Argia astekaria webgunearen hasiera

Harkaitz Canok egindako hitzaurrean adierazten den bezala, liburua, alde batetik bestera etzaten den tren moduko bat da: errealitatetik fikziora eta, alderantziz, fikziotik errealitatera. Leihotik ikus daitezkeen irudiak, istorioak dira batik bat.

Sentimenduak edo ideiak. Boterea, bakardadea, komunikazio eza, txirotasuna... Esango nuke, lan honetan, modu mitiko eta, batzuetan, ia mistiko batez baliatuz, hiri handien eta globalizazioaren efektuak azaleratzen saiatu naizela. Hala ere, ironia eta surrealismo puntuak mantentzea ezinbestekoa da gizaki izatearen kondena hobeto eramateko.

Sarritan, galtzaileen ahotsak entzungo ditugu, hauek baitira memoria zutik iraunarazten dutenak. Baina ahots horiek anitzak dira, kalifa bat ere galtzailea izan daitekeelako. Inor ez dago salbu. Figura edo elementuak azpimarratzekotan, bi aipatuko nituzke: itsuaren figura eta irudimena. Itsua, esentziaren ideiarekin lotua dagoelako. Begiekin ikusten ez dutenez, munduaren ulermen zabalago bat dute, beste zentzumenak erabiltzen dituztelako. Eta horixe da hiriko bizitzak eta globalizazioak gaitzesten dutena, eszeptikoaren figura, ikusten duguna bakarrik sinestea nahiko luketelako, hau da, ikustera ematen digutena baizik ez. Liburuan, fede itsuaren aurkako aldarrikapena dago. Era berean, poema bilduma honen helburuetako bat, munduaren gorabeherak irudimenaren bidez lantzea izan da. Erantzun asko egon daitezke, poema ez baita igarkizun bat, izeberg bat baizik.

Zure memorien lehen tomoa idatzia duzu, orain Bilboko Udalak argitaratzeko zain zaude. Oroimena ordenatu duzun horretan, nola gogoratzen duzu ume garaia?

Seme bakarra nintzen eta guraso zaharrak nituen. Gehiago ziren aiton-amonak gurasoak baino. Aitak 51 urte zituen ni jaio nintzenean, amak 36 inguru. Bi osaba mutilzahar bizi ziren gurekin, eta umerik ez zuten beste osaba-izeba batzuk beren umea bezala zaintzen ninduten. Donostiara eramaten ninduten uda pasatzera.
Hain mimatua izanik, nahi nuen dena neukan eta nahi nuena egiten nuen. Oso bihurria nintzen eta eskola denetatik botatzen ninduten. Ez nuen ezer txarrik egiten, baina ikasgela hankaz gora jartzen nuen eta ikasle txarra nintzen.
La Salletik bidali, eta institutura joan nintzen, 9 urterekin. Han bai gogoak agindutakoa egiten genuela. Greba denen alde beti. Gaur honen alde, eta bihar guztiz kontrakoa defendatu. Festa egin beti, eta sekula kolpe zorrik jo ez!
Nirekin ez zutela karrerarik aterako ikusita, gurasoek barnetegira bidali ninduten.

Zibilizatuagoak ziren Lasalleko fraideak baino. Lasallekoek zigortzeko lurra mingainarekin garbituarazten ziguten, besoak zabalduta gurutze gisa luze edukitzen gintuzten, halako hitza mila bider idatzi behar izaten genuen (bi edo hiru egun pasatzen genituen horretan)...
Castroko barnetegian, berriz, baneukan entxufea. Gure aita Balmasedako alkate izan zen, eta parean komentua zeukan. Pasabidea zegoen etxetik komentura, eta zuzendari zen Aita Lazkanorekin laguntasun handia zeukan. Aita Lazkano Castroko eskolako zuzendari egin zuten, eta horrela sartu ninduten ni barnetegi berean.

