Argia astekaria webgunearen hasiera

Hiriburu lekune estrategikoa da garraioari dagokionean. A63 (Baiona-Bilbo) eta A64 (Baiona-Okzitaniako Tolosa) autobideak bertatik iragan dira. Laburrean bada ere, datozen urteetan eraikiko diren azpiegiturei buruzko iritzia eman digu auzapez honek: «Gaia konplexua da eta hainbat mailetan garatu beharrekoa. Erabakiak ez dira Herriko Etxeetan hartzen, hau da, udaletxeek ez ditugu hautatzen garraioa bideratzeko eraiki beharreko azpiegitura motak. Heldu diren urteetan funtsezko erabakiak hartuko dira, baina Frantzia eta Espainiako estatuek eta Europak orobat hartuko dituzte». Alain Iriartek trenbidea lehenesten du, baina horretarako dirua behar dela, eta funtsean, dirua estatuen eskuetan dagoela erran digu. Bien bitartean, A63 autobidea zabaldua izanen dela erran digu: «Egin beharreko lana da, seguritate arazoak baitaude, baina beste autobide bat egin gabe. Oraingo autobidea zabaltzen bada ingurumena errespetatu beharko litzateke, lanak tokian tokiko Herriko Etxeekin eta elkarteekin aztertu beharko lituzkete lehenik, baina, egia erran, orain arte ez dute hori egin. Kostaldeko Herriko Etxeek prefetari helegite bat igorri diogu kari horretara. Informazioa eskatu diogu eta zabaltze obrak egiteko gure iritzia kontuan har dezaten».

Herrigintzaz aritu gara hastapenean eta honi buruzko solasaldiaren zati handiena koadro batean paratu dugu. Jarraian, politika orokorrari buruzko elkarrizketa doa.

Zatiketa hau ez da lehena izan eta ez da azkena izanen. Zatiketek ez dute abertzaletasuna laguntzen, baina beharrezkoak dira jarrerak argitzeko. Batasuna eta ABren arteko zatiketa, Iparralderako estrategian ez garelako ados eman da, ezta Hegoaldeko egoeraren azterketan ere. Zatiketak, halaber, eztabaida izan dela erran nahi du, eta egunen batez, menturaz, bilduko gara.
Iparraldeak aitzina egin behar badu, Batasunaren jarrerak ez dira egokiak Iparraldean. Nire ustez, abertzaleok ez dugu gobernuei begira politika egin behar, haiekin negoziatzeko gisan. Ez dut uste hori aitzinatzeko bidea denik. Alderantziz, guk herritarrengana joan behar dugu eta haiekin mintzatu. Herri Taldeen eta EMAren espiritua hori izan zen, eta ABk bide hori segitzen du orain.

Lehenbizi, Hegoaldean gertatzen ari dena biziki larritzat jotzen dut. Espainiako Gobernuak eta Justiziak egin dutena ezin onartuzkoa da, Batasunaren legez kanporatzea ez da demokratikoa.
Maleruski, hemengo jendea ez da horretaz ohartzen, Iparraldeko euskaldunak oso urrun daude Hegoaldeko errealitatetik. Hango egoerak ez du batere baldintzatzen hemengoa, muga alimalea dago bi aldeen artean. Orduan, ez dut uste erabakiak hemengo politikan eragiten duenik edo ABren ibilbidea trabatzen, mementoz ez behintzat.

Udalbiltza esperientzia ona izan zen, hautetsi abertzale guztiak egitura batean bildu baitzituen. Iraun izan balu, menturaz, anitz gauza egin izango ziren han eta hemen, elkarrekin, baina funtsean bertan behera gelditu da. Maleruski, alderdi politiko bakoitzak bere estrategiak ditu, eta ez gara aski abilak elkarrekin aritzeko. Udalbiltzak, euskaldunen, oro har, eta partikularki abertzaleen ahuleziak erakutsi zituen, Hegoaldean bereziki. Hots, gure artean ez bagara deus eraikitzeko gauza izan, Frantziako nahiz Espainiako Estatuek ez digute deus emanen. Lehenbizi, abertzaleok elkarrekin zerbait egiteko gai garela erakutsi behar diogu gure buruari, horretarako hainbat gauza gaindituz. Mementoz ez dakigu egiten. Badakit konplikatua dela, nik ere ez dut gakorik eskaintzen. Alta, interesgarria litzateke berriz ere abertzale guztiok beste egitura batean biltzea.

