Argia astekaria webgunearen hasiera

Pedro Alberdi "Satorra baino lurperago" saioarekin egin zen gurean ezagun. Neurri batean bada ere, esan beharko litzateke, berak uste duen bezala, herri honetan hain jende gutxik irakurtzen badu. Nolanahi ere, ez zen saio hori idazle eibartarrak plazaratutako lan bakarra, aurretik "Handitzen naizenean" (1995) eta "Nire kalea" narrazio liburuak kaleratuak baitzituen. Eta hain zuzen, errealitatea eta fikzioaren mugak bereizteko zailtasunak eskaintzen duen ildo berari jarraitu dio "Kafka Bilbon" liburuan ere, non berdin azaltzen dituen espetxetik ihes egindako laguna babesteko gazte batek hartutako ardurak zer nolako ezusteko ondorioa duten, Bilbon aurkitutako Kafkaren arrastoa, Gabriel Arestik Eibarren egiten zuen bizimodua edota haur baten eta urteetan aurrera joandako pertsonaren aldeak heriotzaren atzaparkadari aurre egiteko orduan.

Bai Kafkak, bai Bilbok badaukate halako xarma bat niretzat. Bilbo, nire bigarren hiria delako -lehena Eibar da, jakina-. Dena den, hamazazpi urterekin etorri nintzen Bilbora ikastera, eta geroztik bertan bizi naiz. Kafka, berriz, idazten hasi aurretik deskubritu nuen, eta memento hartan nahiko garrantzi eduki zuen niretzat. Ez Kafkaren liburuak, eh! "El castillo", "El proceso" eta horiek tuboak iruditzen zitzaizkidan. Gehiago haren biografia eta bereziki "Cartas a Felice"n agertzen diren gutunak. Bera Pragan eta andregaia Berlinen bizi zirenean, hiriburu txekiarrean zeraman bizimodua kontatzen zion Feliceri gutun horietan.

Ez, baina niretzat inportantea izan zen hori irakurtzea, hain zuzen ere horregatik, ez zelako batere zirraragarria: zortziretan sartu lanera, ordubietan irten, gero siesta, iluntzean zer edo zer idatzià Nik ikusi nuen tipo normal-normal bat zela, eta orduan esan nion neure buruari: hi ere hori egiteko gai haiz, jada ez daukak aitzakiarik! Alegia idazle izateko, eta hain idazle ona gainera, ez dela derrigor joan behar bat Alaskara edota Hegoaldeko Itsasoetara. Oso bizimodu arrunta edukita ere, berdin idatzi daitekeela.

Jakina. Garai batean guk Santa Maria kalean eduki genuen euskaltegia, eta egunero pasatzen nintzen ni kartel horren aurretik. Ipuinean, autobusen geltokian itxaroten geundela ikusi genuela ipini dut, baina hori ez zen horrela. Nolanahi ere, narrazioa irakurri duen bateren batek esan izan dit: irudimena behar da hori asmatzeko! Bada, irudimenik batere ez, hantxe zegoen kartela! Niri kontrakoa iruditzen zitzaidan arraroa, inor ez ohartzea horretaz. Nioen, nola liteke hori hemen egotea eta jendeak ez jakitea edo ez ipintzea kartel bat esanaz: hau da Kafkak Pragan lan egiten zuen lekua?

Beno, gero lekuz aldatu ziren. Uste dut Bilbon bertan segitzen dutela, baina beste nonbaiten. Baina "Kafka Bilbon" idazteko arrazoia horixe izan zen. Noski, xehetasun hura harrapatzeko, hau da, kartelekoa Kafkak lan egiten zuen aseguru-etxea zela, nahiko fresko eduki behar zuen batek Kafkaren biografia, zeren, gainera, enpresa horretan sei-zazpi hilabete baino ez baitzituen egin. Gero, hamabi urtez-edo lan egin zuen aseguru-etxea beste bat izan zen. Esan nahi dut, Assicurazioni Generali ez dela berak lan egin zuen bulego famatu hura, Kafkaren lanetan agertzen den burokraziaren salaketa gordina eragin zuena.

Kafkarentzat ordutegi guztiak ziren txarrak, munduko onenak izanda ere! Hogeita bederatzi urte zituenean argitaratu zioten "Metamorfosia", eta horrek esan nahi du lehendik ere idazten hasia zelaà Bere biografian esaten duenez, abokatu izatea eta lana bera aukeratu zituen idazteko denbora irabaztearren.

