Argia astekaria webgunearen hasiera

XX. mende bukaerako euskal literaturan gailendu diren bost idazlerekin egindako elkarrizketa sakonak agertzen dira "Bost idazle Hasier Etxeberriarekin berbetan" liburuan. Bernardo Atxaga, Koldo Izagirre, Anjel Lertxundi, Ramon Saizarbitoria eta Joseba Sarrionandia hautatu zituen kazetari eta idazle elgoibartarrak euskal gizarteak eta euskal literaturak azken hogeita hamar urte hauetan izan duen bilakaeraren inguruan beren gogo ekarpenak egin zitzaten eta, bide batez, irakurle bezala zuen jakin-mina ase ziezaioten. Hiru orduko hizketaldi barrenkorra izan zuen bakoitzarekin, eta horren guztiaren emaitza jasotzen ahalegindu zen gero. Eta agerian gelditu zitzaion ondorioa: berak gogokoen dituen idazle horien gogoeten arteko aniztasuna.

Galdera asko mahaigaineratu zien Hasier Etxeberriak bere elkarrizketatuei, eta hamaika gaiez egin zuten haiek hausnarketa: beren haurtzaroaz Frankismoaren itzalpean, literaturarenganako hurbilpenaz, euskaraz idazteari ekiteko arrazoiez, gazte garaiko literatur eta kultur mugimenduekin izandako loturaz, heldutasunean edukitako bilakaeraz, gaur egun euskal gizarteak aurre egin behar dion egoeraz eta baita borroka armatuari buruz ere, besteak beste. Hausnarketa horiek bost idazleon ikuspegi ezberdinen isla dira sarri liburuan.
Adibidez, euskara eta nazionalismoaren arteko harremanaz galdetuta, honako hau zioen Anjel Lertxundik: "Euskara patrimonializatzen zutenak, nazionalismo tradizionala eta eliza ziren. Bere alde ezer gutxi egiteko, gainera. Euskara eta euskal kultura modu bakar, uniforme batean ulertzeak gu mundu horretatik botatzen gintuen; lortu izan balute, pozik botako zituzten mundu horretatik, paradisutik nola, Mirande, Aresti edo Saizarbitoria. Jarrera monopolista-baztertzaile horiek ez pentsa orduan bukatu zirenik: gauza bera egiten jarraitzen du oraingo euskararen inguruko fundamentalismoak".
Gai beraz Joseba Sarrionandiak zer ote zioen jakin nahirik, liburuaren azken partera jo, eta nahiko txunditurik utzi gintuen adierazpen hau irakurri ahal izan genion: "Ni ez naiz nazionalista". Eta bere ibilbidea ezagututa elkarrizketa egiten zionaren harriduraren aurrean, gehitzen zuen: "Ba ez naiz nazionalista, nik ez dut ezelako teoria nazionalista orokorretan sinesten, eta izen hori euskaldunak komunitate independiente moduan antolatzeko proiektuaren aurka erabiltzen dela uste dut gainera. Inoren identitate nazionala pertsonak berak aukeratzen duena dela pentsatzen dut (à) hori bere aukera da. Autodeterminazio eskubidearen aldekoa naiz, eta gizabanakoa autodeterminatzen den bezala, behetik gora edozein komunitateri politikoki antolatzeko eskubidea eman behar zaiola uste dut, herritarren borondatearen arabera".
Eta Bernardo Atxagak, zer iritzi ote zuen hartaz? Galderaren bila genbiltzala, idazlearen arrangura txiki honekin egin genuen topo: "Bultzadak beti etorri zaizkit euskararen munduko periferietatik. Politikoki oso abertzaleak ez zirenen aldetik. Abertzale sutsuenen aldetik, kontrakoa etorri izan zait maiz, zipozkeria". Baina euskara eta nazionalismoa gaiaz galdetuta, hauxe argitzen zuen: "Ni ez naiz izango abertzalea non eta nire izate hutsagatik, euskaldun izateagatik, alegia, ez nauten kastigatu nahi. Baina ikusten baldin badut nire laguna euskaldun izate hutsagatik kartzelara eramaten dutela, nire alabari ukatzen diote eskola, bada orduan... abertzalea nintzateke. æPatriotÆ, bai horixe".
Koldo Izagirrek, berriz, erabat ziur ematen zuen esaterakoan: "Nazionalismoa sartzen denean hizkuntzaren terrenoan beti kalterako da, beti datoz purgak". Baina nazionalistek ez badute euskararen alde egiten, ea nork egingo duen Hasier Etxeberriak galdetzen zionean, honela erantzuten zuen: "Gure drama txiki burges koxkor honen zati bat ere hori da. Alderdi abertzaleak mugitzen ez badira inor ez da mugituko euskararen alde, eta alderdi abertzaleak mugitzen direnean euskararen alde, euskara politizatu egiten omen da. Inperialista linguistikoen betiko leloa da. Nahiago nuke PSUC bezalako gauza bat edukiko bagenu eta denok katalanista izatea, alegia, euskaldunak izatea derrigor abertzale izan behar gabe".
Ramon Saizarbitoria gelditzen zitzaigun. Baina hark esandakoetatik, gustukoak ez diren gauzak ere esan beharra ere badagokiola gogoratuz aitortzen zuen honek egin zigun zirrara: "Min handia ematen dit ikusteak nola gazte gizajo askok aberriaren deia entzun eta bizitzaren urterik hoberenak galtzen dituzten, beste batzuk hizkuntza-eredu arazorik ez duten unibertsitateetan, USAn sarritan, prestatzen diren bitartean. Zenbat energia ari garen alferrik gastatzen herri honetan. Zenbat gazte geratzen den bidean, bizitza betirako izorratuta. Ez bedi niregatik izan behintzat".

