Argia astekaria webgunearen hasiera

Umetatik bizi izan dut sukaldea, bai. Egunaren ordu gehienak ostatuan ematen nituen, huraxe zen nire etxea. Maitasun izugarria diot, oso herrikoia zen, oso bertakoa. Bretxako merkatutik gertu dago, eta baserritar eta arrantzaleen mundua merkatu hartan biltzen zen (garai hartan gurdietan ekartzen zuten arraina). Lehengaiak oso naturalak ziren.

Ama eta izeba sukaldean ikusita, eta umetan belakia zarenez, sukalderako zaletasuna sartu zitzaidan. Hamahiru urte nituenerako, jada ama eta izebari esan nien sukaldari izan nahi nuela, oso garbi neukan horixe zela nire bidea. Memento hartan ez zien ilusio gehiegirik egiten nire aukerak, oso lan gogorra zela esaten zidaten. Geroztik, naizenagatik inor baino gehiago poztu direnak ama eta izeba dira, baina jakina, garai hartan ez zuten imajinatu ere egiten nik sukalderako hainbesteko pasiorik izango nuenik, edo euskal sukaldaritzaren bilakaeraz kezkatuko nintzenik.

Mugimendu hura sortu zenean hamabost urte nituen. Kozinatzen hasi berria nintzen eta jakin-min handia neukan, dena nuen egiteko. Hitzaldi bat antolatzen bazuten, hantxe azaltzen nintzen entzutera. Ordura arte sukaldariek ez zuten prestigiorik, ez inolako errekonozimendurik. Gogoratzen dudan imajina da sukaldaria beti sukaldean zegoela, eta ez beste inon.
Belaunaldi batek oso ondo egindako lanari esker, sukaldaria atera egin zuten eremu publikora. Sukaldea eta jendearen arteko horma bota zuten. Egiten zutena beste modu batera transmititzen zuten, eta langintzari zuen garrantzia ematen hasi ziren (beste herri batzuetan garrantzia hori aitortua zioten ordurako). Euskal Herriak sukaldaritzan zer esan handia bazuela jakitera eman zuten, eta urteek arrazoia eman diete: une honetan, munduan gehien aipatzen den lurraldea Euskal Herria da (kontuan hartuta metro koadroko dituen sukaldari eta jatetxeek jasotako puntuazioak). Hori aitortu egin behar da, lotsak utzita; mundu osoak aipatzen du, eta azkenean geu izaten gara gure lanaz hitz egiteaz lotsatzen garenak!
Sukaldaritzari ere ekarpenak egin zizkion belaunaldi hark. Baina sekula ez dugu ahaztu behar herri honetan belaunaldiz belaunaldi sukaldean egin den lana. Lan hori ez da inorena, edo hobe esanda, lan hori herriarena da. Gu ez gara izan euskal sukaldaritzan ondo kozinatu dugun bakarrak, hemen betidanik ondo kozinatu izan da. Urteak pasa ahala, euskal sukaldaritzari bakoitzak ahalik eta ondar ale gehien eskaintzen saiatzen gara.

Garai hartan ez zen ohikoa ni sakrifikatu naizen hainbeste sakrifikatzea, ikasteko garaian. Zorte handia izan nuen, amak eta izebak langintza honetan zuten esperientzia urte gutxitan irakatsi zidatelako. Beraz, oso gaztetatik eduki nuen bidaiatu eta profesional ezberdinengandik teknikak ikasteko aukera: izan bonboigile, sukaldari, txarkutero, okinà Oso mundu politak deskubritu nituen, baina sakrifikatu ere asko sakrifikatu nintzen. Ohe bat jarri nuen ostatuko eskailerapean, bi ordu eta erdiko loa egiten bainuen egunean, ez gehiago. Ostatuko lana izugarria zen, bi ordu eta erdi lo egin eta okinak ikustera joateko jaikitzen nintzen.
Frantziako esperientzia oso polita izan zen. Baina ikastea gehiago kostatzen zen gaur baino, gauzak ezkutatu egiten zizkigutelako. Mentalitateagatik izango zen, edo sukaldari batzuek euren buruarengan zuten konfiantza faltagatik. Gaur kontrako mentalitatea dugu guk datozen belaunaldiei irakasterakoan. Nire sukaldean Martin askok egon behar dute, eta Martin asko egon daitezen zerorrek dakizun dena erakutsi behar diezu. Horrela lortzen da azkenean lan-talde trinko bat, garantia ematen dizuna.