Berrogeita bat urterekinà Gure Aresti bezala, kasik. Aresti 42 urterekin hil zen.

Kafka ez zen inoiz egon Bilbon, baina narrazio horretan haren figura Bilbora ekartzen nuen nolabait. Baina ni eibartarra naiz, eta hori idatzi eta gero, pentsatu nuen: behartuta nago Eibarrekin beste hainbeste egitera. Eta hara non jakiten dudan Aresti Eibarren egona zela lanean! Aresti kontularia-edo zen lanbidez, urte asko eman zituen Laudion lanean, baina 1966an Eibarren aurkitu zuen lana. Zer zeukan horrek deigarri? Meli, bere emaztea hiru alabarekin Bilbon etxean utzi eta Aresti Eibarren lanean aritzearena. Orduan ez zeukan kotxerik, nola demontre moldatuko zen Bilbotik Eibarrera eta handik etxera joateko? Gaur egun erraz egiten da, baina orduan distantziak ezin ziren hala-hola gaindituà Ni Bilbora ikastera etorri nintzenean -eta 73an izan zen hori-, Bilbon gelditu nintzen bizitzen. Guretzat Bilbon ikastea Bilbon bizitzea zen, ezin zelako egunero joan-etorria egin. Pentsa Arestiren garaian! Hori egiten zitzaidan ulertezina. Eta gogoratzen naiz Juanito San Martinekin hitz egin nuela. San Martin eta nire aita kinta berekoak dira Eibarren, elkarren lagunak; eta aitari eskatu nion hari deitzeko eta esateko berarekin hitz egin nahi nuela. Horrela egin zuen, eta San Martinek kontatu zidan Arestik Eibarren egiten zuen bizimodua. Zein tailerretan egin zuen lan, halako pentsioan zegoela, asteartero San Martinen etxera afaltzera joaten zelaà Eta hark emandako datuekin, Zelaietak egindako Arestiren biografian azaltzen direnekin, nik suposatutakoekin eta "Satorra baino lurperago" lanarentzat jaso nituen xehetasunekin osatu nuen narrazioa. Adibidez, Zelaietak dio 66ko maiatzetik irailera egon zela Aresti Eibarren. Eta nik bitarte horretako ZERUKO ARGIA batean aurkitu nituen Ibon Sarasolak "Harri eta Herri" liburuarengatik esaten zituen hitz gartsuak. Eta hura zela-eta Arestik bere emazteari idatzi zion gutuna ere garai horretakoa daà Beraz, narrazioko datu batzuk benetakoak dira, baina beste guztia nik suposatutakoa.

Narrazio hori 1985ean hasi nintzen idazten, baina une batean pott egin nuen, indarrik eta gogorik gabe gelditu nintzen harekin jarraitzeko. Eta orain bi urte harrapatu nuen berriro haren puntua. Eta egia esan, hasieran, ipuineko protagonista Sarasketa zen -Mitxel nire koadrilakoa da Eibarren; beno, zen, gero 20 urte egin baititu kartzelan-. Bada, bera zen nire istorioko protagonista. Baina gero, nola kartzelatik ihes egitearena benetan gertatu zen eta ihes egin zuena gizon ezaguna zenez, egokiago iruditu zitzaidan Joseba Sarrionandia protagonista bezala jartzea eta gertakizunak Tabiran kokatzea. Izan ere, batzuek diotenez Durangoren izen zaharra da Tabira.

Zehazki inon ere ez, narraziorako aukeratu nuen izena baino ez da eta. Kontakizun horrek denbora dauka aldatua. Oso gustuko dudan teknika da hori, "Handitzen naizenean" nire lehenengo liburua ere horrela dago idatzita. Istorio berak ez dauka ezer: bat-batean aitita hil egiten dela. Joaten da mendira, perretxikoetara, eta hil egiten da. Baina istorioaren denbora aldatuz eta batetik umearen ikuspuntua hartuz, eta bestetik jubilatu batena, istorioari bizitza ematen zaiolakoan nago.