Lehenik, jendeek pertsonalki nahiz kolektiboki taldeen barnean kokatu behar dute beren burua, militante guztien lana biziki inportantea da. AB norabide horretan ari da eta gazteei, kasu, ahalbideak jarri behar dizkiegu.
Nire irudiko, gure politika instituzionala Herriko Etxeko bozetan eta kantonamenduetan finkatu behar dugu. Herriarengana hurbildu behar dugu herriko bozetatik abiatuz. Halaber, herritarrak guregana hurbiltzeko, lehenik haien kezkak aztertu behar ditugu, gero etorriko da beste instituzioetarako bozetan lana egiteko mementoa. Iparraldean jendea prest egon daiteke abertzaleen bidera hurbiltzeko, baina gu ez gaude diputatu edota senatariak lortzeko lehia politikoan aritzeko gisan.
Adibidez, ongi da departamendua eskatzea, baita Hegoaldearekin harreman politikoak garatzea ere. Alabaina, hemengo herritarrak ez dira axolatzen instituzio berriak sortzeaz edo egitura berriez interesatzen. Jendeak arazoak konpontzea nahi du: lana, etxebizitza, hezkuntza, hondakinen eta ingurumenaren arazoak... Abertzaletasunak eremu horiek ere landu behar ditu, jendearekin mintzatuz nahiz beste alderdi politikoetako kideekin arazoak alderatuz ere. Konparazione, guk euskararen egoeraz dugun arrenkura agertu behar diegu, baina batez ere herritarrei. Estatuarengandik edota sostengatzen duten alderdiengandik ez dugu deus erdietsiko.

Abertzaleok ideologikoki sobera aitzinatu gara Iparraldean, eta Hegoaldean, naski, baita ere. Ez dut uste hori egokia denik. Guretzat behintzat ez da egokia. Gakoa, hein batean, arazo ideologikoetan finkaturik ez gelditzea da, ez osoki bederen. Bestela beti egonen gara bozen %10-11n. Anartean, ez dugu departamendua ez eta euskararen ofizialtasuna erdietsiko ere. Usu gobernuak departamendua emanen ote duen zain gaude. Zer ematen digu? Deusik ez! Ahalbideak beste molde batez landu behar ditugu. EAJ-PNB, EA, Batasuna eta ABko hautetsiek bildu beharko genuke bide komun bat elkarrekin urratzeko.

Ez dut uste, ez guztiz bederen. Gure historian indarkeria erabili da eta den bezala hartu behar da. Nik abertzaletasunak Iparraldean eraman bidea nire gain hartzen dut, osoki. Orain, naski, jakin behar dugu erraiten bide hori ez dela beti egokiena, guri dagokigu hori azaltzea.
Bortizkeria edo borroka armatua gai minberatsua da. Atentatu bat delarik herritarrek nekezago konprenitzen dituzte gure ideiak. Zenbait hautetsik ETAk hartu duen bidea ez genuela ontsa ikusten erran dugu publikoki eta zenbait ekintza kondenatu ere bai. Mezu hori helaraztea inportantea da.
Zer nahi gisaz, ABk bere hautuak egin ditu, beharrezkoak, Batasunatik bereiztea, kasu. Halaber, ez ditugu borroka armatuari buruzko eztabaida ideologikoa eta estrategikoa erabat trenkatu. Batzuek borroka armatua ez dela bidea diote, beste batzuek baliagarria izan daitekeela, beste batzuk ez dira mintzatu. ABk horrela segitu behar du, bakoitzak bere jarrerak atxikiz, eztabaida ona da beti. Edonola ere, Iparraldean indarkeriari buruzko auziak edota erabakiak ez ditu trabatzen gure bidea eta proiektua. Ez gara jendearengandik aski hurbil horrela izan dadin

Gai honek komunikabideetan duen presentzia neurtzea, hedabide eta politikarien arteko harremanak aztertzea, hala nola hedabideen eragina jendarteko iritzian, eta baita ere jakin nahi genuen herritarrok nola baloratzen dugun komunikabideek euskal gatazkaz ematen diguten iritzia. Horrez gain, hemen gertatzen ari dena Irlandako gatazkan gertatzen ari denarekin alderatu nahi genuen.