Ni beti kezkatu nauena da, Martin Berasategi taldeko denek jakin dezatela Martinek dakien guztia. Oso pertsona abegitsua naiz, gardena, eta dakidan guztia erakusten diet. Gazteak sarritan oso kritikatuak dira, eta ni ez nago gazteen aurka. Ardurak delegatu egin behar zaizkie, baina hori bai, guk profesioa ondo erakutsi eta gero. Ondoren lortu behar duguna da egunero motibatuta jaikitzea.

Orain 25 urte plater batean bilatzen zena zen goxoa egotea. 25 urte beranduago pixka bat harantzago goaz, eta guri (nire belaunaldiari, eta baita Euskal Sukaldaritza Berria mugimenduko kide izan zirenei ere), gaur ez zaigu aski soilik zapore goxoa lortzearekin. Gauza gehiago eskatzen dizkiogu plater bati: arintasuna, dieta orekatua eskaintzea, digestioa erraztea (mahaitik sabel astunarekin ez jaikitzeko, eta gauean lo ondo egiteko). Eta horrek ez du esan nahi gutxi jan behar denik, edo mahaitik gosez altxa behar dugunik. Kontua da plater bakoitza ikertu egin behar dela, digeritze aparatuak ere jaten goza dezan, eta ez sufritu. Sukaldaritza osasunaren aldetik ere zaintzen dugu.

Jakina. Sukaldari bakoitzak bere garaiko sukaldari izan behar du. Gaur egunean ez dira ondo sartzen lehenago jaten ziren plater astun haiek. Lehen jendeak beste modu batera egiten zuen lan, ordu askotan esfortzu fisiko handia egiten zuen. Gaur arintasuna eta osasuna bilatzen badugu, ikertu egin beharra dago lehengai bakoitzaren atzean, plater bakoitzaren atzean eta menu bakoitzaren atzean zer dagoen. Gerta baitaiteke plater bat osasuntsua izatea, eta hurrengo platerak aurrekoaren osasuna hondatzea. Gaur sukaldariak ikerleak gara, askoz ere teknikoagoak. Niretzat, plater bat osatzen dutenak dira lehengaia, teknika, zaporea, usaina, soinua, eta lana, lana eta lana.

Sukaldean errezeten laborategia dugu. Ikerlan askoren ondoren, oso onak diren plater gutxi batzuk ateratzen dira. Are eta lan handiagoa egin behar dugu, badakigulako nirea bezalako karta bati asko exijitzen zaiola eta kalitate handiko errezetak gehitu behar dizkiogula. Iragazki asko eta asko pasatzen dizkiot froga bakoitzari, eta plater hori erabat ondo ikertua eta gauzatua dagoenean sartzen da jatetxeko kartan. Plater bati exijentzia gorena ematen ez diodanean, ordenagailuan gordetzen dugu froga horietatik atera ditugun gauza interesgarriak. Horrela, egunen batean ideia onak sortzen badira plater berriak aterako dira.

Dena ikertzen da, dena. Tomate bat bezain gauza xumea ere indigestoa izan daitekeela jabetzen gara ikertuta, eta lehengai hori indigestoa izan ez dadin nola erabili aztertzen dugu. Tomate batean, indigestoak dira azala, pipitak eta bulba, baina tomate ura oso digestiboa da. Orain 4 urte lortu genuen tomateari zuku guztia ateratzeko teknika, bulba, azala eta pipitak bereizita. Errezeta hori ideala da, zeren hiru koilarakada tomate likido hori janda (kasik ura dena), jaten ari zara tomate zapore guztia, bitamina denak ere bai, eta gainera digestio arazorik sortu gabe. Hoberena litzateke hori bera lehengai eta produktu guztiekin lortzea, baina oso lan zaila da. Hamar bizitza edukiko banitu ere, ez nintzateke iritsiko produktu denak nik nahi bezala ikertzera.

Teknologiak denean laguntzen du. Ordenagailuak-eta baditugu, baina jakina, sukaldean teknologia aurreratzen doa etengabe, oso azkar. Esaterako, orain egiten diren ikatzezko parrillak ikusita, orain bi urte asko harrituko ginateke. Parrilla hauetan tenperatura ezberdineko aldeak daude. Beraz, parrilla berean ditugu egosteko eta bero mantentzeko tenperaturak.

Sukaldean autoreak oso gutxi dira. Sukaldari bati ez zaio irakatsi behar autore izaten, sukaldari izaten irakatsi behar zaio. Gero, badira gutxi batzuk autore izateko gaitasunak dituztenak, baina lehenik sukaldari izaten irakatsi behar zaie. Eta autore ez denak ez du zertan kezkatu: sukaldaritzan denetik behar dira, autoreak, parrilleroak, sukaldaritza tradizionala egiten dutenakà Batzuk bezain garrantzitsuak dira besteak. Oso garbi dut hori. Ni Donostiako jatetxe umilenetik eta merkeenetik nator, Alejandro ostatutik, eta amak eta izebak jartzen zuten arretak eta lanak, egiten ari naizen autore sukaldaritzak adinako garrantzia du niretzat. Eta gainera, uste dut sukaldaritzak oraindik omenaldia zor diela etxekoandreei.

