetxe ataritan biltzen diren ikasle multzoetarik dario «Petit chéri» ala «Nenuco» lurrin goxoa. Hegoaldeko txikien itzuleraren seinalea.

Mendian iratze okreak (olerkian ez bezala, ez hain geldiak egia erran). Baigorri aldean, ohi baino bi aste lehenago, mahats biltze oparoa. Etxaldetako inguruan artaldeak, mendietatik jautsirik. Uztaritzetik Baionarako bidean, auto ilarak berriro Maignongo bidegurutzean. Gidarien pazientzia eza. Pizturik dauden auto-irratien entzule arinak.

Kantxetan, asteazkenetan, haurrak pilotaka. Asteburuetan, Aguilerako errugbi zelaian BOko (Biarritz Olympique) lagunak berriz ere sutan, Baionako txuri-urdinekoak bezala. Baigorri eta Donibane Garazi aldean, sortu berri den US Nafarroa entrenamendu serioetan. Atzoko anaia-etsaiek bat eginda.

Bai, dudarik gabe, sartzea eginda dago. Eskola, lana, kirola, literatura sartzeak bizi ditugu uda ondar eta larrazken hastapen guztietan bezala. Iparraldean beste sartze motarik izan ote da? Sartze politikorik bada? Dudatan nago. Hasteko, sartze politikoa izateko, kurtso politikoaren amaiera bizi izan behar genuen. Uda gorria hasi baino lehen ez dut halako ziklo nabarmenik sentitu. Ez eta ere, beraz, udazken honetan.

Statu quo delakoaren esparruan bizi gara. Debaterik ez, deus ez aldatzeko. Kontsensu malgu batek manatzen du. Nehori ez zaio penarik egin behar. Orduan zergatik aipa haserretzen duten dossierrak? Eta erran gabe doa, Batera plataformak proposatzen dituenak: euskara, departamendua, unibertsitatea eta laborantza ganbera.

Hemen, dakitenek aditzera ematen digutenez, ez da instituzio propiorik behar. Gaurko egoeran ez baita ezinbestekoa, ezen Europa, Estatua, Akitania eta Pirinio Atlantikoetako departamenduaren artean lortu finantzamendu gurutzatuei esker proiektuak aurreratzen baitira. Entitate bakar batek ez omen lezake halakorik erdiets. Ados. Baina erresultatze praktikoa zer da? Euskararen alorrean esaterako, hitzarmen bat izenpetu berri da, Iparraldean mementoko behintzat, existitzen ez den hizkuntza politikari buruz. Plangintza horren kudeatzeko Iparraldeko ordezkaritza anitza da: Erregio Kontseilu, Kontseilu Nagusia, Hautetsien Kontseilua, euskara eta euskal kulturaren aldeko hiriarteko sindikatu eta estatuko ordezkariak ditugu. Beste aldetik, Eusko Jaurlaritza, bera bakarrik, eta, gainera, egitasmoa bidean izanen delarik, hemengo hizkuntza politikaren funtzionamenduaren erdia bere gain hartuko duena!

Hemen, politika eta hautuen ardura galtzen da hainbat erabakiguneren artean. Horrekin, noski, ez dut erraten klase politikoa lanean ez dagoenik eta gauzak egiten ez direnik. Udal mailan, departamendu mailan, erregio mailan egiten dira. Baina ikuspuntu orokorraren falta da, eta maiz, partaide diren estruktura guztiak adosteko anitz energia behar da. Are gehiago, mahai gainean finantzamenduak ezarri orduko. Nik ez dakit departamendua beharrezkoa den ala ez. Galderak dauzkat, dudak, asmoak eta ametsak. Baina dakidana da eztabaidarik ez dela. Ez eta herri kontsultarik ere. Eta erreformak aurkezten dituztenak, ergeltzat, antzinakotzat ala separatistatzat, besterik gabe, usu aurkeztuak direla, nahiz herritar andana (gehiengoa ez bada ere) ordezkatzen duten. Joan den udaberrirako iragarri zen Frantziako barne ministroaren bisita itxaroten dugu oraindik ere. Proiektu berriak aurkeztu behar ziren. Iparralderako erreformaren hastapen gisako zerbait. Baina mementoko ezer ez! Aurreko kurtsoa ez zen arrunt bukatu, beraz. Baina okerrena liteke ez zela ezta hasi ere. Orduan kurtso berria, pentsa!