Askotxo dira. Euskal auzia benetan aparteko gertaera bat da. Nekez topa daitezke -Espainian ere- horrenbeste komunikabide gai bakar bati hainbesteko arreta, horrenbeste denboran eta gainera honelako ahots berdintasunarekin eskaintzen. Nabari-nabaria da Estatuaren egitura ukitzen duten gai horietako bat dela eta neurri handi batean horren ondorioa. Aztertu ditugun egunkarietan, lau egunetik hirutan gai hau agertzen da lehen orrialdean; hamar egunetik lautan gai nagusia da; eta editorialei dagokienez ere, hiru egunetik batean agertzen da gai gisa. Beraz, esan daiteke informatiboki salbuespen egoera batean bizi garela.

Noski. Eta liburuan agertzen diren ñabardurak garrantzitsuak diren arren, orokorrean esan dezaket prentsa konstituzionalistak antiterrorismo mediatikoaren dotrina bereganatu duela. Prentsa abertzaleak, berriz, bere txikitasunean -azken batean merkatuaren %21a baino ez du bereganatzen-, jokaera orekatuagoa eta heterogeneoagoa izan du, besteak beste informazio iturri gehiago erabili dituelako, nahiz eta garbi esan behar den ere gabezia nabarmenak izan, badituela, eta menpekotasun ideologikoak ere bai.

Kalean gertatzen den istorio bat, asteburuko abenturatxo bat edo txiste bat manera sinesgarri batez kontatzeko beharra sumatu genuen. Ni komikigile naizen aldetik, istorio bat kontatu behar izaten dut, baina manera sinesgarri batez kontatu behar dut, karrikako hizkera baliatuz. Espainolez, frantsesez eta ingelesez, dudarik gabe, argota arras normaldua dago. Fanzine aunitz bada espainolez, frantsesez eta ingelesez eta gainerako hizkuntza normalduetan eta mass mediek ere laguntzen dute argot horiek normaltzen, hedatzen eta ezagutarazten. Gaur egun erdarazko "TMEO" irakurri ahal dugu, Euskal Herrian egiten baita. Denok ulertzen dugu bertan agertzen den kokainaren edo sexuaren gaineko istorio bat nahiz eta jerga edo argotez idatzia izan. Euskaraz egiten dugunok batzuetan badakigu Euskaltzaindiak zein arau ematen dituen, badakigu hiztegia erabiltzen, baina argota ez dago landua euskara nazionalaren barruan. Eskualdeka garatua dago argota, zorionez, Ondarroan edo Oztibarren esaterako. Baina euskal egileek burututako fanzine bat Euskal Herri guztian saldu nahi badugu, zailtasunak topatzen ditugu. Gauzak hala, normaltasuna lortze aldera, zerrenda bat egitea pentsatu genuen. Hegoaldeko jendearen artean oso ongi ulertzen diogu elkar, baina cutre hitza erabiltzen badugu, Bidasoaren beste aldekoek ez dute ulertuko, kontrakoa pentsatzen badugu ere. Proiektura hainbat lagun bildu gara: Jon Alonso, Antton Olariaga, Kike Amonarrizà Aipatutako guztiak eta beste batzuk sortzaileak izanik, goiz edo berandu, argota normaldua ez dagoela ohartu gara.
Dialektologia mapa fosildua geratu da. Gaur egun, zorionez, euskaldunak Euskal Herri osoan barna ibiltzen gara. Gero eta zailago egiten zaigu, ordea, Hegoaldekooi Iparraldekoekin komunikatzea maila informalean. Maila formalean erraza da, dena araututa dago, gainera hizkuntzaren maila gorena oso aldagaitza, oso estatikoa izaten da, eta argota berriz oso aldakorra da. Guk hitzak espainoletik hartzen ditugun bezala, Iparraldekoek gauza bera egiten dute frantsesarekin. Dialektologia mapa egin behar izanez gero, muga politikoak markatzen du eta zer esanik ez argotean. "Mantxut?" egiazko problema baten aitzinean irtenbide umoretsu bat da. Guk ez dugu katixima bat egin nahi izan, fermua eta jendeak bete beharreko araua, hizkuntza tresna malgua dela eta nornahik nahi bezala alda dezakeela demostratu nahi izan dugu; izan ere, argota transgresioa da. Lokuzioetako batzuk euskalkietatik edo literaturatik hartu ditugu, beste batzuk hizkuntza batzuetako metaforak itzuliz sartu ditugu, eta sail handi bat asmatu egin dugu. Izan ere klasikotzat ditugunak noizbait norbaitek asmatu zituen eta beraz, guk eskubide berbera dugu. Are gehiago, gure ardura da, inolako transzendentzia handirik gabe, ondokoei uztea guk jaso dugun argota baino egituratuago bat.