Memento honetan, Euskal Herrian egiten den sukaldaritzaz hitz egiten da gehien. Egunero etortzen zaizkigu kazetariak mundu osotik, zer motatako sukaldaritza egiten dugun ikustera, edo gugandik ikastera. Une honetan mundua euskal sukaldaritzaz interesatua dago. Guretzat harrotasun handia da, zeren orain 25 urte asko borrokatu behar izan nuen kanpora irten eta besteek zer egiten zuten ikusi eta ikasteko. 25 urte geroago mundua da hona datorrena. Umil, baina oso harro gaude lortu dugunarekin.

Kantitatea ez dago kalitateari zuzenki lotua. Nik uste jatera zatozenean, jatera zatozela. Osasuna ez da gosea pasatzea ere. Jatuna izan zaitezke, eta nik prestatu ditudan platerekin, asetzeaz gain, osasuna zaindu dezakezu.

Egungo jatetxe herrikoietan, menua izaten da lehen eta bigarren platera, postrea eta kito. Jakina, niri otordu batean eskatzen badizkidazu 12-14 plater, azken hiru urteotan sortu ditudan plater onenak dastatu nahi dituzulako, ezingo dizkizut hain janari ano handiak eman, hirugarren platererako lehertuko zinateke-eta. Hamalau platereko menu bat egiterakoan kantitateak orekatu egin behar dituzu denak janda bezeroa ondo senti dadin.

Horretan zer esan handia dugu sukaldariok. Nik, esaterako, neure burua dohainik eskaintzen dut errezetak irratian azaltzeko, etxekoandreengandik hurbilago egoteko. Nik ulertzen dut egungo arazoa. Lehen amona etxean bakarrik egoten zen eta familiaz eta sukaldeaz arduratzen zen. Orain emakume askok kanpoan lan egiten dute eta beste bizimodu bat daramate. Sukaldeko profesionalok gehiago hurbildu behar dugu etxekoandre eta sukalde zaleengana, etxeetan gero eta hobeto jan dadin, eta gero eta denbora gutxiago pasa dezaten otorduak prestatzen. Errezetak soiltzen saiatu behar dugu. Bi eratako errezetak irakatsi behar dira, sukaldean dibertitu nahi dutenerako, eta denbora gutxian otordua prestatu behar dutenerako.

Hau dena nik oso ondo ikusten dut, eta denekiko errespetu izugarria dut, beti ere egia denean. Izorratzen nauena da jendeak gezurra esatea. Eta batez ere jendeak engainatzea. Ni produktu ekologikoen oso alde nago, eta jendeak barazkijalea izan nahi badu, oso ondo (barazkijale izanda oso ondo jan daiteke). Baina produktu ekologiko horien atzean iruzurrik balego asko sutuko nintzateke.

Nik 1992an egin nuen jatetxe honen proiektua, eta 1993an ireki. Urte asko daramatzat jendeari lanbide hau irakasten, eta jabetu nintzen Euskal Herrian (toki guztietan bezala) jende gazteak ez duela erraztasunik kozinatzeko bere gaitasunak frogatzeko. Ia ezinezkoa da sukaldari batek bere jatetxe propioa ireki eta aurrera ateratzea, oso garestia da hori.
Datozen belaunaldiei lagundu egin behar zaie eta zortea izan dut nire bila etorri direlako Guggenheim museoko jatetxea kudeatzeko edo Kursaalaz arduratzeko, edo beste proiektuetarako. Dena neronen eskutan hartu beharrean, Martin Berasategi Taldea sortu genuen. Lagun talde batek sortu genuen, nirekin urteak daramatzate lanean, eta sekulako balioa dute sukaldariok. Gutxi gorabehera, 200 sukaldari ditugu taldean.

Ez dugu inolako proiekturik kanpoan, nahiz eta aukera eta eskaintza asko jaso ditugun. Baina ni bertan jaio eta bizi naiz, herri hau da maite dudana eta lan handia dago hemen egiteko. Nik sukaldari naizen aldetik egingo dut lan hori, bakoitzak bere lanbidetik egiten duelako herria. Orain arte ez banaiz kanpora atera, ez dut uste aurrerantzean aterako naizenik, oso etxekoia naiz-eta! Hainbeste lan dago hemen egiteko! Eta daukadan denbora libre apurra portuan edo alde zaharrean ematen dut. 12 urterekin gozatzen nuen gauzekin gozatzea gustatzen zait, ez Londresera joatea. Lanagatik joan behar izan dut Londresera. Baina gustatu, herri hau gustatzen zait.