Librean aritzeko eskatu didate, bertsolariak bezala. Baina niretzat behintzat, librean eta bapatean aritzea ez dira gauza bera. Aitortu behar dut: jira-bira asko eman diot buruari zer demontre idatzi behar dudan erabakitzeko, eta azkenean, irailean begitandutako bi seinalek argitu didate bidea.

Maddalenen kezka
Maddalen Iriartek irailaren 11n «Berria»n idatzitako iritzi artikulua izan zen seinaleetako bat. "Kezkatua nago" izenburupean, inmigrazioa eta hizkuntzaren arazoaz ziharduen. Bere burutazioek antz handia zuten nik aspaldi darabilzkidanekin.
Titularrak aurreratu bezala, EITBko kazetari finak bere barne-larritasuna jakinarazi zigun. Zer dela eta? Besteak beste, aurten lehen aldiz, EAEn eskolan hasi direnen artean D ereduak apur bat behera egin duelako. Halaber, kezka zerabilen, Donostiako terraza batean "arratsalde on" batez agurtu eta "perdon, no entiendo" erantzundako zerbitzari hegoamerikarra zela- eta. Jakina, zerbitzariaz baino, gertakariaz ari zen Maddalen. Ondoren, gurean ez bezala, Bartzelonako Rambletan lehen hitza katalanez egiten duten zerbitzariez mintzo zen. Eta Nafarroako agintariek, zitalkeriaz, kontu hau ez ote duten euskara gehiago zapaltzeko erabilikoà artikulu interesgarria, bai jauna.
Esan dezadan, beraz: ni ere kezkatua nago. Kezkatua nago gaia ez delako batere erraza, eta mutur zorrotz asko dituelako.

Etxeko lanak egin gabe
Aspaldi samar, arretaz entzun nituen SOS Arrazakeriako Agustin Unzurrunzagak elkarrizketa batean esandakoak. Kazetariak hala galdetuta, Unzurrunzaga kontu beraz aritu zen. Gutxi gorabehera, errua gurea dela zioen, errealitateari so egitea besterik ez dagoela, hemen euskara inorentzat ezinbesteko, beharrezko ez dela jabetzeko.
Urrun joan gabe: hemen jaio eta hazitako hamaika zerbitzari dago, euskaraz galdera egin eta kopeta zimurtzen dutenak. Eta prentsaurrekoetan gaztelaniazko bertsioa lotsagabe eskatzen duen kazetari ugari. Eta ertzainak. Eta politikariak... eta supraegituretara joan gabe, gure ezagun asko, ostiral eta larunbateroko tragukideak. Hori bai mingarri, aspaldi utzi baitzioten desenkusatzeari.
Zertarako luzatu? Izan ere, kasu honetan, aditza modu askotara erabil liteke: "Ez ditugu etxeko lanak egin", esaterako. Edo zuriago: "Ez zaigu etxeko lanak egiten utzi". Bat ala beste, hautsa alfonbra azpian gorde eta ezikusiarena eginda, zaila izango da datozen urteotan euskararentzat giltzarri izango den afera horri ondo heltzen.