Erreala da hori ere. Egia da 1972ko urtarrilean Lorenzo Zabalari gertatutakoa. Eta egia, bere semea nire laguna zela, eta aita bahitu zioten arratsaldean elkarrekin futbolera joan ginela. Begiraden kontua eta abar, jakina, nik orain hura gogoratzean dauzkadan susmoak baino ez dira, zeren orduan hamalau bat urte izango genituen, eta oraindik ez genekien helduen munduak nola funtzionatzen zuen. Eta istorio horren bigarren zatia ere benetako gertakizun batean oinarritua dago, Miguel Angel Blanco hil zutenean HBko zinegotzia zen nire lagun bati gertatu zitzaion. Hura ere ez zen batere egoera gozoa izanà Pentsatzen jarrita, istorio hori bi aldetakoei irudituko zaie gaizki, bi adibideak ipinita erdian gelditzen delako. Alde batera zein bestera oso lerratua dagoenari, gaizki irudituko zaio.

Ez, baina gaur egun inork ez du ezer esaten ezertaz. "Satorra baino lurperago"n hori baino askoz handiagoak esan nituelakoan nago, baina niri inork ez dit ezer esan. Gaur egun idazleak pixka bat polemiko edo probokatzaile izateko ez dakit zer egin behar duen, inor ez da molestatzen idazle batek esaten duenagatik.

Agian ez daukagulako kulturarako uste dugun bezain joera argia eta ez garelako uste dugun bezain herri kultoa. Hemen ez da asko irakurtzen, eta idazleak dioena inor molestatzeko, jarrera aktiboagoa eskatu behar zaio irakurleari, puntu kritiko bat edukitzeaà Eta uste dut hori gehiegi eskatzea dela. Horretan bai egin dugula behera. Garai batean gehiago zegoen "halakoak hau esan du" eta sutan jartzearena, eta hurrengo astean norbaitek erantzutearena. Baina orain? Munduko astakeriarik handiena esatea duzu, eta ez da ezer gertatzen.

Ez, ez. Hori apatia baino ez da

Ez, eta ni neu ere harrituta nago, zeren hasieran behartu ez banindute, seguraski ez nituen liburu hauek irakurriko. Baina behin halabeharrez itzultzen hasita, orain atsegin handia ematen didaten liburuak dira.

Abentura idazle on baten ezaugarriak dituztela. Liburu bakoitzaren hasieran aztarnak uzten dira, zertara datozen gehiegi azaldu gabe, irakurle bizkorra ohar dadin bakarrik. Beno, hori, narrazio osoan zehar egiten du J. K. Rowlingek, azken batean: badoa arazoak planteatzen, arrastoak eskaintzen, eta izugarri polita da nola kateatzen duen dena azkenean eta zeinen ondo ematen duen azalpena. Jakina, «Harry Potter eta Suaren kopa»n aurreko beste hiru nobeletan planteatutako zenbait gauza argitzen dira. Niretzat, lau liburuen arteko kateatze eta elkar osatze hori oso-oso interesgarria da. Gainera, laugarren liburu honek bukaera erabat irekia du, eta beraz, hurrengoan edozer gauza gerta daiteke.

Sinpleki esateko, Harry Potterren liburuetan ongiaren eta gaizkiaren arteko gerra dago beti. Mutikoa ongiaren ordezkari da, eta badu etsai bat, Lord Voldemort, magia ilunaren edo gaizkiaren ordezkari nagusia. Nolanahi ere, nire iritziz, hauek ez dira batere liburu moralistak, abentura bidez eta planteamendu ludiko batez egindako borroka agertzen da beraietan. Azken honetan, Harry Potter eta Lord Voldemorten arteko borrokan heriotzaren ateetaraino hurbilduko da mutikoa.

Emakumeek literaturan izan duten presentziaz gogoetarako gaia jarri du mahai gainean Inma Errea nafarrak. 2001eko Juan Zelaia sariketara aurkeztu zuen "Literatura eta harrikoa" lana, eta finalisten artean gelditu zen. Pamielak laster kaleratuko duen saiakera horretan jaso du emakumeek eta gizonek egindako literaturari buruzko hausnarketa. Errea itzultzailea da Iruñeko Udalan, baina kazetaria da ikasketaz eta buruz; horrek munduari begiratzeko modu bat utzi dio. Horrela, bila ibili gabe, buruan zituen ideia batzuk kanpora atera eta nonbaiten jartzeko gogoak ireki dio saiakera idazteko bidea, eta berrogeita bi urterekin idatzi du bere lehenengo liburua.