Ni Lasarteko jatetxean egoten naiz. Arratsaldeetan, denbora librea dudanean Bilbora noa, edo Kursaalera, edo Alejandro ostatura. Bertan ditut nire lagun handiak, eurekin solastea atsegin dut eta profesionalki laguntzea gustatzen zait. Jatetxe bat Martin Berasategi izan dadin, eduki behar du nire filosofia duen jendea, eta nire sukaldean egondako jendea, horiei transmititu baitiet sukaldari gisa naizena. Jakina, eurek aberastu egiten dute barruan duten guztia atereaz, eta asko izaten da gainera. Sukaldari bakoitzak bere nortasuna, eta bere estiloa du. Baina Martin Berasategi Taldeko denei nabaritzen zaie Martin Berasategi direla, niri nabaritzen zaidan bezala Gabriela eta Maria Olazabalen (nire ama eta izeba) ukitua. Jende horrek laguntza behar izan duenean nik eskaini diet, eta nahikoa inteligentea izan naiz bakean uzteko ikusten dudanean funtzionatzen dutela, balioa dutelako eta filosofia bat dutelako. Nik ez dut ezer behartzen ez derrigortzen; oso pertsona irekia naiz, lana delegatzen dakiena, eta asko sinesten dut talde lanaren arrakastan. Gazte jendearengan konfiantza handia dut, eta gaur atzo baino gehiago egiten dut apustu jende gaztearen talentuaren alde. Era berean, izugarri eskertzen dut aurreko belaunaldiek sukaldaritzaren alde egin duten guztia.

Jatetxe bakoitza nortasun bereziarekin lantzen dugu, jatetxe bakoitza mundu bat da guretzat. Hasi dekoraziotik, eta lehengaiak hautatzeko modura, prestatzeko modura, edo zerbitzatzeko moduraino.
Bereizi egin behar da Guggenheim dena, eta Lasarteko Martin Berasategi jatetxea dena, edo Errenteriako Mugaritz jatetxean Andoni Luis Aduriz dena, edo Donostiako Alejandro ostatua dena (taberna hori, ni jaio nintzenean bezalaxe gorde dugu, 42 urte pasa badira ere).
Donostiako NH Aranzazu hartu berria dugu. Hotelean mota bateko bezeria izaten dugu, eta bezeria horrek eskakizun berezi batzuk izaten ditu. Hiru sukaldaritza motak aurkeztu behar ditugu (sukaldaritza tradizionala, euskal sukaldaritza gaurkotua eta sukaldaritza original pixka bat). Gu saiatzen gara eskakizun horretako bezeroa profesionalki aberasten, bezero hori beti oroituko duen toki batean senti dadin. New Yorkeko hotelera doanean, gogora dadila Donostiako hotelaz.
Guggenheim museoan hartu nuen konpromisoa izan zen, museo gastronomiko bat egingo nuela. Munduko gainerako museoetako jatetxeak baino hobea egitea da nire erronka. Guggenheim museoan arte moderno asko dago eta sukaldea ere bide horretatik doa.
Lasarteko Martin Berasategi jatetxea, berriz, nire ametsetako jatetxe egin dut. Bera izan da Michelin gidako hiru izarrak lortu dituena, 10 puntutatik 9'5 puntu lortu ditu, gainera. Exijentzia gehien Lasartekoak duenez bertan jarduten dut nik, eta arratsaldetan beste lekuetan laguntza eskaintzen dut, ahal dudan laguntza dena eskaintzeko nire lagun eta sozioei, gero eta hobeto egin dezagun

Donostian harresiak 1863an bota ziren, eta orduan hamalau bat mila biztanle zituen. Mendearen amaierara 40.000 biztanleekin iritsi zen, baina gerra aurrean halako bi eta gehiago egin zuen biztanlez. Oso urte laburretan jende asko etorri zen Donostiara bizitzera, eta asko aldameneko herrietatik etorritako eskulangileak ziren, euskaldunak gehienak. Jakina, Donostian bazen burgesia bat eta Madrildik udatiar etortzen zen Errege familia eta bere atzetik zetorren Gorte guztia, baina horrekin batera beti egon da Donostian herri xehe bat eta intelektual multzo handi bat, euskal nortasuna zaintzeko ardura berezia hartu duena. Eta horrek izan du behin ere eten ez den jarraitasuna. Ez zen eten ezta Francoren gudarosteek Donostia hartu zutenean ere. Eten zen bere agerraldi publikoa, noski, baina elkartasun sareak oso-oso indartsuak izan ziren Frankismo garaian Donostian.