Adibidez, guk oraindik ez dugu eman, baina cutre hitza eman nahi dugu. Hegoaldean oso zaila egiten zaigu zer den definitzea, badugu irudi bat horri lotua baina zaila egiten zaigu definitzea. Lagun bizkaitar batek pista eman zigun, haiek euren eskualdean cutre esateko «ugerdo» esaten dute. Hori euskalki batetik ateratakoa da, argot nazionalera pasa daiteke eta euskaldun guztion artean elkar konprenitzeko balio dezake. Prozesu bera jarraitudugu Iparraldeko «afrusa» hitzarekin, «afrusa» erabiltzen da Iparraldean hortera edo kitsch esateko eta hori horteraren ordez proposatzen dugu, denok elkar ulertzeko. Baldintzak edo betebeharrak honakoak dira: nazionala izatea, euskaldunon artean ulertu ahal izatea, ahal izanez gero belarrira ondo jotzea eta fonetikoki polita edo adierazgarria izatea. Eta saiatu gara hori umorearekin uztartzen.

Oso harrera positiboa izan dugu, bide estu, aspergarri eta arautu guztien gainetik sormen eskubidea aldarrikatu dugulako. Gurea esperimentu diuretiko bat izan dela diogu, oso ongi pasa dugulako egiten eta jendeak ere ondo pasa dezan saiatu gara. Guk ez dugu nahi jendeak guk proposatutakoa dagoen bezala erabiltzea, beraienak asma ditzaten baizik, beren umoreari dagozkionak, beharbada izen propioekin eta abar. Ez dugu zerrenda bat arbitrarioki egin eta hor eman. Diagnosi bat egin dugu, huts garrantzitsu bat sumatu dugu adierazkortasunean eta handik edo hemendik erantzuna ematen saiatu gara. Gaur egun gazteek badakite segur aski euskaraz ongi erraten eta neurriak betetzen, baina karrikara ateratzen dira eta bihotzetik, tripetatik edo hankartetik ateratzen zaien zerbait adierazteko erdarara jotzen dute. Zergatik? Hain zuzen ere, ez dakitelako de puta madre eta halakoak erraten.
Guk proposatzen dugun hori normalizatzeko bitarteko handi bat behar da, telebista esaterako. Guk ETBri garai batean Espainiako Telebistan Ramoncinek aurkezten zuen "Lingo" moduko programa bat egitea proposatu genion, argota lantzeko, baina atzera bota du. Argi dago telebistan egunero botaz gero, pertsonai batek errepikatuko balu, normalizatu egingo litzatekeela.

Gazteriari segur aski gehien interesatzen zaizkion gaiak sexua, drogak, musika.. dira eta horietan saiatu gara. Orain arteko euskal literaturan oso gauza gutxi idatzi izan da sexuaz, esaterako. Zorionez, azken urteetan geroz eta gehiago idazten ari dira. Han-hemenka gauzak bildu ditugu eta ezagutu ditugunak eman ditugu. Hala ere, horrek ez du erran nahi gehiago ez dagoenik. Horrexegatik zabaldu dugu web gunea, norberak erabiltzen dituenak bidal ditzan eta bilduma handiagoa egiteko. Euskalkietan dagoen aberastasuna oraindik pasatzeko dago batuara eta hori argotean ikaragarri nabaritzen da.
Hitzaldietan arras polita da Donapaleun eta Ondarroan egindako bi laido bilduma erakustea. Bi hizkuntza diferente direla dirudi eta bai bata bai bestea ikaragarri onak eta jarraitzeko bide egokiak dira, baina pasatzeko daude batuara. Eta jakina, Iparraldeko eta Hegoaldeko jendearen artean bronkatzeko eskubidea aldarrikatzen dugu!