Lehenengo aldiz sartu naiz horrelako zerbaitetan eta ohartzen naiz ez dudala perspektibarik. Ideia bat-batean etorri zitzaidan; Altsasun nengoen, beste gauza batzuk idazten, eta egun batean etxeko ganbarara igo nintzen. Liburu dezente ditugu hor. Batzuk berrirakurtzen hasi nintzen eta emakumeek eta gizonezkoek, agian, desberdin jokatzen dugula bururatu zitzaidan eta idazten hasi nintzen. Beraz, ez nuen gaia bilatu. Gaiak aukeratu ninduela esan liteke. Banituen ideia edo gogoeta batzuk buruan eta ikusi nuen garaia zela atera eta nonbaiten jartzeko. Sorpresa hartu nuen Juan Zelaia lehiaketako finalisten artean geratzearekin eta gero Pamielak argitaratzeko egin zidan proposamenarekin.

Gizonezko eta emakumezkoen inguruko gogoeta da, baina horrek zerikusia du literaturarekin, eta, batez ere, bizitzarekin. Gizonezkoen eta emakumezkoen arteko gorabeherak, eta horiek nola jorratu diren literaturan aztertzen du lanak.

Harrigarria da Linda Whitek Euskal Herriarekin harremana izatea baina hemen bere berririk ia ez izatea. Bere tesia esaterako, ez da argitaratu. Badago liburu bat «Historia femenina de la literatura Española» eta bertan, seigarren tomoan, «Historia de la literatura Catalana Gallega y Vasca» izenekoan, Linda Whiten artikulu bat dago bere tesia laburbiltzen duena. Aipu hori bertan agertzen da. Berak dio mito bat ere badela; emakume idazleak izan direla, baina ezkutuan egon direla. Horrekin lotura duen beste kontu bat ere aipatzen dut: esan izan da emakumezkoak ez garela jendaurrean azaldu zaleak. Ez dakit hori genetikoa izango den edo kulturala, baina hori gertatzen da. Agian, tradizio kontua izango da, baina hautsi beharrekoa da.

Zaila da. Danielle Steel idazleak, adibidez, mundua dagoen moduan onartzen duela dirudi. Hala ere, badaude beste batzuk, batez ere bere burua emakume feministatzat jo izan dutenak, mundua beste modu batera ikusi dutenak, aldatu egin nahi dutenak. Angeles Mastretaren «Mal de amores» liburuan adibidez, emakumezko protagonistaren kasua historikoki (Mexikon XIX. mendearen bukaeran) badirudi, ezinezkoa dela, ez baita betere konbentzionala (bizitza osoan bi gizonezkorekin batera harreman sakona duen emakumea da protagonistetako bat). Agian, egongo ziren horrelako emakumeak, baina zaila dirudi. Hala ere, berak adierazten duena da gustatuko litzaiokeela gauzak horrela izatea. Hor idazlearen konpromisoa islatzen da. Baina badaude beste emakume idazle batzuk, ez dutenak ez emakumezkoen ez gizonezkoen literatura egiten, soilik idatzi egiten dute. Laura Mintegiren iritziz, ordea, hori tranpa da eta ni neurri batean bat nator berarekin; norberak bere bizipenen arabera idazten du, eta emakume izateak, nire ustez, baldintzatzen du. Emakume batzuek, zerbaitetan arrakasta izan dutenean, esan izan dute ez dutela batere oztoporik izan iritsi diren lekura iristeko, baina uste dut hor desio bat dagoela, eta, berez, ez dela egia. Edozein emakumek ordaindu behar du odainsari moduko bat, batez ere, gizonezkoak nagusi diren munduan arrakasta lortzeko.

Oso zaila da ebaztea, denetarik baitago. Emakume batek idazten ahal du gizon batek bezala edo emakume batek bezala. Esparrua zabaldu egin dela esango nuke eta edonor sar daiteke bestearen esparruan. Garai batean, eta oraindik horren eragina badago, emakumeei eta gizonei interesatzen zitzaizkien gaiak desberdinak ziren. Emakumeok, batez ere, irakurle edo jasotzaile bezala, gizonezkoek gutaz eman duten irudia jaso dugu. Gizonezkoek emakumeei buruz hitz egiten dutenean, emakumezkoez interesatzen zaiena kontatzen dute. Horiek ez dira beti emakumeen interesekoak, baina guk irentsi egin ditugu, hortik elikatu gara, Virginia Woolf barne. Ikuspegi gehiago izan beharko genituzke. Hala ere, beti izan dira emakumezko idazleak, baina gizonezkoek gehienbat gizonezko idazleak aipatu dituzte, eta emakumezkoak nahiz eta izan, kopuruz gutxiago diren horrekin badirudi besteei buruz hitz egiteak duela lehentasuna.