Deus gutxi dakigu errealitate horretaz
Izan ere, tentuz ibili eta kritika etxetik abiatu behar dugula uste dut. Hizkuntzarenaz gain, iruditzen zait errealitate paralelo asko sortzen ari dela gizartean, eta errealitate horien arteko zubiak gero eta meharrago direla. Nire inguruan, ez dut lagun bakar bat ere etorkinen errealitatea gertutik ezagutzen duenik. Ezagutzea diodanean, ez naiz paperik gabe ibiltzea zer den bere buruarekin esperimentatu nahi izan duen norbaitez ari; paperik gabe ibili denarekin harremanik azalekoena izan duen lagunen batez baizik. Gutxiegi ditugu horrelakoak; gutxiegi zubi meharrak zeharkatu eta beste ibaiertzera heldutakoak. Finean, etxebizitzen salneurriaz kexuka baina etxebizitza garestiak erosten hipotekatutako euskal herritar gara gu. Bistan denez, ondo elikatutako herria gara, baina -bistan denez, hau ere- gauza batzuetarako miope samarra.
Laburbilduz: guri dagokigu lehen pausoa. Emateko lain dugu jasotzeko, baina mintzalagun egin behar dugu lehendabizi. Zubiak eraiki. Ibaiertzak komunikatu.

Errealitate paraleloa
Artikulu honen hasieran seinaleak aitatu ditut. Librean bai, baina zertaz jardun argitu zidaten seinaleak. Maddalenena baino astebete lehenago izan zen, Ataungo San Gregorio auzoan: peruar itxurako bi ume ziren, euskara bizi-bizian. Jakina, ez nintzen kuxkuxero hasi, eta ez nuen kasu partikularraren berri galdetu. Nahikoa izan nuen errealitate paralelo hori entzun eta ikustearekin. Itxaropentsu utzi ninduen.

Ez da gauza bera zinemara umeekin joatea edo zinemara umerik gabe joatea. Are gehiago, zinemara umeekin joateak ez du zerikusirik zinemara umerik gabe joatearekin. Esan liteke umeekin zinemara joatea zinemara joatea ere ez dela. Beste zerbait da. Umeak telebista handia ikustera joaten dira. Etxean zine txikia edukita. Umeekin zinemara joaten denak bakarrik ikus dezake ze alde dagoen umeekin edo bakarrik joatearen artean.

Umeekin joaten denak badaki zinema aretoa ez dela beste mundu batera eramateko gaitasuna duen areto isil, ilun eta misteriotsua. Zinema aretoak toki bizi bihurtzen dira umeekin joanez gero. Inork ez ditu filmak umeek bezala bizi. Batere lotsarik gabe jarraitzen dute zine-ekoizleek proposatutakoa: orain barre algara, orain oihua, orain ikara, orain poza.

Baina bada beste detaile bat hemengo aretoetan umeen zinema eta umerik gabekoa bereizten dituena. Bi mundutan banatuta daude: umeekin joanez gero zinemak euskaraz hitz egiten du (Walt Disney jaunaren oinordekoak tartean ez direnean, gutxienez; bidali beharko lukete ordezkariren bat euskaraz egindako pelikulek zenbat jende, beraz, ondorioz, zenbat diru mugitzen duten ikustera. Aldatuko lukete beraien politika kalkulagailua eskutan hartuta ume bakoitzeko euskaraz ez dakien zenbat helduk erosten duen sarrera kontatuko balute), eta umerik gabe joanez gero euskara ez den beste edozein hizkuntzatan. Umeekin edozein film ikustera joaten gara, euskaraz bada. Edo euskaraz delako. Umerik gabe, nekez.

Umeak ere konturatzen dira horretaz, jakina. Eta handia izatea beste ilusiorik ez duten garai horretan bakarrik joan nahiko dute. Handien zinemara. Euskara ez beste edozein hizkuntzatan hitz egiten duen horretara.

Txikitan pelikulak euskaraz ikusten zituzten oroimena izango dute handitan erdaraz ikusten dituztenean. Ez dago gaizki. Okerragoa da handitan txikientzako pelikulekin euskaraz aspertzen garela gogoan hartzea.