Ingelesak dira horretan ere buru. Gaur egun ingelesa planeta honetako hizkuntza normalduena denez, profesional ugari dago argota biltzen. Zuberoatik Bizkaiara alde handia badago, imajinatu zein diferente diren AEBtako edo Hegoafrikako ingelesa. Interes handia dago horri buruz, baina interesa ez da berria aspaldikoa da. George Orwell idazleak liburu polita idatzi zuen: "Down and Out in Paris and London". Eskale ibili zen eta Paris eta Londresen sosik gabe nola bizi zen kontatzen du eta bertan argot protobilduma bat egin zuen. Gauza da bertan, esaterako, poliziari dagokion hitza behar lukeen lekuan izartxoak agertzen direla. Itzultzailearen oharrean dio original guztiak galdu direla eta garai hartako zentsurak ez zituela haiek pasatzen utzi. Zerrenda hura ez zuten pasatzen utzi. Frantsesez ere hiztegi oso onak daude argotaren gainean eta portugesez ere bai.

Busturialdean eta Bermeon atera dira liburuak, baina nik ez nuke esango "Mantxut?"i jarraitzen diotenik. Hizkuntza dela eta ez dela, argi gorri batzuk piztu zaizkigu honezkero eta haietako bat adierazkortasunarena da. Euskalduna arauak-eta desdramatizatzearen beharrean dago, umorearen bidez hizkuntzarekin gozatzeko beharrean. Historikoki oso inportanteak izan dira Koldo Izagirreren lokuzio hiztegia eta "Agirre zaharraren kartzelaldi berriak" liburua, hor saiakera oso polita egiten baitu Izagirrek hizkuntzaren malgutasunaren alde eta kartzelako argotaren alde. Bitxia da, espainolak euskarari gauza asko pasatu dizkio eta euskarak espainolari hizkera polizial eta inkisitoriala pasa dio soilik: akelarretik kale borrokara, zulo eta halakoetatik pasatuz.

Aukera batzuk genituen, urtero ale bana ateratzen segitzea zen horietako bat eta ni horren aldekoa ere banaiz. Baina material horri ere irtenbide naturala eman behar zaio, eta liburuak egitearekin ez dugu gauza handirik aurreratzen. Bertze aukera bat ziklo hau ixtea eta beste zerbait egitea da. Jon Alonsok aspalditik du buruan pertsonaia batzuk asmatzea eta gidoiak egitea eta nik komikitan ematea, argota erabiliz eta hori dibulgatzeko aukera ona izan daiteke. Hirugarren aukera berriz ere telebista edo Internet bidez honi guztiari irtenbidea ematea da, baina zaila ikusten dugu ETBn hori egitea. Hiru aukera aipatu ditugu, eta orain zer gertatuko den ikusi behar

Ez dut uste Euskal Herriko publikoa oso ezberdina denik telebista kontutan. Gustatuko litzaiguke askotan diferentexeagoa izatea. Hemen badaude programa batzuk hobeki funtzionatzen dutenak, baina askotan pertsonak izaten dira beste batzuk baino hobeki sartzen direnak.
Dibertitzeko den telebista gehiena, zabor hutsa iruditzen zait niri. Zuzeneko emanaldiak, kirolak, horiek beti izango dira antzeko. Baina horietan ere nabaritzen dut "saldu behar" hori, audientzia erakartzeko pilotari edo futbolari baten beharra. Badirudi telebistak idoloak behar dituela. Oso telebista eskasa egiten ari garela uste dut, oro har.
ETB, berriz, kopiak egin eta egin ari da. Kopiatzeari ez zaio beldurrik eduki behar, baina funtzionatzen duen guztia kopiatu beharrik ez dago. Herri honetan sormen handia dago, eta sortzaile horiei telebistan bidea ireki behar zaie.