Bai. Nik uste dut hori gertatzen dela. Kontua da, gizonezkoek, geroz eta gehiago jotzen dutela beste esparru batera. Hor bada beste kontu bat ere; nik emakume bezala, nahiago izaten dut barneko kontuek garrantzi handiagoa duten eleberriak irakurtzea, eta idazterakoan ere garrantzia ematen diot horri; mugimendu gutxiko kontuak dira. Gizonezkoen literaturan, oro har, objektibotzat jo dira berez hala ez direnak. Badirudi ekintzak objektiboak direla, eta barneko kontuak subjektiboak, baina horrek ez du zertan horrela izan behar. Adibidez: "Korrika joan zen" esaterakoan, egia objektiboa dela esaten da, baina horrek beste zerbait ere esan dezake.

Nik uste dut marra bat egon dela hor. Berez, barneko mundua biek dute, baina ohitu gara gizonek gauza batzuei eta emakumeek beste batzuei garrantzia ematen diotela ikustera. Pentsatzen dut kulturak ere izango zuela eraginik; gizonezko askok idatziko lukete emakumezkoek bezala, baina ez da ondo ikusitako zerbait izan. Gizonezkoek eta emakumezkoek barneko mundua berdin daukagula pentsatzen dut. Dena dela, sakon-sakonean gizakiak gara eta bizipenen araberako kontuak izango dira. Bakarrizketa, esaterako, XX. mendean zabaldu da, batez ere. Mundu subjektiboaren azalpena da neurri handi batean, eta gizonezko askok landu dute. Beraz, gizonezko askok hautsi dute kanpoko eta barneko munduaren arteko hesia. Hori, ordea, idazleek egin dute. Seguru beste gizon askok ez duela hori pentsatu ere egin, agian, beldurra eman dielako.

Ez dut horregatik egin saiakera hau. Baina emakumezkoen munduan, oro har, lanaldi bikoitza nagusi izan ohi da eta horrek denbora kentzen digu beste gauzetarako. Saiakerak ikerketa dezente eskatzen du, eleberriak ere bai, noski, baina iturri askotara jo behar da saiakera idazteko. Asko irakurtzeko, ikertzeko eta abar, denbora behar da, eta emakumeek, oro har, gutxiago izan ohi dute lan kontuengatik.

Gizonezkoek beste idazleen aipamenak egitean, normalean, gizonezkoenak egiten dituzte. Eta emakumezkoek ere berdin; emakumeen lanak aintzat hartu beharrean, gizonezkoenak aipatzen dituzte. Baina emakumezko asko dago aspalditik saiakerak egiten, ikertzen, kontua da ez dutela inon oihartzunik izaten. Levi Strauss denek dakite nor den, baina emakumezko pentsalariak ez ditugu ezagutzen. Ikerketa eta gizarte zientzietan gizonezkoak nabarmendu dira emakumezkoak baztertu ditugulako. Beraz, nahiz eta izan, inork ez badaki hor daudela, izango ez balira bezala da. Nik uste dut hori dela kezkagarriena; tradizio hori besteekin batera ez uztartzea. Ez dugu ukatu behar gizonezkoen tradizioa, baina besteek ere hor egon beharko lukete eta guztiena ezagutzea aberasgarriagoa litzateke.