Ez da gauza bera Xabiertxo txikitan ezagutu izana edo Xabiertxo zahartu eta gero ezagutu izana. Are gehiago, txikitako Xabiertxok ez du zerikusirik zahartu ondorengo Xabiertxorekin. Esan liteke bi liburu desberdin direla. Liburu batek bost zentzumenetatik lau behintzat kilikatzen ditu: ikusmena, usaimena, entzumena eta ukimena. Lau horietatik hiruk salatzen dute garai batekoa eta berritua ez direla gauza bera. Entzumenean ez da alderik antzemango. Beste hiruretatik liburu berrargitaratuak ikusmena engainatuko du errazen sentimendu guztiak begietatik abiatzen ditugun garai hauetan. Usaimena eta ukimena, ordea, nekez. Eta liburua zentzumen guztiekin irentsi behar da. Arrastoa utziko badu.

Seigarrenak esaten dit guretzat majikoa zen «Txiki»ren marrazkiak ere ez dituela erakarriko oraingo irakurleak. Gaur egungo edozein Xabiertxorentzat Xabiertxo irakurtzen ari den Xabiertxorena ez da magia. Hori baino askoz ere gauza zailagoak egiten ditu aspalditik Doraemonek.

Guretzat magia zena ere apurtu egin zaio orain. Ostu egin digute azal magikoa zuen liburu batekin txunditzen ginela kontatzeko aukera. Politagoa zen oroimenean.

Ez da gauza bera Zinemaldia gaztetan edo Zinemaldia zahar deitzeko gazteegi eta gazte deitzeko zaharregi zaren adin honetan. Are gehiago, gaztetako Zinemaldiak ez du zerikusirik beste adin honetakoarekin. Esan liteke Zinemaldi desberdinak daudela adin desberdinentzat. Baina akaso, hori gehiegi esatea izango da. Gaztetan denbora izaten da nahi adina film ikusteko. Dirua falta. Geroxeago, alderantziz.

Denbora faltak agenda erabiltzen erakusten digu. Han apuntatzen ditugu egin beharrekoak eta denbora izaten dugunean egin nahi ditugunak.

Film bati buruz denek zerbait esan dutenean film hura ikustea edo film ezezagun bat ikustea gauza bera ez dela jakin arren, aurtengoan hainbeste hauts harrotu dituen filma ikustea etxeko lanen artean apuntatu dut. Pena gaztexoagoa ez izatea, download eta streaming eta horrelakoen artean eroso sentitzeko. Forrester Research-ekoek esan dute garai batean diskoekin gertatu zen bezala gertatuko dela hemendik oso gutxira musika konpaktoekin eta DVDko filmekin ere. Eta musika eta zine ekoiztetxeak serio pentsatzen ari direla download eta streaming zerbitzuak erabiltzea beraien produktuak Internet bidez zabaltzeko.

Ez da gauza bera film bat zinema aretoan edo ordenagailuan ikustea. Baina horixe bera esaten genuen telebistaz eta ez zaigu pelikulak alokatzea baino irtenbide hoberik geratu zinemara umeekin joatea tokatzen zaigunoi.

Azken batean, gauza bera ez izateak ez du esan nahi bata hobea eta bestea okerragoa direnik. Gauza bera ez izateak horixe besterik ez du esan nahi. Ez dela gauza bera.

Aiton-amonak ere etorkinak izan ziren, eta Bartzelonako geltokian lan kontratuak erakutsi behar izaten zizkieten poliziei, trenez berriro herrira itzularaziak ez izateko". Hori ikasita, bere klasekide afrikarren guraso batzuen esperientziatik hurbilago ikusi dute haien familia Bartzelonan jaiotako ikasle askok. Ahozko testimonioen bidez jorratu dute migrazioen gaia Geografia eta Historiako klaseetan Kataluniako hamabost institututako ikasleek, eta antzeko esperientziak entzun izan dizkiete haien aitite eta amamei. Entzun ez ezik, grabatu ere egin diete testigantza, historialariek bezala gero elkarrizketak aztertu eta konparatu ahal izateko.