Kontuan hartu nindutelako, aparta sentitzen nintzelako. Beharrezkoa zarela sentitzen duzunean, aldatu egiten zara erabat. Eskolan garrantzia hartzen joan nintzen. Pentsa, laugarren eta bosgarren urtean ni nintzen gelako arduraduna. Orduan hasi nintzen antzerkia idazten, 13 urterekin. «Secreto de confesión» izan zen idatzi nuen lehen antzezlana, eta eskolan taularatu genuen.
Gurasoek Gabonetan bakarrik ateratzen ninduten barnetegitik. Aste Santutan beste lagun denak etxera joaten ziren, baina nire bila ez zen inor etortzen.

Gerrara joan behar ez izateko zortea izan nuen. 15 urte nituen garai hartan. Etxekoei dirua kendu eta karta jokoan xahutzen nuen. Errepublikaren aurkako etsai denak etxe inguruko plazan elkartzen ginen, arratsalde pasa. Lehen aldiz bonbardatzera etorri zirenean, ez ginen babesera gorde. Hurrengo aldi batean, gure inguruan erori zen bonba bat. Hartu, eta kuartelera sartu gintuzten. Etxera bidali gintuzten hurrengo egunean, eta handik denbora gutxira bila etorri zitzaizkigun «Burdinazko Gerrikoa»n lubakiak egiteko. Han aritu nintzen, ahalik eta lanik gutxien eginaz.
Bilbo hartu zutenean, karlistekin frontera joateko izena eman nuen, 15 urterekin. Baina aita etorri eta etxera eraman ninduen.

Egunkariak hizki handitan ekarri zuen nola Errepublikak gure aitari ondasun denak konfiskatu zizkion. Hala ere, Bilboko banku bateko zuzendariak aitari diru dena ateratzen utzi zion. Baina itxura gordetzearren, aitak lanean jarri ninduen janari denda batean. Karroa eta astoa hartuta han ibiltzen nintzen, San Frantzisko auzoko kabaret inguruetan kafea banatzen. Janari dendan bertan zegoen txigorgailuan egiten genuen «kafea», garbantzu aleak xehatuta! Jendeak asko eskertzen zigun, antza denez kafea bera baino hobea da garbantzuekin egindakoa!
Pasatakoa pasatuta, aita Antonio Iturmendiren etxean gorde zen, Estatuko abokatua garai hartan, eta ondoren Espainiako Gorteetako lehendakari izan zena.
Ni batzuekin eta besteekin gaizki ibili nintzen. Falangistak ziren nire lagun batzuek kartzelara sartu zituzten, edo erreformatoriora bestela.

Gipuzkoa erdia etorri zen hona. Asturiarrak ere bai. Jende asko bildu zen, bakoitza alde batekoa.

Unibertsitateko antzerki taldean hartu ninduten, baita Carmen Asensio Bretones ere. Protagonistak izatea tokatu zitzaigun, eta antzezlan baten ostean deklaratu nion antzerkian esandako guztia sentitzen nuela. 24 urterekin ezkondu nintzen, eta hamaika seme-alaba, hamasei iloba eta bi birbiloba izan genituen.

Hil egin zen, eta bere alargunarekin harremanetan jarri nintzen. Aktorea zen, eta baimena eman zidan «Aquél que dice sí, aquél que dice no» obra estreinatzeko.

Bere etxean egon nintzen Bruselan, hiru egunez. Halako konfiantza transmititu nion, 40 antzezlanetik gorako bere obra osoa esklusibotasunean eman zidala. Bere lanetatik lau edo bost bakarrik estreinatzea lortu nuen. Ondorenean zailtasun handiak izan nituen zentsurarekin, anarkista zelako. 1968an bera hil zenean esklusibotasuna itzuli nien bere ondorengoei.

Oviedon ikasten ari nintzela. Alemanek garaitzen zuten bakoitzean, ospatzeko kalean desfile moduko manifestazio bat izaten zen. Emaztea «margarita» zen, karlista, eta elkarrekin joaten ginen. Manifestazio batean jakin genuen kontzentrazio zelaietan gertatzen zena, eta orduan desengainatu nintzen erabat.
Ondoren, 60kohamarkadako nire lagun denak nazionalistak izan ziren. Besteren artean Benito del Valle Larrinaga (ETAko sortzaileetako bat), Eduardo Estrade (Eusko Legebiltzarreko lehendakari orde izan zena), Luis Maria Retolaza (Eusko Jaurlaritzako kontseilari izandakoa)... Larunbatero tertulian biltzen ginen Bilboko Monako kafetegian.
Ni ez naiz sekula alderdi bateko kide izan, sarri eskaini badidate ere. Zergatik? Etengabe ideiaz aldatzen dudalako. Nik katoliko-sabindartzat daukat nire burua.