Jarraitasun hori zer-nolako jendez izan den osatua. Eta jende hori nola bizi izan zen, eta zer-nolako helburuak izan zituen euskarari buruz, bizitzari buruz eta bizitzaren esparru askori buruz.

Hala da. Aukera bat dago hor, eta aukera guztiak bezala eztabaidatu daitekeena, baina jakina, liburu hau "Irutxulo" aldizkarian 1995-1997ra bitartean argitaratu nuen sail baten bilduma da. Guztira, 91 pertsona dira, gehi pertsona ez den ataltxo bat, nire ustez izen propioaren maila behar zuena: soka-muturra. Izan ere, orain dela ehun urte Udalak soka-muturra kentzea erabaki zuenean, Donostian ia-ia altxamendu bat izan zen.

Enric Marin Otto Bartzelonan jaioa da, 1955ean. Curriculum akademiko oparoa osatua du eta ugari dira komunikazioaren gainean idatzi dituen liburuak. Hamaika dira kazetaritzaren alorrean burutu dituen kongresuak. Hitz gutxitan: komunikazioaren aditu batekin mintzatu gara.

Adierazpen eskubideak historia modernoan aipatuz hasi dugu solasaldia, adierazpen eskubidearen ikuspegi kontzeptuala argitu digu lehenbizi: «Adierazpen eskubidea demokraziaren aldeko borrokan sortu zen, monarkia absolutuaren despotismoaren aurkako borrokari lotua. Bere hasieran, burges edukia zuen batez ere, eta XIX. mendean eta XX. mendearen lehen aldean bereziki, burges izaera hori inpresiorako -liburuak tarteko- askatasuna helburuz garatu zen prentsa askatasunerako helburuz baino».
XIX. mendean zehar errebindikazio honek eduki zabalago bat hartu zuen eta nazio-estatuaren demokraziaren kontzeptuari lotu zen. Nazioaren eta hiritarren inguruan garatzen hasi zen orduan. Eskubideen subjektu historikoak hiritarrak edo nazioak dira harrezkero, nazioa betiere estatu bezala ulerturik: «Egungo teoria liberalaren arabera -iparramerikarren zentzuan edo zentzu aurrerakoietan ulerturik-, demokraziaren garapenak subjektuen disfuntzioa dela zio huts egiten du. Gaur egun, eskubideen subjektua birdefinitzeko eztabaidatzen ari da, eskubide kolektiboen beste subjektuak ez baitira historikoki definituak izan; komunitate historikoak ez dira aintzakotzat hartuak izan, kasu».
Enric Marinen ustez, puntu hau ez da egungo demokraziaren disfuntzio bakarra, baina bai gakoetako bat.

Kazetaritzaren une zail eta gaiztoenak gerra garaian ematen dira betiere. Kazetaritza hazi egiten da, eta paradoxikoki, bere narrazio moldetan, zabalkuntzan eta adierazpen askatasunari dagokionean galdu egiten du. Espainiako Estatuaren botereek kazetariak estatu arrazoiaren eledunak bezala hartzen edo jotzen dituzte.

Ez gara aldaketa garaian bizi, garai aldaketan baizik, eta hori hainbat aspektuetan agertzen da. Aldaketa honek informazioaren kudeaketarekin zer ikusia du eta orain arte funtzionatu duten parametro asko zaharkitze fasean sartu dira. Adibidez, eskubide kolektiboen kasuan, nazio-estatuaren krisia oso azpimarragarria da. Eta ez bakarrik Espainiako Estatuan eta zehazkiago Euskal Herriaren edo Kataluniaren auziak daudelako. Auzi hauek ziklo politiko baten amaierarekin batera etorri dira, badirudi trantsizioaren bulkadak berea eman duela eta beste aukera bat zabalduko dela. Dirudienez, Euskal Herria, Katalunia eta Galizian estatuarekiko kontratuak eztabaidatzeko garaian gaude berriz ere, eta horietan eskubide kolektiboak birnegoziatu beharko dira.

Argi dago, hemengo gatazka formatu beliko batez garatzen den neurrian, presioa handia dago eta izango da hedabideek estatu-nazioaren arrazoiarekin bat egin dezaten. Zeru honen azpian ez dago ezer berririk, horrela gertatzen da beti.