Virginia Woolf idazle ez oso gomendagarritzat hartu izan da. Bere izena ez zen ia inon agertzen. Betidanik pentsatu dut zerbait gertatzen zela emakume harekin, eta ez nekien zer zen. Kontua da Virginia Woolfek badituela hiru ezaugarri gizarte konbentzionala asko kezkatzen dutenak: feminista izateaz gain, ziur aski beste emakumezko batzuekin harreman intimoak izango zituen; eromena edo gaixotasun mentalek ere beldurra sortzen dute jendearengan; bere buruaz beste egin izana da beste ezaugarri bat. Gai horiek tabu izan dira eta dira. Iruditzen zait neskak babestu egin nahi gintuztela Woolf bezalako idazleengandik. Baina uste dut aurreiritziak direla belaunaldi berriei transmititu diezazkiekegun gauzarik okerrena, eta horregatik diot Virginia Woolfi beldurrik ez. Gainera, bere autobiografiako gauza asko hartu ditut, baina ez nire sentitzen ditudalako bakarrik, baizik eta uste dudalako, badaudela emakumezkoak halako inpresioak izan dituztenak, eta subjektibotzat jo dituztenak. Jende askok adierazten ahal dituen heinean, ordea, ez dira subjektiboak.

Bai. Ni horrekin bat nator. Oso intuizio ona izan zuen. Ez dugu zertan zatitu behar. Gure belaunaldiari, adibidez, gauzak oso zatituta, bereizita erakutsi dizkigute; zer gustatzen zaigun emakumezkoei, zer gizonezkoei, nola idazten duten emakumezkoek, nola idazten duten gizonezkoek... Hoberena aurreiritzirik gabe interesatzen zaigun bideari eustea litzateke. Baina horretarako, aurreiritzi horiek gainditu behar ditugu. Nik hala ulertu diot Woolfi.

Gizonezkoek emakumezkoak kontuan hartu gaituzte, baina beren interesen arabera. Guk, berriz, haien interesen arabera jokatu dugu. Emakume bat pertsona bezala osatua eta osotua izango da bere gisara jokatzen duenean. Hori da emakume askorekin gertatu ez dena; emakumezkoek ezkontzea beste irtenbiderik ez zuten. Emakume batek pentsatzen badu bere bizitza osoa gizon baten arabera antolatuta dagoela gizon horren arabera jokatuko du eta ez da libre bere buruarekin libre jokatzeko. Uste dut hori dela Laura Mintegik dioena eta nik berreskuratu dudana.

Hemen ere argitara eman izan diren lan gehienak gizonezkoenak izan dira. Horren inguruan Itxaro Bordak egiten duen hausnarketa ona dela uste dut; emakumeak beste baten itzalpean nola egon garen azalduz Amaia Lasaz, Arantxa Urretabizkaiaz, Bizenta Mogelez... hitz egiten du. Hori gaindituko ote den? Pentsatzen dut baietz. Gainditze bidean eta gauzak nahaste bidean daudela uste dut. Gaur egun, euskal literaturan gizonezkoek egindakoan ere ez dago oso ikuspegi maskulinoa, badago beste zerbait; egia borobil edo trinkoak albo batera utzita ari dira lanean. Agian, literatura txiki batean ari direlako izango da. Literatura txiki batean askatasun handiagoz jokatzen ahal da eta alde horretatik hemengo gizonezko idazleek bereganatu egin dute emakumezkoen mundua, edo hurbilago daude behintzat. Emakumezkoek literatura egiteko joera ahul samar ikusten dut oraindik, baina gizonezkoen eta emakumezkoen arteko diferentzia ez da hain nabarmena.

Bai, Jon Alonsorena eta George Steinerrena hartu ditut, baina ez dut apropos egin. George Steinerrenak zera dio: "Galdekizun dugu ea arte handiaren sorreran, eta horrek gure gainean eragiten dituen ondorioetan ere, ez ote den analogiaren bat bizitzaren eta beraren sorrerarekin". Jon Alonsorenak, berriz: «Sormen lana ederra bada, ez al da are eta ederragorik, oraindik ere, ahaleginik gabe sortzea, inspirazioari esker?». Sorrera eta sormenarekin egin nahi izan dut jokoa. Bitxia da. Emakumeak bizitza sortzeko ahaleginean ari gara, baina artean ez horrenbeste. Hasieran kezka nuen emakumeok sortzeko dugun joeraz; ba ote dugun eta zer sortzen dugun. Argi dago umeak sortzen ditugula, baina artearekin zer gertatzen da? Nork sortzen du hori? Ahaleginik gabe sortzea ere badio. Erditzearekin lotuta, erditzea, gehienetan, nekeza da. Beraz, alferkeria ote da ez sortzeko arrazoia? Nik uste dut hori aitzakia hutsa dela.