Egun inork ez du Sabino maite, ez dute ikusi ere egin nahi. Berataz hitz egiten badute ere, erabat ahaztuta daukate.
Lau tomo idatzi nituen, gerrara arteko bere bizitza kontatuz. Jose Antonio Ardantzak eskatu zidan lehendakaritzarentzako beste tomo bat idazteko, bere bizitza osoarekin. Idatzi nuen, eta hizkuntza askotara itzuli da.
Bera izan zen nazionalista egin gintuena. Espainolista egiteko zuhurtasuna izan zuen, baina espainolistak engainatzeko bakarrik. Hori izan zen bere azken jokaldia. Alderdi espainolista bat egin zuen, autonomiara bakarrik iristeko, eta alderdia salbatzeko.
Nazionalismoa Manuel Larramendik sortu zuen. Berak idatzi zuen lehenengoz Gipuzkoako nazionalismoaz. Praktikan, Gipuzkoa independentea izan zen frantsesekin.

Arnaldo Otegiri-eta sinpatia handia diet, baina hankak lurrean ditut. Ezin da ameskerietan ibili. Pausoz pauso joan behar dugu, pixkanaka. Orain konpetentzien arazoa dugu, eta horri erantzun behar zaio. Tamalgarria da elkarren aurka aritzea.
Espainiako estatua bere onetik aterata dago. Edozein egunetan bidaltzen badigute 10.000 soldaduko tropa, hemen ere 5.000 boluntario segituan bilduko dira. Horretan ez dudarik izan. 1936ko gerran, egunero biltzen ziren 2.000 boluntario, faxismoaren aurka borrokatzeko.
Baina ni oso baikorra naiz, eta uste dut gure ondorengoek ikusiko dutela herri hau bere bete-betean.

1949an ezagutu nuen, Bilbora etorri zenean. 1951n «El inventor de la luna» antzezlana eskaini nuen Madrilen. Oso harrera txarra izan zuen, eta erabat lur jota geratu nintzen. Oteiza ikusleen artean zen, eta berak esan zidan «ez dago eskubiderik zure lana hankekin txalotzeko. Zoaz mendira, idatzi lasai, eta ez egon publikoari begira». Kasu egin nion, eta horrela erosi nuen dorre hau.
Abuztuan egon nintzen azken aldiz berarekin, eta berari buruzko liburua argitaratzeko baimena eman zidan. «Oteiza, el hombre» izena eramango du. Euskal poetek Oteizaz idatzi dutena, Oteizaren poema batzuk eta nire sarreraz osatuko da, besteak beste. Baina kaleratu aurretik, berak irakurri eta bere onarpena nahi dut.

Hemen egiten denaren berri jaso dadin. Euskal idazleak erabat ezezagunak gara, geure herrian ere. Zer esanik ez, kanpoan. Ez dakigu bertako lana estimatzen, eta ez die beste kulturetakoei zertan inbidiarik izan.
Lan hau osatzeko liburutegi eta artxibo piloa arakatu ditut. Madrilgo Liburutegi Nazionala, Paris, Valladolid, Amsterdam, Baugancy, Coimbra, Sevilla, Salamanca...

Liburuz jositako dorre honetan sartuta ematen dut eguna. Iluntzeko zortzietan oheratzen naizen arte. Literaturari eskerrak mantentzen naiz. Hori da gizakiak duen irteera balbularik onena

Xabier Erize 1997. urtean plazaratu zen indartsu euskal soziolinguistikaren esparruan. "Nafarroako euskararen historia soziolinguistikoa (1863-1936)" liburu mardula argitaratu zuen; lehenik euskaraz eta gero erdaraz. Liburuan defendatzen duen ideia nagusienetako bat da "euskararen historiatik nabarmenena ez dela bere galera, bere biziraupena eta garai berriei egokitzeko erakutsi duen ahalmena baizik". Duela gutxi, Fishman soziolinguistaren artikuluen bilduma eta berari egindako elkarrizketa bat argitaratu ditu (elkarrizketaren euskarazko bertsioa «BAT» aldizkariaren 32. zenbakian aurki daiteke). Liburuari buruz, euskararen egoeraz eta partikularki Nafarroakoaz eta aurrera begirako asmoez jardun dugu berarekin.