Kataluniatik ikusita, oso argazki zehatza gelditu zaigu joan den urteko maiatzaren hauteskundeen ondoren: estatuko hedabideek euskal gizartean orokorrean eta Eusko Jaurlaritzan partikularki -Ibarretxerengan zehaztu zena- presio mediatiko izugarria eragin zuten. Hedabideek egoeraren oso kontzepzio instrumentala edo manipulatua egin zuten, politikari autoritarioen joera bera izan zuten. Hau da, estatuko botereek iritzi publikoa buztina bezalakoa dela uste dute, baldin eta hedabideak kontrolatzen badituzte iritzi publikoa beren erara moldatzen ahal dutela.
Alabaina, EAEko azken hauteskundeetan, estatuko «brunete mediatikoak» horren basati eta neurrigabeki jokatu zuenez, hemengo jendearen zentzu komunaren kontraesanetan, bada, kontrako eragina sorrarazi zuen. PPk EAEn jasan zuen porrota, neurri batean, hedabideez egin zuen erabileraren ondorioa izan zen, iritzi publikoan eragiteko hedabideekiko daraman politikaren ondorioz.

Objektiboki hauxe esan dezakegu: Espainiako Estatuan inboluzio demokratikoa ematen ari da. Areago, arazo hau euskal nahiz katalan auzien gainetik dago, ez du auzi hauekin hainbesteko zerikusirik -nahiz aitzakia gisa erabili dezaketen- baizik demokraziaren kontzepzioarekin. Espainiako eskuinak demokraziaz duen kontzepzioa dago tartean, nik uste.

Hasteko, estatuak botere banaketan zailtasun handiak ditu: botere eragilean, legegilean eta judizialean. Oso nabarmena da botere eragileak legegilearengan duen eskuhartzea, eta halaber, botere judizialarengan. PPk gehiengo absolutua izateak erraztu du hau guztia. Ondorioz, demokraziaren oinarrizko printzipioa ez da errespetatzen. Baina, gainera, masa komunikazioaren gizarte moderno honetan badago beste botere bat: hedabideen boterea.
PPk hedabideen kontrol monopolista ia osoa erdietsi du, ikusentzutezko hedabide publikoen bidez, modu zuzen batez; eta zeharbidez, medioen pribatizazioaren bitartez. Eta hau demokraziarako mehatxu izugarria da. Izan ere, ez dago ikuspegi ezberdinetarako aukerarik, ez dago kultura demokratiko bat sortzeko aukerarik, finean, ez dago aniztasun politikorik. Espainiako paisaje demokratikoa monolaborantzak mehatxatuta dago, ale bakarreko ereintza landu nahi da eta kolore bakarreko paisajea islatu.

Helburua politika orokorra kuestionatzea bada, horrek politika kulturala eta linguistikoa aztertzea eskatzen digu. Hots, estatu-nazionala eraikitzeko erabili den politikaren eskemetatik kanpo pentsatzen ikasi behar dugu. Oso premiazkoa da jokamolde hau. Datozen 10-15 urteetan aldaketa eta emaitza izugarriak emango dira hedabideen esparruan. Digilitazioaren iraultza, behialako iraultza industriala bezain garrantzitsua da, edota neolitikoaren adinakoa. Joko arau guztiak aldatuko dira, eta hortaz, edo ikasten eta ulertzen ditugu aldaketen adierazleak edo bestela errezeta zaharkituak aplikatuko dizkiegu egoera berriei.

Demokraziaren hazkunde krisian gaude eta honek inboluzio batera eraman gaitzake, krisia hiritarrok jokatzen dugun arabera gaindituko da. Kultur demokratikoaren hazkundea, informazioaren globalizazioa nahiz tokian tokiko hedabideen informazioa demokraziaren kontzepzio partehartzaile handiago baten gainean oinarritu beharko lirateke. Aukera hau komunikaziorako teknologiaren interaktiboek errazten dute, demokraziaren kontzeptu udalekotuago edo munizipalistago bat garatu daiteke. Demokrazia prozesu bat bezala ulertu behar da, eta bere kontzepzio etimologikoarekin errespetutsuak izanik, demokrazia herriaren boterea izaki, demokrazia udalen oinarrietatik sortu behar da, demokrazia partehartzailea oinarri horretatik eraiki daiteke. Horretarako jakina, eztabaida publikoan eta erabakigunetan partehartze demokratikoago bat garatu behar da. Hedabide lokalak sustatu behar dira udal botere politikoaren menpe erori gabe -nahiz laguntza publikoa jaso izan- eta bere autonomia gordez

Oraindik ez naiz erantzun bat emateko gai ikusten. Filma bukatu berri dut eta filma bere osotasunean baloratzeko ikuspegi argi bat ez dudala iruditzen zait. Dena den, nire filmarik konplexuena, dibertigarriena eta, dudarik gabe, zirraragarriena izango dela uste dut.