Guk gauzak horrela egin ditugu: "Ea, zer da hemen jendeak egiten duena? Eta hori interesatuko da telebistan?". Horrela sortu zuen Iñigo Urreagak "Brikomania"ren istorioa eta frogatu du jendeari interesatu egiten zaiola. Nik adarra jotzeko beti esaten diot jendeak "Brikomania" ikusten duela, betidanik gustatu zaigulako lanean besteak ikustea. Asmatu egin zuen, sukalde programarekin asmatu dugun bezala. Guk eskaintzen dugu dibertsioa, Karlos Argiñano bera oso dibertigarria delako, baina programa txukun baten bidez otorduak nola prestatu irakasten da, eta elikadurari buruzko heziketa ere eskaintzen saiatzen gara. Pilotan ere berdin, ezer ez dakienari gauzak erakutsiz. Baina gure produktora ere sartuko balitz dibertsio hutseko programak egitera (gaueko magazineak edo goizetako eztabaida-saio faltsuak), zulo berean sartuko ginateke, nola-hala audientzia lortu behar horretan.

Pilotak azken urte luze-samarretan pauso ezberdinak eman ditu. Herri-kirola da, batez ere herritan jokatu den neurrian. Baina bestetik, oso kirol urbanoa ere izan da, aurreko mende hasieran pilota batez ere hiriburutan jokatzen baitzen. Urbano bihurtzeko prozesu horretan pilotari klabe batzuk ere izan dira. Ogeta bera Gasteizkoa zen eta hiriko jendea erakarri zuen frontoira. Beste pauso garrantzitsu bat izan zen telebistaren sarrera. Telebistarako oso kirol ikusgarria da, lege errazak ditu ez dakienak ere ulertzeko... baditu berezko baldintza batzuk arrakasta hori esplikatzen dutenak. Horrekin batera, arrakastan pilotari jakin batzuk garrantzia izan dute. Errioxan izan den leherketa azaltzeko Titin ezinbesteko izena da. Telebistaren apustua bera ere ondo atera da, eta gaur egun ditugun audientziak orain hamar urte ez genituen amestu ere egingo. Horrek zer esan nahi du? Urtetan pilotan jokatu duen jendeak ikusi egiten duela, eta jokatu ez duen jendea ere asko hurbiltzen ari zaigula, batez ere emakumezkoak. Hori azken urtetan nabarmena da. Emakume asko da telebistaren bidez pilotaren jarraitzaile. Pilota federazioak ahalegin handiagoa egin behar luke neskak bereganatzeko. Eta hori egin ez duen harren, jarraitzaile gisa emakumeak inkorporatu egin dira.

Oraindik baditut etsaiak zenbait tokitan, pilotalekuak berdez pintatzera behartu ditugulako. "Putasemetik" gorako denak esan dizkigute horregatik. Asegarce enpresari suertatu zitzaion beste erabaki zail askorekin batera hori ere hartu behar zen, eta telebistaren arduraduna nintzen aldetik, behartu egiten nituen. Federazioak ezetz esaten zigun, frontoia betidanik zuria izan dela eta ez zutela pintatuko. Gu ez ginen frontoi zurietara joaten. Azkenean amore eman eta pintatu egin zituzten. Gainera gezurra da, frontoiak ez dira beti zuriak izan. Bagenekien erabaki horrekin etsai asko irabaziko genituela, baina bestela ezinezkoa zen telebistaz ematea, pilotak telebistan kontrastea behar duelako. Frontoia berdez pintatzeak, pilota zuria behartzen zuen, eta pilota zuriarekin pilotariak ere erabat nahasi ziren, okerrago jokatzen zutela esaten zuten. Oso gerra gogorra izan zen.
Kamisetak ere izan du bere aldaketa. TVE 70eko hamarkada inguruan pilota finalen bat telebistaz ematen hasi zenean, kamiseta urdina jartzen zioten bati, bereizteko (zuri-beltzezkoa zen telebista, eta beltza ikusten zen kamiseta urdina). Gu hasi ginenean, pentsatu genuen egokiagoa zela (telebista koloretan zenez) nork bere kolorea kamisetan eramatea, gerrikoko kolorearekin bakarrik ez zelako bereizten. Era berean, arropa marka batzuk babesle bihurtu dira, eta kamisetetan egiten dute bere publizitatea. Oraindik aurreratzeko asko dugu, esaterako, pilotariek erabiltzen dituzten praketan. Gaur egun erabiltzen den material elastikoarekin, galtza horiek estilizatuagoak izan litezke (poltsikoak alferrikakoak dira, diru-zorrorik ez dute eramaten-eta!). Ez dakit noizbait praka motzekin aterako diren, zergatik ez? Entrenamendutan galtza motzekin jokatzen dute. Azken finean, zer bilatzen dugu? Erakargarritasuna.