Tesia argitaratu nuenean aukera izan nuen Toni Mollà soziolinguista ezagunarekin harremanetan jartzeko. Berak deitu ninduen Alcoiko jardunaldietan parte hartzeko eta jakin zuen AEBetan Fishmanekin ibilia nintzela eta tesia prestatzeko asko landu nituela bere lanak eta liburua egiteko eskatu zidan.

Fishman tradizioz gehienbat ezkertiar humanista da. Yiddish jatorrikoa da eta ez da goitik edo kanpotik datorren zientifiko bat. Sustraiak komunitate eta hizkuntza minorizatu batean ditu. Aldi berean, oso akademiko ona da, baina indar akademikoa eta humanista kontrajarri gabe. Errealitatean, intelektualki ondo sakontzeko, indar eta prestakuntza akademiko sakona behar dituzu eta berak soziolinguistikan gehien kritikatzen duena justu teoria falta da. Berak dioenez soziolinguistika da "linguistika" eta "sozio" eta normalean soziolinguistek, formazioz, hizkuntzalaritza ikasi dute eta "sozio" aldea, ez dute lantzen.
Bere doktoradutza, esate baterako, gizarte psikologiakoa da. Nazionalismoaren gaia eta soziologia ere asko landu ditu.

Panokzidentalizazioa, azken finean, mendebaldeko kulturaren arauen hedapena eta uniformizazioa da: mendebaldeko kultura, tokian tokiko kulturen gainean jartzea. Gizarte zientziatan, uniformizazioaren aldeko asko dagoela eta askotan joera horiek aitortu gabeak izaten direla dio eta hori salatzen du.
Aldi berean, oinak lurrean ditu, badaki non eta nola bizi garen. Kultura modernoa hor dago eta berak ez dio uko egiten, baina arazoa da oreka bat bilatu behar dela tokian tokiko kulturen eta kultura modernoaren artean. Zure kultura babestu behar duzu, besteen kulturari uko egin gabe. Eta hor gakoak batez ere bi dira: transmisio naturala eta sendotasun morala hizkuntzaren defentsan.
Berezko indar morala duten argudioak eta jarrerak erabili behar dituzu; defendagarriak izan behar dira zure komunitatean eta baita bestean ere. Etorkizun on bat eskaini behar duzu, zuretzat eta besteentzat. Gurea gizarte konplexua da eta komunitate euskalduna gutxiengoa gara. Hori ulertu behar duzu eta oreka bilatu beste komunitateekin. Denek elkarrekin bizi behar dugu. Esan dezakezu besteak oso gaiztoak direla, baina zer egin behar duzu? Besteei txanpon berberarekin ordaindu? Zuk nagusitasun morala behar duzu.

Transmisio naturala familian, lagunen bidez, hurbileko giroan egiten da. Hizkuntzaren berreskurapenean, hainbat lekutan, azentua bide formaletan jarri da eta ez informaletan edo transmisio naturalari loturikoetan, eta hor ere oreka bilatu behar da. Gune informalak galtzen badituzu gero ia ezinezkoa gertatuko zaizulako horiek berreskuratzea. Fishmanek esaten du funtzio informaletatik abiatu behar dela eta gero horiei funtzio formalak erantsi: eskolak, gobernu mailakoak, kultura arlokoak. Hizkuntza plangintza edo hezkuntza elebiduna landu egin behar dira, baina lehentasuna familia eta lagunarte bidezko transmisioari eustea da.
Tesia lantzean ikusi nuen historian zehar bide formalak oso gutxi izan zirela Euskal Herrian eta hala ere euskarak iraun zuen: biziraupena bide informalei esker bermatu zen. Gaur egun, penduloarena gertatu da. Duela 20 urte pentsatzen zen bide formalek garrantzi handia zutela eta bide horiek bermatuz gero, euskararen bizitza ere bermatuko zela. Gero ikusi da ezetz, eskola eta komunikabideak hor egon dira eta ezinbestekoak dira, baina, hala ere, euskararen bizitasunean hutsune nabarmenak daude. Erregistro informalen beharra sentitzen da orain.