Bertigoa? Empire Stateko ertz batean esku bakar batekin helduta nagoela iruditzen zait. Horrelaxe nago, zinemagintzaren industriako gainontzeko kide guztiak terrazatik begira ari zaizkidan bitartean. Zinea egiten duzunean ezin zaitezke inoiz seguru egon. Aldez aurretik filmak funtzionatuko ote duen ala ez jakitea ez baita erraza. Arriskua gainera oso handia da, nire etxea bitan izan dut hipotekatua, eta horrelako istorioak. Baina tira, pelikulak merezi izan duenaren sentsazioaz geratzen naiz. Konfiantza handia daukat jarria filman.

Bai, egia esan nahiko konplikatua izan da. Eta egia da, bestalde, asko disfrutatu dudala filma egiten. Garrantzitsua da zure lana egiten duzunean egiten duzun horrekin disfrutatzea. Ilusioa izatea. Azkenean ilusio hori pantailan transmititzen denaren sentsazioa baitaukat. Zuretzako dibertigarria ez bada zure lana, zaila da hau dibertigarria gertatzea ikuslearentzat.

Spagethi Westernetik desberdintzeko era bat baino ez da. Izendatzeko era honek, bestalde, filmaren ezaugarrien berri ematen duenaren ustea dut. Arimaren egoera bat proiektatzen du.

Zintzoagoa da, eta sutsuagoa ere. Arduratzen nauten gauzetaz hitz egiten dut; buruan dauzkadan gauzetaz. Errealitatea eta fikzioaren arteko lehiaz. Errealitatean, zoriontsua izateko, errealitateaz ihes egin behar da, baina azkenean errealitateak beti harrapatzen zaitu. Bere eremura, bere ametsera, ihes egiten dutenei buruz hitz egitea da filmaren azken zentzua. Posible al da ametsak betetzea? Posible al da mundu irrealetan errefuxiatzea, gustatzen zaizun gauzetaz inguratua, eta errealitatearekin, ardurarekin, lanarekin, eta abarrekin kontaktua galtzea? Posible al da zoriontsua izatea? Nik uste baietz, baina ez da musu truk izaten. Berandu baino lehen zerbait ordaindu behar izaten dute horrelako bizitza batengatik apustu egin dutenek; zerbait galtzen dute.

Jakina. Horrela ez balitz bide txarretik joango bainintzateke. Nik uste edozein zinegileren azken filmak hoberena izan behar duela beti, edo behintzat zinegileak hori pentsatu behar duela film horretan lan egiten ari denean. Dena den, nik bene-benetan uste dut «800 Balas» nire filmarik onena dela. Hobekien errodatua izan dena eta niretzat interesgarriena den istorioa kontatzen duena.
Denbora behar da norberaren burua hobeto ezagutzen joateko, eta hau gertatzen denean, hobeto espresatzen zara, zintzoagoa zara zure buruarekin eta film hobeagoak egiten dituzu. Badira gauza asko kontatzeko dituzten lagunak baina hauek modu egokian espresatzeko zailtasunak dituztenak. Hori hobetzeko, lanean denbora inbertitzea da irtenbiderik onena. Akatsetatik ikastea garrantzitsua da, baina, batez ere, bide berriak esploratzeko irrika izatea da inportanteena.

«Acción Mutante»ri buruz, adibidez, ez dakit zer esan. Lehengo egunean DVDn ikusteko aukera izan nuen eta oso txarra iruditu zitzaidan. Hasiberri baten filma. Teknikoki soinu asko falta zaio, soinu banda egoki bat ere bai eta plano asko pertsonaietatik gertuago egotea. Era berean, film honetan dena da hain espontaneoa interesgarria ere iruditzen zaidala. Orain ez naiz gai ikusten gauzak lotsagabekeri eta gaztetasun horrekin kontatzeko.

Ezustekoa. Aurreko filmak izan zuen oihartzuna izatea espero nuen, baina... Oraindik ere sorpresak ematen dizkit. Japonian ikusi ahal izan dela filma, esate baterako.

Niretzat ez da nire filmarik kaxkarrena. Nire faboritoa da. Bere indarrarengatik, pertsonaien moraltasun gabeziagatik, eta batik bat ez delako kontatzen den guztia begi bistan geratzen. Gaiztoak protagonistak zireneko film bat egin nahi nuen, baita lortu ere. Berriro ikusi beharko zenuke, hori bai, bertsio originalean, bikoizketa nahiko txarra izan baitzuen. Spielbergek filma asko gustatu zitzaiola esan zidan. Horrek pisu handia kentzen dit filmaren emaitzan pentsatzen jartzen naizenean.