Kataluniako esperientzia honen berri eman zigun Iruñean Pilar Gomezek, historia irakasleak, Gerónimo de Uztariz Institutuak antolaturiko jardunaldiotan, Historiaren Didaktikari buruzko II Jardunaldietan, hain zuzen ere. Aurten ahozko testigantzak eta bere erabilera didaktikoa izan dira jardunaldien ardatza, maila teorikoan zein praktikoan, izenburuko galderaren zentzugabekeria agerian utziz.

Horietan parte hartu duten historia irakasleek historiaren irakaskuntzaren inguruko hausnarketak egin dituzte, eta ahozko testigantzen balioa azpimarratu dute. Izan ere, azkeneko hamarkadetan emandako berrikuntza historiografikoen artean, ahozko iturrietan oinarriturikoa izan da emankorrenetakoa. Horri esker, agiri ofizialetan agertzen ez den jendeak bere protagonismoa irabazi du, beren bizitzen eta egunerokotasunaren berri emanez, beraien bizipenak azalduz. Ikerketen munduan ahozko testigantzen azterketak gero eta garrantzi handiagoa dauka gure historia hurbilean aztertzeko orduan, nahiz eta hauek ere beren zailtasunak eta arazo metodologiko propioak izan.

Irakaskuntzaren munduan, berriz, urriak dira oraindik ahozko iturriak erabiliz planteatu diren ekimenak, nahiz eta balio pedagogiko handia izan. Jardunaldiotan horretan sakondu nahi dugu, eta hortara animatu gaituzte haien esperientzia azaldu digutenek. Izan ere, Katalunia, Madril edota Baztan aldeko institutuetako ikasleak ahozko iturrien tratamenduan trebatzen aritu dira aurreko urteotan, eta horien ondorioz beren familiaren bizitza eta XX. mendeko historiaren garapenaren arteko lotura estuak ikusi ahal izan dituzte. Are gehiago, ikusi ahal izan dute jende arruntaren esperientzia ezinbestekoa dela historiaren aldaketak ulertzeko.

Horrela, ikasleontzako irakasleak bihurtu dira inguruko zaharrak, eta azken hauek haien iloben ikaste prozesuari esker ikusi ahal izan dute haien esperientziaren balioa. Toki hauetan jarritako ekimenei esker, presentzia publikoa irabazi dute auzoetako eta herrietako bizilagun arruntek. Carmen Ochoa edota Juainas Pual Arzak irakasleek azaldu bezala, aiton-amamak bihurtu dira Alcobendaseko historiari buruzko ikasleek jasotako testigantzekin osaturiko liburuaren protagonistak, Baztan-Bidasoa eskualdeko gerra zibilari buruzko antzeko liburuaren kasuan bezala.

Hezkuntza Ministerioaren aldetik historia tradizionala, positibista eta memoristikoa berreskuratzeko saioak datozen mementoetan, ate zabal bat ikusi dugu jardunaldiotan, historia eta gure mundua hobeki ulertu ahal izateko, ikasleek haien aiton-amamen istorioak era zientifikoan baloratu eta aztertu ahal izateko.

Adostuko diagu ariketa? Nik zera egingo nikek, artikuluero bi hitz hoskide hartu eta haien inguruan jardun. Hik bi hitz, eta hurrengoan nik beste bi, eta horrela. Beste barik. Louniko, hurrengoarekin jarraitu aurretik hoskidetasunari berari buruzko oldozpen bat egitea otu zaidak. Gure ariketari markoa emateko balioko dik eta hor zihoak, hiru begiratutan.