Gurean diglosia kontzeptu txartzat hartu izan da, baina Fishmanentzat ona da; diglosia funtzioen banaketa egonkorra da eta hori helburu lorgarria eta ona da. Behin hori lortuz gero, errazagoa egingo zaizu hortik gora joatea. Horren inguruan gogoeta berriak egiten ari dira. Lehen normalizazioa elebakartasunarekin berdintzen zen. Hizkuntza gehiago ere jakingo ziren, baina helburu nagusia hori zen. Esaten zen elebitasuna tranpa zela, eta agian izan daiteke. Helburuak, enpirikoki behintzat, errealitateak behartuta, apaldu egin behar izan dira. Baina segitzen baduzu gogoeta egiten, helburu bezala ere ez dut hain garbi ikusten. Egungo mundu konplexuan oso zaila da gizarte elebakarrak eraikitzea. Are gehiago, Euskal Herrikoa bezalako egoeratan, non nahasketa handia dagoen. Banaketa geografiko-linguistikoa garbia balitz, agian posible izango litzateke. Hemen, badaude gune geografikoak, baina gehiago dira sozialak eta kontua da gure komunitatea sendotzea.

Oso zaila da. Berarentzat hizkuntzaren galera edo atzera egitea, funtsean, funtzioen banaketa egonkor hori puskatzea da, "dislokatzea". Funtzioen banaketa puskatzen denean gertatzen da galera eta orduan komunitatea oinarririk gabe, lurrik gabe geratzen da. Aitzitik, oinarria edo lurra duzunean, aukera duzu aurrera egiteko eta funtzio gehiago eskuratzeko.

Nik ordea, ez ditut kontrajarri bezala ikusten. Are gehiago, esango nuke, azpian motibazio eta kezka intelektual berberak dituztela. Gogoeta asko paretsuak dituzte eta elkar osagarriak dira.
Nik uste dut bere mementoan karikaturizatu egin zirela. Fishman bide instituzionalaren eta elebitasunaren ikur bezala eta Txepetx elebakartasunaren eredu bezala. Gero gertatu da Txepetx baztertuta gelditu dela hemen. Ez zaio tokirik egin mundu akademikoan.

Egoera oso gogorra da. Erdal elitearen mundutik oso diskurtso gogorra ari dira zabaltzen euskararen aldeko mugimendua kritikatzeko. Diskurtso horrek lotura zuzena du historikoki erabili denarekin. Azken urteetan ordea, gauza berriak gehitu dira. Euskararekin zerikusia duen guztia susmopean jarri dute. Zuzenean aniztasunaren ideiaren aurka agertu dira. Eskutitzak agertu dira egunkarietan esanez haur euskaldunek euskara ahaztu egin behar dutela eta erdara ikasi. Horiek sakoneko mezuak dira.
Normalean euskararen aldeko giro eta aldarrikapenetan esan da Nafarroako gizartearen gehiengoa euskararen alde dagoela eta nik zalantzak ditut horretan. Euskal komunitatearen gehiengoa euskararen alde dago, baina erdal komunitatearen kasuan zalantzak ditut. Batzuk euskaltzaleak dira, besteak indiferenteak eta beste batzuk erdararen, beren hizkuntzaren aldekoak. Historikoki ere hala izan da. Orain dela 12 urte inkesta soziolinguistiko bat egin zen: "Euskarari buruzko jarrerak". Oso aldekoak eta aldekoak batuta %48 ziren eta indiferenteak eta kontrakoak %52. Inkesta nahiko kritikatua izan zen eta kritika horiek zentzuzkoak ematen zuten orduan. Orain inkesta hura berriro irakurtzen duzu eta zer pentsatua ematen dizu. Gainera, ondorioetan argi eta garbi esaten zen eliteak populazioaren batez bestekoa baino erdalzalegoak zirela eta orain hori gertatu da, eliteen mugimendu bat. Diskurtso bat zabaldu eta eragin praktikoa lortu dute: Gobernuak legea eta hizkuntza politika aldatu ditu eta nik esango nuke iritzi publikoan ere eragina izan dutela.