Literatura abstrakzioaren mundua da, ospe handiko zerbait da. Ez dakit, ordea, harrikoa egitea gustatzen zaionik ba ote den. Kontraste hori bilatu nahi nuen: literatura eguneroko bizitzatik at dagoen zerbait da, eta bestea eguneroko bizitzako zeregina, sahiestezina. Baina literaturan badirudi horrelako beharrak ez direla existitzen.

Kontua da ni hori hausten saiatu naizela. Abiapuntua da esatea bi mundu daudela. Gizonezkoena gehiago izan da literatura eta emakumezkoena, harrikoa. Ez nago horrekin ados, baina hori hartu dut abiapuntutzat eta ea hala den aztertu nahi izan dut, zergatik den, eta horrela izan behar ote duen

Hauteskunde bakoitzak bere ezaugarriak ditu eta egoera ere aldatu egiten da. Orain dela lau urte hasi genuen EArekin koalizioan joateko esperientzia eta testuingurua asko aldatu da tarte honetan. Egungoak ez du zerikusirik 1999ko su-eten egoerarekin eta, beraz, prozesuak eta prozedurak horren arabera aztertu behar dira. Oraingoan, prozesua luzea eta nekeza izan da eta EAJtik beti agertu dugu koalizioan joateko asmoa eta ilusioa. Duela lau urteko esperientzia ez zen oso onuragarria izan emaitzen aldetik, baina bai abertzaletasunaren esparru berean bizi garen bi alderdiok elkarrekin joateko joera bat zabaldu zuelako. Egoera politikoak berak azal ditzake prozesuaren neketsua ulertzeko gako batzuk. Dena den, akordioa itxi eta gero ilusio hori gauzatzeko gai izango garela uste dugu. Koalizioaren esparrua nahikoa delakoan gaude, EAEn populazioaren %80 hartzen baitugu. Nafarroan, hala ere, egoera bestelakoa da eta posible ikusten genuen koalizio akordioa herri gehiagotara zabaltzea.

Bizkaian dauden 111 udalerrietatik 86etan elkarrekin joatea eskaini genion hasiera batean EAri. Azkenean, 31etan lortu dugu akordioa, populazioaren %85 bilduz, baina prest geundeke koalizioarekiko konpromisotik abiatuta hori zabaldu ahal izateko. Duela lau eta bi urte eskaini genuen formula aproposa da hautesleriari etorkizunera begira ditugun egitasmo egonkorrak eta konpromiso serioak aurkezteko.

Kezkatu egiten gaitu batez ere horrelako gauzak publikoki agertzeak. Uler dezakegu alderdi bakoitzak errealitate eta ikuspuntu ezberdinak dituela barruan, eta horrek tentsioak sortzen dituela, baina harrituta gaude koalizioaren gainean eragiten duten gaiak publiko egiten direlako. Negoziazio prozesuan EAk beti esan digu nazio mailako negoziazio batzordeak (aberri batzordeak) zuela euren aldetik akordioak ixteko ahalmena eta hitzarmenaren barruan dagoena beteko dela espero dugu. EAren aldetik, koalizioaren onuragarritasuna azalduko diegu herritarrei.

Herritarrek orokortasunari erreparatzen diote eta ez herri batean edo bestean gertatzen denari. Bizi dugun egoera politiko honetan jendeak jakingo du baloratzen zer-nolako ahalegina egin dugun akordioa lortzeko. Alde horretatik lasaitasuna adierazi nahi dut.

Koalizio akordioan idatzita dago EAJk eta EAk proiektu propioak dituztela eta, beraz, errespetu horretatik abiatu behar dugu. Etorkizunak berak esango du zer gertatuko den. Memento honetan alderdiotatik gaur egungo egoerak baino ezin ditugu aintzat hartu, hain da korapilatsua testuinguru politikoa. Beste kontu bat da zein gogoeta egiten duen alderdi bakoitzak indar metaketaren inguruan eta guk, zehazki, uneon horren beharra badagoela uste dugu herri bezala dauzkagun erronkei aurre egiteko eta, Ibarretxe lehendakariak egin duen legez, irtenbideak bideratzeko. Aberri zentzua bera dago jokoan gaur egun eta egitasmo ezberdinetatik komunean lan egiten jarraitu beharko dugu. Gero gerokoak.