Ez dakit. Orain artean ez didate gustuko gidoirik eskaini. Ez dut «Blade 2» edota «The Crow 3» egiteko gogo askorik. Eta zerbait ona egiteko aukera izateko lehenik eta behin horrelakoak egitera behartua egoten zara. Dena den, «800 Balas» eta gero, dirua behar badut, agian aukera hau irtenbide bat izan daiteke.

Ados nago. «Muertos de Risa» arrakastatsua izan zen salmentetan, baina jende askok ez zuen ulertu. Niri Scorseseren «The King of Comedy» gogorarazten dit. Komikoa dirudi, baina beldurrezkoa da. Beldur moralezkoa. Denok gara filmako Nino eta Bruno bezalakoak. Beraiek bezain gaiztoak, beraiek bezain bekaiztiak. Kartelak edota aktoreak bultzatuta, jendeak komedia bat ikusiko zuela uste zuen; «Torrente» ikusteko asmoz joan ziren asko eta justu kontrakoarekin egin zuten topo.

Beno, bai. Filma asko gustatzen zait, baina ere berean jendeari espero duena ematen diozu eta zentzu horretan ez da oso berritzailea. Arrisku gutxiko filma da. Bukaera dut oso gustuko, teilatuetan. «Matrix» bailitzan Terele hegaz ikusteko aukera dagoenean. Hori egitea bai zela dibertigarria!

Ez da egin diru kontuagatik. Andrés Vicente Gómez produktoreak ez zuen proiektua gauzatzeko diru nahikorik lortu eta horregatik ez da filma egin. Asian kokatzen eta guzti ibili ginen. Dena zegoen prest, dirua ezik, jakina. Egia esan, ez dut uste inoiz egingo denik. Filman Fu-Manchu organo trafikatzaile bat zen eta filman Aita Santuari bihotz bat saldu nahi zion. Dena den, ez bazen egin ez zen gai edo edukiengatik izan baizik eta diru faltagatik, nahiz Irailaren 11ren ondorengo gertakariengatik akaso ez litzatekeen onartuko Fu-Manchu bezalako nazioarteko terrorista bat film bateko protagonista izatea.

Nire produktorarekin egiteko bizpahiru istorio ditut buruan. Baina oraindik ez dakit hauetako zein egingo dudan. Dudak ditut. Orain gainera nahiko urduri nago eta agian «800 Balas»en ibilbidea eta gero erabakia hartzea izango da hoberena.

Oso gogoko dut marraztea, eta baita dekoratuak egitea ere. Baina ez dut uste lan hori egitera bueltatuko naizenik, asko maite dudan norbaitek mesede bezala eskatzen ez badit behintzat. Zuzendaritza artistikoa, nahiz eta ez izan gaizki neraman zerbait, errodajeetan sartu ahal izateko egin nuen.

Ez, justu kontrakoa. Hain alferra naiz, ez dudala jende berriarekin nola funtzionatuko nukeen ikusi nahi. Nahikoa arriskatzen naiz filmarekin eta hortaz, nahiago izaten dut taldekideak konfiantzakoak izatea.

Ez, ez dirudi zuzendaritzan interesatua dagoenik. Inteligenteegia da horrelako zerbaitetan sartzeko. Zuzendaria izateko zentzugabea izan behar da pixka bat. Ez dut Jorge imajinatzen, nik egiten dudan bezala, dakiena baino gehiago dakiela antzezten. Jorge edozer gauza egiteko gai ikusten dut, planeta leherrarazten edota Tibeten antropologi ikasketen unibertsitate bat antolatzen. Zuzendari ona izango litzatekeela uste dut, baina ez zaiola interesatzen pentsatzen dut. Bien arteko lanari buruz, dena elkarrekin egiten dugu. Bioi gustatu behar zaigu egiten duguna, ez bazaio gutako bati zerbait gustatzen, inposatu beharrean, zakarrontzira joaten da ideia. Oso gustura egiten dugu lan elkarrekin. Bera gabe, beso zati bat, hanka zati bat, edota hobekiago, buru zati bat faltan izango nukeela gidoigintzarako uste dut.

Kritikatzen gaituztenok gu kritikatzea ondo iruditzen zait. Gure zinea "iheslari"a baita. Baina hau akaso bide egokia ere bada, nik arduratzen nauen gauzetaz hitz egin nahi baitut nire filmetan, errealitatearen ihesari buruz, adibidez, nahiz eta «800 Balas» bezalako film bat ikusten dutenek hau esplizituki ikusiko ez duten. Dena den, publikoak filma interpretatzea da garrantzitsua, bakoitzak baloratzea zer den ikusi duena. Gatazkaren inguruko filmeetara itzuliz, egia da oraindik ez dela gaia era egokian jorratu... Beno, nik oso gustuko dut «Segoviako Ihesa»