Bi lan ari naiz bukatzen. Batak euskararen inguruko diskurtsoak gaur egungo Nafarroan ditu aztergai eta berehala aterako da «RIEV» aldizkarian. Bestalde, "International Journal of the Sociology of Language" aldizkaria zenbaki monografiko bat ari da prestatzen euskarari buruz eta hor parte hartzen ari naiz artikulu batean: "Euskararen etorkizuna Fishmanen eredutik ikusita", Mª Jose Azurmendi, Mikel Zalbide eta Nick Gardner lankideekin batera.

Garzonen Batasunaren autoa, Gobernua eta fiskaltzaren eskariak, Batasunaren jarduera instituzionalaren egoera, manifestazioen debekuak... Egoera oso nahasia antzematen da alde guztietatik.

Badirudi denak balio duela Batasunaren aurka. Garzonen autoaren aurka gaude azaldu izan ditugun arrazoi askorengatik. PPk eta PSOEk bultzatutako Alderdien Legearen aurka beste hainbeste. Gainera, hainbeste urtetan esandakoaren aurka egiten da. Ajuria Eneko Itunaren 8. artikuluan HBri gonbitea egiten zitzaion bere eginkizun guztia erakundeetan eman zezan. Hori indarrean egon zen 1998ra arte. Gaur egun irtenbiderik gabeko egoeran gaudela dirudi: batetik, PPk eta PSOEk ez dute gatazka konpondu nahi eta, bestetik, ETAk, herriari entzungor eginez, ez du irteerarik eskaintzen. Inoiz baino gehiago, orain da politika egiteko garaia.

Garzonen autoaren aginduz manifestazio eskubidearen ukazioa ulertezina eta onartezina da. Suspentsioa dakarren autoa berez da astakeria juridikoa eta, gainera, protestarako ere ez da lekurik. Beste kontu bat da Barne Sailak, Donostian izandako kale istiluak medio, manifestazio deialdiren bati ezetza ematea. Hori orain baino lehen eginda, eta gerora ere egingo da. ETAk herri honetan hainbeste nazka eta gorroto sortu duenez, hori baliatzen ari dira gizartea ondo elikatu eta oinarrizko eskubideak urratzeko.

Ez dago zergatik. Donostiako irailaren 1eko manifestazioan badirudi mugimendu zehatz bat zegoela, jende multzo handia aprobetxatuz norabide argi batekin. Ez dut uste etorkizunean halakorik gertatuko denik, bestela Garzonen autorantz jotzeko arriskua legoke. EArenaren gisako beste deialdi batzuk ere hor dira eta ez dira debekatu.

Aginduko balu, Ertzaintzak eta EAk bete egin beharko lukete agindu hori. Beste kontu bat da, gero eta ageriago geldituko litzatekeela auto horren arbitrarietatea. Iritzi publikoarentzat, Garzonen arbitrarietatearen behin-betiko froga litzateke. Baina une honetan zuzenbide estatu batean gaude eta epaileen aginduak betetzera behartuak gaude.

Hori da oraindik erantzunik gabe dagoen galdera, horrek ere bere muga beharko lukeelako. Hemen sortu daiteke beste gorroto batzuk dituen beste epaile bat ere, Garzonek Batasunaren aurka jo duen bezala, beste batzuen aurka joko lukeena. Epaile bat ez badago burutik ondo ezin dezake edozer gauza egin. Galdera hori guk hor dugu aspaldi, noiz planto egin astakeria juridiko-politikoen aurrean.

Garzon ez da nor Legebiltzarreko barne funtzionamenduaz hitz egiteko.

Beraz, autoa aztertu ere ez litzateke egin behar?

Nire ustez ez. Gainera, formalki, Legebiltzarrean ez dira alderdi politikoak existitzen, han talde parlamentarioetan antolatzen diren herri ordezkariak dira. Eserlekua parlamentario bakoitzarena da, beste kontu bat da, esate baterako, ni EAJko kide naizela eta, borondatez, alderdi horren diziplinapean nagoela.