Beste esparru bateko hauteskundeak izan dira orain arte eta ez dut uste Ibarretxe lehendakariaren egitasmoa aztergai izango denik, nahiz eta batzuk hala planteatu nahi duten. Estatuaren erasoa izango da aztergai, duela bi urte jazo zen legez. Mayor Orejak dioenean PPk eta PSOEk elkarrekin joan behar dutela ez dio zerrendak osatzeko zailtasunengatik edo askatasun ezagatik, helburu politiko batzuekin baizik. Udal eta foru hauteskundeek ohiko ezaugarriez gain beste hau ere izango dute.

Bai, jakina. 1997an Katalunia eta EAEko PPk sinatutako dokumentu batzuk eskuratu eta publiko egin genituen eta haietan hurrengo bospasei urteetarako zituzten asmoak eta planteamenduak zehazten ziren eta erabili beharreko baliabideak ere. Nortasun ikurrei, hizkuntzari eta beste arlo batzuei zegozkien bertan esaten zirenak. Beraz, aurretik planifikatutako zerbait dela uste dut. Jazotakoa PPren gobernuaren erasoa dela esan liteke...

Baita. Eta hor Estatua sartzen da. Politikaren judizializazio eta justiziaren politizazio ikaragarria dago. PP eta Espainiako gobernua ahalegin horretan sartuta daude. «Egunkaria»ren kasuan Barne Ministerioaren eta Entzutegi Nazionalaren ohar bateratua kaleratu zen. Botere judiziala ere jokoan sartu da eta gobernuaren erasoaz baino gehiago estatuaren erasoaz hitz egin genezake.

Terrorismo kontzeptuak edozer estaltzeko balio duela ematen du. Estatu Batuetan Guantanamoko esparruan dituzten presoei buruz ere eskubiderik ez dutela eta antzeko astakeriak esan dira. Ustez torturatu dituztenak salatuko dituztela adieraztea edozelango logikatik kanpo dago. Tratu txar salaketak aztertu beharko lituzkete. Izan ere, giza eskubideak errespetatzeko ardura denok daukagu baina inork horretan argi jokatu behar badu hori estatua da. Bestela dena zalantzan jar daiteke.

Alderdi abertzaleen indar metaketari buruzko iritzi garbia azaldu dugu beti. Abertzale hitzaren atzean edozerk ere ez du balio. Egia da herri bezala sentitzen dugun erasoari buruz hausnarketa egin behar dugula, baina joko arau batzuk errespetatuta. Aniztasuna errespetatu behar da eta konpromisoa hartu behar da ildo horretatik. Memento honetan ez dut uste batzuk konpromiso hori hartzeko gai direnik. Ondo dago abertzaletasuna defendatzea, baina bateragarria denean eta herriaren osotasuna aintzat hartzen duenean.

Bai, guztiz. Jaurlaritzak argi hitz egin du eta euskararen munduko beste zenbait eragilek ere bai. Euskara guztion ondarea da eta, orain arteko esperientzia baliatuz, eta bizi duguna bizi dugulako, egitasmo bateragarriak behar ditugu, gizartetik sortutakoak baina erakundeak atzetik dituztenak babesa emanez.

PSOEren ekimenez eta PPren atxikimenduarekin Terrorismoaren aldeko Ituna deritzana abian jarri zenean argi ikusi zen abertzaletasunaren aurkako egitasmoa zela. Alderdien Legea Batasunaren ilegalizazio prozesua martxan jartzeko erabili izan da eta kezka agertu dugu beti abertzaletasuna higatzeko baliatzen ziren bitartekoen aurrean. Honek guztiak helburu politikoa du, mapa elektorala aldaraziz EAEko erakundeetan agintean dauden indarrak hortik kendu nahi baitituzte. Batasunaren ilegalizazioa pentsaera adierazpide bat ukatzea da, nahiz eta ez gatozen bat adierazpide horrekin, eta herria bera kaltetzen du aukera bat kentzen diolako eta normalizaziorako bideak oztopatzen dituelako. Ona izango litzateke Batasuna bezalako proiektu batek aukera izatea joko politikoan parte hartzeko. Gizartea bera izan behar da arrazoia eman eta kendu behar diguna, duela bi urteko hauteskundeetan ikusi zen legez. Herriaren erabakiak normalizaziorako bide gisa ikusten ditugu