Lehen begiratuan, bertso-artisautzaren baliabidea da hoskidetasuna. Bertsolaritzaren konbinaketa mugatuen jolasgaia (gitarra-jolearena sei soka diren moduan, pianistarena teklen disposizioa den moduan) sorkuntza inprobisatua zurrun mugatzen duen eta horrexegatik posible egiten duen mekanismoa. Ur, agur, gailur eta zuhur kasualitatez-edo dira hoskide. Eta kasualitate hori hari esanguratsu bihurtu behar du bertsoak, hari horrekin norbaiti zerbait eragiteko.

Bigarren begiratuan, hitzen hoskidetasuna askotan ez da kasualitatezkoa. Hoskidetasunak hizkuntzaren geneak ditu bistarazten, gene zaharrak edo berriagoak. Lur-ek dakar gailur. Baina mintzoaren hasierako auskalo ze intuiziok lotu zituen ur eta lur. Eta elur. Eta Otxandioko jakitunak iradokitzen duenez, hasierako fruituak, hur, intxaur, ezkur. Eta beldur? Eta zuhur? Eta makur? Eta uzkur? Bertsolariak badaki, oharkabean bada ere, errima honek atmosfera berezi bat eskaintzen duela. Gauza politak daude hitzen kidetasunean gordeak, sumatu bakarrik egin ditzakegunak. Hizkide izan gabe hoskide direnak haskide dira, nolabait. Begira azken hiru hitzoi ere, zerbaitegatik baitira, denboraren ilunean, multzo bereko hitz, hots eta hats.

Hirugarren begiratuan, hoskidetasuna jarrera bat da. Bertso batean bi hitz hoskidek jatorri ezberdina izaten dute gehienetan, baina arrasto berean jartzen dira. Gauza desberdinak esan ditzakete beren puntuetan, baina bertso beraren zerbitzuan daude. Hoskidetasunaren senak bertsolariaren jarrera ere busti du. Bertsolari bat bere temalagunaren ildo beretik joan liteke, edo kontra, hari barrez ari liteke, edo haren argudioak eraisten, baina forma guzti horien hondoan, hoskide ari da harekin. Bertso saio baten haria aldi berean da korapilatua eta txirikordatua. Korapiloz txirikordatua. Bertsolaria bakarrik doa etxetik saiora, bere nortasuna behar du agertu, bere prestigioa behar du zaindu, bere gaitasunak behar ditu proban jarri. Eta bestetik hari bat sortu behar du besteekin, emaitza kolektiboaren zerbitzuan jartzen da, hizkide izan gabe, hoskide da oholtzalagunekin. Hitz lehiatuen hoskidetasuna da bertso saioa. Kidetasun lehiatua du gure jolasak zoru. Ez da antzezpen kontu soila, bere mamia duen egoteko eta egiteko era bat da. Bapateko kantuaren ondareak erantsi digun jarrera-modua.

Ez dakit oholtzatik kanpo ere hala garen. Gure euskal fauna honetan behintzat hoskidetasunaren sena galduxe dagoela esango nuke. Alde handia genuke, hizkide izan gabe ere, elkarlanean jarri gabe ere, lehian hoskide izaten asmatuko balute gure ahaldunek. Gure idazle eta intelektual klasikoak nahiz azken aldian ugaritzen ari diren euskarazko iritzi-emaile eta zutabegileak ere saiatzen dira begiratu pertsonalen bila. Badabil iritzia gure mundutxo honetan. Zalantza gehiago daukat lumaren eta hitzaren distiratik haratago hotsaren kidetasunerako sena erakusten dugun. Eta esango nuke sen bizigarria dela hoskidetasuna ipar hartzea, ziriaren, dialektikaren, arrazoiaren norabide. Beharbada gehiegi esaten ari nauk, hoskide, gogoeta hala orokortzean gure bizipenetatik. Baina igurtzi eta gozatu ederrak hartutakoak gaituk hoskidetasunaren lehian. Mundualdia justifikatua zegok askorekin hots kide eta bat edo besterekin hats kide izatera iristen bagara.