Alderdi batzuek eskatzen badute bai, baina ez dut uste ondoriorik izango duenik.

Ados egon naiteke, Moncloak argi adierazi duelako ETAren jarduerak ez zuela kezkatzen eta Batasuna norabide galduan ibili denean ere ez ziela axolik alderdi politiko bat izatea ala ez. Batasunak botoak Legebiltzarrera eraman dituen unean, ordea, orduan bai kezkatu dira. Guk mila bider emandako argudioa da: Estatuak ez dio beldurrik ETAri, indarkeriarekin aitzaki ona duelako, Estatuak botoei die beldur eta Eusko Legebiltzarreko nagusitasuna ez izatea. Ez dira Garzon edo Aznar abertzaleen arteko elkarlana ezinezkoa egiten dutenak, ETA baizik. Ez da zalantzarik, dena den, indarkeria baliatuz Estatuak abertzaleen artean ziria sartu nahi duela.

Ertzaintza legez behartuta dago epaileen aginduak betetzera. Garai batean HBko diputatuek Kongresuan eserlekua hartzen zutenean «por imperativo legal» egiten zuten. Ertzaintza ere berdin, eta egingo ez balu kalteak handiagoak lirateke, dauzkagun Guardia Zibil eta poliziez gain, beste milaka ekarriko lituzketelako. Horrez gain, horrek esan nahiko luke Batasunaren intsumisioa eta dena hankaz gora jartzeko bideetan sartzea eta hori ez da inoiz gure bidea izan. Gure bidea, demokratikoki eta molde baketsuetatik, herriaren gehiengoaren borondatea irabaztea da eta herriak etorkizuna erabakitzea. Legebiltzarrean uztailaren 12an erabakitako bideetatik jotzea eraginkorragoa da. Bitartean, Ertzaintzak bere zeregina bete behar du, nahiz eta egin beharrekoak batzuetan mingarriak eta gustukoak ez izan. ETAk orain arte ere abertzaleak hil izan ditu, txantaiatu, jipoitu, izutu... eta ezker abertzaletik ez da sekula elkartasun izpi bat egon. Ezker abertzaleak ez du zilegitasunik ezer eskatzeko.

Ezin al zitekeen horren bortitza izango ez zen beste molderik erabili?

Hor ñabarduretan sartu beharko genuke. Irudietan ikusita behintzat, badirudi Nafarroako kasuan erresistentzia pasiboagoa egon zela, eta erresistentzia nolakoa, desalojoak ere halakoak. Hor giza baliabideak daude eta ulertzekoak dira -ez onartzekoak- zenbait jokaera. Ez dugu ahaztu behar ETAk joan den astean egindako atentatu saiakeran zazpi-zortzi ertzain erailtzeko ahalegina egin zuela, eta horren aurrean ezker abertzaleak ez zuen keinurik egingo. Batzuen gogorkeriaren gainean indar guztia jarri da, baina ETAren jardunaren aurrean ezer ez esateak ez du zilegitasunik ematen gero eskatzeko.

Guk dakiguna da Batasunako buruzagiek beren adierazpenetan esaten dutena. EAJren aurka oso gogor jotzen ari dira eta badakigu ezker abertzaleko hainbat kidek hitz horiek nola ulertzen dituzten eta nola jarduten duten. Batzokiak eta hainbat alderdi kideren aurkako erasoak izan dira azken asteotan, eta guk Batasunako eta ezker abertzaleko jendeari beren diagnostikoan ez daitezela erratu eskatzen diegu, ez dezatela jarritako amurik irentsi eta ikas dezatela gauzak bereizten. Bestela, arazoaren konponbidea atzeratuko da eta beraiek duten mendeku egarria asetuko dute, baina egoera zaildu besterik ez da egingo. Aipatzen dituzun arrisku horiek hor daude eta izango dira enfrentamenduak baina, horiek kontrolatzeko nahiko gaitasun izan beharko dugu.

Batasunarekin hitz egin da, hitz egiten da eta hitz egingo da. Harreman bideak zabalik dauzkagu.