Zaharren eta gazteenaren artean, hamabost urteko aldea dute. Baina garai beretsuan eman ziren denak ezagutzera, kezka eta antsia antzekoak dituzte, eta belaunaldi bereko kide bezala hartzeko tentaldia handia izan daiteke. Ez dute beraiek horrelakorik onartzen, ordea. Arrazoituz, gainera: bakoitzak bere mundu literarioa daukalako; eta bizitza eta literatura ulertzeko eran ere ezberdinak direlako.
Nolanahi ere, Hasier Etxeberriak ohartarazten dio liburuaren irakurleari, guztiz ezberdinak direla dioten arren, nolabait baino ez bada ere, txalupa bereko bidaiari direla. Eta hala izango da edo ez, baina gogoetetan izan ditzazketen ezberdintasunez gain, bost idazle hauek badituzte zenbait gauza komunean ere. Esate baterako, gazteleraz ekin ziotela denek idazteari; baita erabat euskaraz hezitako bakarra zen Bernardo Atxaga ere -geroago eskolan nahitaez erdaraz egin behar izan zuen, jakina-. Beste guztiek, gaztarorako, etxeko hizkuntza herdoiltzen hasia zuten, kontzientziatu ziren arte. "Ni euskaldundu izan ez banintz, ez nintzen idazle izango", aitortzen du Koldo Izagirrek.
Komunean dute, baita ere, nolabaiteko militantziagatik hasi zirela guztiak idazten. Eta bereziki Gabriel Arestik izugarrizko eragina izan zuela denengan; Jon Mirande edo Etxaide bezalako idazleek ere bai, baina ez hainbeste.
Abangoardiako literatura egiteko beharra sentitzen ere bat etorriak ditugu. "Guretzat lotuta zihoazen literatura eta euskara abangoardiarekin, progresismoarekin, bizitzaren politikarekinà Hori guztia genuen ardatz, eta horrexek eman zizkidan gerora etsipenik handienak edo uste txarrik handienak: lotura hori puskatu egiten zela ikusi genuen, ez zirela euskara eta progresismoa horrenbesteraino uztartzen", adierazten du Bernardo Atxagak.
Euskal kulturak zituen beharrei erantzuteko asmoz egiten omen zuten literatura mota hori, eta ez, esateko zutenari biderik aproposena irekitzeko, Ramon Saizarbitoriak azaltzen duenez: "Eraikuntzaren literatura egiten den herrietan, literatura herrikoia egiten da, eta gurean, aldiz, literatura elitista egiten hasi ginen -dio gero-. Helburua, esan genezake, euskal kulturari abarkak kentzea zen (à) Jakina, berehala esan ziguten baserritarrek ezin zutela guk idatzitakoa ulertu. Guri bost axola. Gauza zen euskararen baitan abangoardia sortzea. Eta lortu genuela esango nuke. Gure neurrian, Espainiakoa baino, eta Euskal Herrian gaztelaniaz egiten zena baino, aurreratuagoak ibili ginela ere esango nuke"