Bai, izan dira urte batzuk pilota bizi-xamarra erabili dena. Ez dakit, inertzia kontua ere izango zen, pilotari batzuei ere hobe zihoazkien pilota klase horiek, pilota motelxeagoekin batzuetan partidak oso astunak eta luzeak egiten baiziren. Jendeak martxa eta dinamika nahi du, ez da garai batzuetan bezala, frontoira joan eta lau ordu egoten. Orain ordu t'erdian aspertu egiten da jendea eta kito. Egungo kirol guztiek abiadura eskatzen dute, horren bila pilota bizituz joan da, eta seguru asko eskutik ihes egin digu. Baina azken bi hilabete inguruan nabarmen jaitsi da materiala, ez du hain bote altua eta pilotari klasikoari gehixeago laguntzen dio.

Han afizioa betidanik egon da, baina egia da hor belaunaldi galdu bat dagoela. 50 urtetik gorako jendeak jokatu du Gaztelan pilotan, frontoi txikiak herri gehienetan daude, baina geroztik tradizioa eten egin da. Errekuperatzen ari da, eta telebistaren bitartez pizten ari da.
Telebista eskaparate handiagoa da, eta gaur egun kirol profesionala antolatuta dagoen bezala, nahitaezkoa. Profesionalen diru-iturri nagusia, jendeaz aparte, publizitatea da. Eta publizitateak euskarri bat behar du, kasu honetan telebista. Alde horretatik pilotariek euren estatusa izugarri igo dute azken hamar urteotan. Telebistagatik ez balitz, orain hamar urteko iturriekin (sarrera eta apustuekin, alegia) pilotariek ez lukete laurdena ere irabaziko.

Ez dakit denak diren. Batzuk badaude telebistak ongiegi tratatu ez dituenak. Baina pilotak baditu abantaila batzuk: gure unibertsoa txiki samarra izanda ere, pilota unibertsal samarra da. Euskal Herri osoa hartzen du, eta gainera inguru handi xamarra: Frantziako Estatuan, eta batez ere Espainiakoan. Horrez gain, mundu guztiak ulertzen du. Beste herri kirol batzuk ez dira hain zabalduak. Harri-jasotzaileen kasuan, esaterako, mundu guztian badago halako zerbait, baina nire herrian bertan hiru bakarrik izan dira (Perurena aita-semeak eta Saralegi). Naturak edo kapritxoak nahi izan du Leitzan hiru ateratzea, eta hirurak munduko onenak (horrelakoak gara gure herrian!). Baina ez dago halako tradiziorik Nafarroan, harri-jasotzaileena beti Gipuzkoa eta Bizkaia inguruko kontua izan da. Beste kirol batzuekin berdin. Orain gutxi ETBn ikusiak ditut Iparraldeko herri-joko batzuk. Orga-jokoa, edo lasto fardoak sokaz tenkatuta igotzearena... oso ikusgarriak dira, oso plastikoak, baina oso noizbehinkako ikuskizunak.

Edozein lanetan bezala, aurretik prestatu egin behar da. Badakigu zein pilotarik jokatuko duten, eta astean zehar pilotari horien gorabeherak errepasatu egin behar dira, eta aurretik egindako partida ikusi ere bai. Nik larunbatetako partidak bakarrik ikusiko banitu, nire inprobisazio lana askoz zailagoa litzateke. Aurretik prestaketa lan bat badago, beraz, baina erretransmisioa azkenean beti da inprobisazioa. Askotan gauzak hobeto ateratzen dira gutxi prestatuta joanda gainera! Gertatu izan zait, partida bat bereziki garrantzitsua delako mila daturekin joan, ordenagailu portatila ondoan jarrita, eta azkenean bazter guztiak nahastea!