Ibarretxe lehendakariak Legebiltzarraren agindu zehatza du. Bat, Espainiako gobernuari bi hilabeteko epean eskumenen transferentziaren egutegi bat aurkezteko; ez dirudi Espainiako Gobernuak hori egingo duenik. Bi, ordenamendu juridiko berrirako tresna izango dena prestatzen hastea, eta horretarako oinarri batzuk eman ziren. Oinarri horiekin egin behar du aurrera lehendakariak, izan daiteke Estatutuaren erreforma, euskal Konstituzioa, edo beste edozer.

Izan daiteke araudi juridiko berri bat non, adibidez, eduki hauek liratekeen: Euskal Herriaren aitortza, Euskal Herriko herrialde desberdinen harremanen sendotzea, autodeterminazio eskubidea... Ez dakit Ibarretxe lehendakariak buruan zer duen, baina nik esango nuke Legebiltzarraren aginduari jarraituz araudi juridiko berriaren bidetik jo daitekeela, maiatzaren 13an lortutakoaz gain beste pauso bat emanez.

Badakigu bai, 75etik guk 36 dauzkagu, baina uztailekoa ere gure botoekin bakarrik atera zen.

Baina Batasunaren abstentzioak egin zuen posible hori.

Hori garbi daukagu. Guk gure bidea dugu eta eztabaidatzeko prest gaude. PPk eta PSOEk aurka egingo dute, Batasunak ere aurka egiten badu, bertan behera botako dizkigute proposamen guztiak. Guk eskaintza sakona egingo dugu eta espero dut batzuk zailtasunak izatea horri ezezkoa emateko, bestela euren jendearen aurrean azalpen zaila izango baitute.

Jakina. Harreman sare bat izan dezakegu haiekin, baina estrategia bortitza amaitu arte elkarlanik ez.

Guk bide hori urratzen jarraitzen dugun neurrian, badakigu berandu baino lehen gatazka demokratiko baten aurrean aurkituko garela Estatuaren aurrean. Ez diogu beldurrik egoera horri. Bi proiektu politiko badaude, bat euskaldunek egindakoa eta bestea espainolek, herriaren hitzak erabaki beharko du. Hori izan daiteke egoera hau askatzeko giltzetako bat. Herriak babestutako bide baten aurrean Estatuak ezetza emango balu, jarrera antidemokratiko baten aurrean aurkituko ginateke.

Euskal Herriko sektore oso zabaletan aspaldi pentsatzen da Estatuak jarrera antidemokratiko ugari dituela. Edozein modutan, badirudi zuk diozun estrategia horretan, helburua joera antidemokratiko horien pilaketa egitea dela, azkenean Madrilen zilegitasuna euskal gizartearen aurrean zalantzan jartzeko.

Hori da bai, estrategia hori horretan oinarritzen da. Gu gizarte pluralean bizi gara, Espainiako pentsamendu bakarreko komunikabideen eragina ikaragarria da Euskal Herrian ere, daukagun oreka politikoa daukagu eta Estatu indartsu baten aurrean inteligentziaz jokatu behar dugu, ahalik eta arrazoi gehien pilatu behar dugu eta ahalik eta hemen bizi diren euskaldun gehienen kontzientzia irabazi. Herri kontsulta planteatzen denean, irabazteko egiten da. Horretan gabiltza motxila arrazoiz betez.

Nahiko betea.

Eta motxila nahiko betea badago eta maiatzaren 13ko hauteskunde programak bete beharko balira, horrek esan nahiko luke legealdi honetan edo hurrengoan -abertzaleak gobernuan egonez gero- konfrontazio demokratikorako garaia iritsi dela?

Izan daiteke, baina ez naiz epe kontutan sartuko, hala izatea edo ez eragile desberdinen arabera egon daiteke eta. ETAk jarraitzen duen bitartean prozesu hori geldotuko litzatekeela uste dut, eta ETA desagertuz gero azkartu. Estatuak zein eraso antidemokratiko egin dezakeen ere ikusi beharko da. Batzuk aipatzen dute autonomia bertan behera utz dezakeela, baina horrek prozesua azkartzea besterik ez luke ekarriko.

Bai, duela 107 urtetik honantz