Hasieratik planteamendua horrela egin nuen. Horretarako deitu nuen Ogeta. Lehendik beste batzuekin froga egin nuen, baina Ogeta eta biok elkar oso ondo hartzen genuen: berak asko zekien, eta ni lagun, biok elkarrekin partida bat komentatzen ariko bagina bezala zen, mundu guztia entzuten ari zitzaigula jakinda ere. Eredu asko aztertu nituen, nola egiten ziren futbol erretransmisioak toki batean... Eta bestean, eta uste dut jendeak azkenean horixe nahi duela: gauzak esplikatzea, baina oso garbi esan gabe esplikatzen ari zarenik. Komentario hutsak egin, eta ikusleak jasoko du zure azalpena, oso tontoa ez bada. Hala ere jendea ez da konforme egoten: batzuk diote gu baten alde gaudela... Inoiz ez gara saiatu ere egin gure preferentziak ezkutatzen.

Pilotari ohia interesgarriagoa da komentarioak egiteko. Hasteko, gehiago daki. Pilotari gazteek erreparo handia izaten dute lagunen akatsik ez esateko, edo ezkutatzeko. Gu ere saiatzen gara ondo egindako gauzak esaten eta azpimarratzen, positiboki jokatzen. Baina batzuetan nahitaezkoa da, oso gaizki jokatzen ari bada. Pilotari izandakoak askeago sentitzen dira, azkarrak baldin badira. Izan ere pilotari izandako asko, oso erretxinduta egoten dira, eta ez dute askotan oso ikuspegi positiboa izaten.

Pertsona erakargarria zen oso, oso eskuzabala, eta mundu guztiarekin sinpatikoa. Bera hain pilotari ona izanik, pilotari ez hain onak ikusi arren, mundu guztiari aurkitzen zion zerbait ona aipatzeko. Asko sentitzen dut bere heriotza.

Denbora dudanetan bisita egiten diot hemerotekari. Terminologia hori asko aldatu da denboran zehar, orain dela 50 urteko egunkarietan gaur erabiltzen ez diren lokuzioak-eta erabiltzen ziren. Saiatzen naiz interesgarriak iruditzen zaizkidanak eta nik neronek entzunda neuzkanak berreskuratzen. Oso tokian tokiko terminologia izaten da askotan, eta zerbait ezberdina entzuten diogunean jendeari, apuntatu egiten dugu. Arazoa horixe da: lokalismoz jositako hizkuntza dela pilotarena, eta beraz beti dago norbait kargu hartzen dizunik, "hori ez duk horrela esaten, horri halako esaten zaiok betitik!". Gertatzen dena da, nire terminologia guztia euskarazkoa dela. Eta egia da horietako batzuk gelditu egin direla gaztelaniazko hizkeran, eta erreparorik gabe erabiltzen ditugu gainera, "dejada al txoko" bezalakoak. Baina beste asko, erdaldunei entzun behar nola esan jakiteko. Euskarakadak ere alde egiten didate, batzutan ohartuta. Baina badakit gure entzuletako asko euskaldunak direla, eta beste askok, euskaldunak ez badira ere, euskara oso hurbilean dutela (etxean bertan). Logroño edo Zamorako entzuleek ere, nik uste onartua dutela pilotaren substratua euskarazkoa dela. Beraz, ez naute batere kezkatzen euskarakadek.

Urte honetan eraso dezente datozkigu, eta uste dut Mundu Txapelketakoa ere hortxe kokatu behar dela. Nazioarteko Federazioak bazuen ahalmena Euskal Selekzioa onartzeko, baina ez dute nahi izan. Gainera ez dut ulertu zergatik jokatu den hain kaskagogor. Gauzak askoz ere samurrago egin zitezkeen, inor bortxatu gabe.
Bestalde, buelta pare bat eman behar zaizkio afizionatu mailan egiten den Munduko Txapeketa horri, gero eta zentzu gutxiago ikusten baitiot. Kasik atzerantz doaz, konpetizio mailan. Garai batean oso interesgarria izan zen euskaldunen diasporako jendea biltzeko, pilota eta euskal etxeak uztartzeko. Baina gaur egun ez du zentzurik Frantziako Federazioa eta Espainiakoaren arteko lehia izateak, ea nork irabazten dituen domina gehiago. Eta gero espezialitate batzuetan argentinar eta mexikarrak sartzen dira tartean, kubar interesgarriren bat ateratzen da, eta kito. Frontoi motzean gertatu direnak, ez dira aurkezteko moduko gauzak (22-0, 22-1...), hori ez da maila handiko lehiaren seinale. Ez du batere interesik, eta eskuzko profesionalentzat ez dakar prestigio berezirik munduko txapeldun izateak.