Argia astekaria webgunearen hasiera

Danobat kooperatibako arduradunetako bat izan zara urte luzeetan. Nola dago egun makina erremintaren merkatuaren egoera?

Europa mailan erdi mailatik gorako enpresa da Danobat. Deba-behe alde horretan makina erremintaren fabriken kontzentrazio handia dago eta sektore horrek indar handia du.
Makina erremintaren merkatuak baditu bere berezitasunak. Esaterako, gure eskaerak lotura zuzena du inbertsioarekin. Inbertsioa izan liteke konstrukzioena, eta izan liteke makinena. Makinen inbertsioa urritzen ari da. Ez da lehengo hamarkadan adina jaitsi, baina nahiko gaizki dabil. Politikoek ahaleginak egiten dituzte dena ondo doala esanez, baina egia dena da lehengo urtera arte ekonomia 3,1 edo 3,2 puntu hazten ari zela eta orain 2 puntu besterik ez dela hazi.

Inork ez dauka argi zergatik den eta nola konpondu. Ekonomia askoren erabakia baita. Batzutan uste dugu etorkizunean gauzak oso ongi joango direla eta hasten gara etxea, kotxea eta dena erosten. Orduan lan asko sortzen da fabriketan. Bestetan, ez dugu etorkizunean sinesten, eta dirua gordetzen hasten gara. Erosten diren lau gauzatik hiru (demagun, kotxea) erosten da gero izango dugula pentsatzen dugun diruarekin (kredituekin). Ekonomia jendeak erosten duenak definitzen du, jendeak sinesten duenak.
Gauzak ongi joango zirela sinetsi da, eta asko inbertitu da, eta orain ordaintzea tokatzen da. Eta dena ordaindu arte ez dute inbertsio berrietan sartu nahi.

Euskal Herriko zerbitzuen sektorea ez da beste lekuetan adina garatuko. Dirua dugunean, oinarrizko beharrak aseta dauzkagunean gastatzen dugu zerbitzuetan. Baina enpresek ere behar dituzte bere zerbitzuak (ikerkuntzak, esaterako). Eta hor beste herriak baino atzeratuago gaude.

Industriak gero eta jende gutxiago behar du. Langilea zenbat eta gehiago kostatu, gauza gutxiago egin ditzake enpresak. Gainera enpresak bera baino aurrerago dauden enpresei lekua jaten hasten dira. Hor sortzen da norgehiagoka. Teknologia zenbat eta gutxiago garatuta egon, langile merkeagoak dituen herrialdeak egingo ditu produktu horiek: Taiwango alpargatak gehiago salduko dira bertakoak baino, hango langileak merkeagoak baitira.
Lau langiletik bat mantentzen bada industrian, besteak zerbitzuetara bideratu behar dira.

Produktu batzuk ezin dute esportatu gabe bizi. Makina erremintak ere ez du beste biderik. Euskal Herriko makina egileek erdia baino zerbait gehiago kanpoan saltzen dute. Danobaten politika beti izan da kanpoan saltzearen aldeko apustua egitea. Nahiz eta Espainiako merkatuan nahikoa saldu ahal izan, eta kanpoan baino garestiago gainera, kanpoko merkatuak mantentzen ahalegindu gara, gutxixeago irabazita ere. Izan ere, Espainiako ekonomiak gora eta behera egingo du, eta garrantzitsua da kanpoko merkatu zabalari eustea.
Hasi behar dugu pentsatzen jada barrua Europa osoa dela. Esportazioa hortik kanpora saltzen dena izango da.

Kanpoan saltzeko enpresen tamainari begiratu behar zaio. Guk oso enpresa txikiak ditugu. Munduan zehar ibiltzeko jende oso aditua behar da, eta hori oso garestia da, langileaz gain bere bidaiak eta bestelako gastuak ordaindu behar direlako. Enpresa txiki batek zaila du hori mantentzen. Gainera, geure artean elkartzea oso zaila da. Italian enpresek bat egiten dute esportatzeko edo ikerketak egiteko. Baina hemen ez dugu horretarako ohiturarik, ez dakigu elkartzen.
Hemen ikerketa, salmenta, finantzaketa egiten da, balore gehien duten gauzak. Baina kanpoan egin behar da konpetenteagoa dena, alegia, merke erosten den lana.

MCC elkarte ideologiko bat da, kooperatibak direlako elkartzen dira. Holding eta korporazioek mundu anglosaxoian beste gauza bat esan nahi dute, ez dira ideologikoki elkartzen. Munduan zehar errazago ibiltzeko sortzen dituzte, kostuak murriztu egiten zaizkietelako. Hierarkia ere goitik beherakoa da korporazio horietan. MCCn, berriz, boterea oso banatuta dago.

Garbi dago gure munduak hirugarren mundua esplotatu egiten duela. Ez diogu uzten gure merkatuan sartzen. Guk oso merke erosten dugu euren lana, eta oso garesti saldu.
Uste dut orain dagoen ezberdintasun edo koska hori ezin dela gehiago hazi. Inork ez dio lagunduko besteari, eta sekulako borrokak izango dira. Hortzekin lortuko dute aurrera egitea, baina egoera honek ezin izango du horrela iraun.

Amerikarren eta europarren kultura zeharo ezberdinak dira. Europako sozial demokraziak sistema bat sortu du, langileek lan egin ezin dutenak mantendu ditzaten. Horri esker, bat gaixorik dagoenean sendatzeko baliabideak eskaintzen zaizkio. Jubilatzean pentsioa jasotzeko eskubidea dugu... Amerikako gizarte segurantzak ez du zerikusirik. Aseguru pribaturik gabe jai daukate han, eta lan asegururik ere ez daukate. Amerikarrak horrekin ados daude, bere kultura halakoa delako. Hemengo borroka da, hemengo kulturaren barruan nola edo hala amerikarren neurriak sartu nahi dituztela. Hori da Aznarren politika. Zergak murriztuko direla esaten digute, eta oso ondo dago hori. Baina horrek atzetik dakarrena da ez dela dirurik egongo pentsioetarako edo gizarte segurantzarako.

Lehen mugak eta zergak zeuden, eta orain beste modu batera kontrolatzen da kanpotik datorren produkzioa. Urtean zenbat ekarri daitekeen zehazten da, araudi sanitarioak ere trabak jartzen ditu...

Txina. Txina egiten ari dena zeharo gauza berria da. Sistema politiko komunista batere aldatu gabe, kapitalismoa sartzen ari dira. Hori sekula ez da egin.
Oso praktikoak dira, eta negozioak egiten onenak. Pazientzia handia dute, denbora hartzen dute aurrean dutena aztertzeko. Zeharo kultura ezberdina da haiena.

Japonia. Beti egon da sekulako hierarkizazioa herrialde horretan. Hemengo produktuak hartu, ongi kopiatu eta merkeago saltzeko gaitasuna izan du beti. Baina orain produktuak asko aldatzen dira eta badirudi ez daudela egoera berrirako oso prestatuta.

Bai, noski. Esaterako, langile batek enpresaz aldatzen badu, japoniarrek ez dute erabaki hori ulertuko. Enpresak lana ematen dio, eta horrela eskertzen al du? Amerikarrek, berriz, miretsi egingo dute, enpresa hobe bat bilatzeko gai izan delako. Europan ere ondo ikusita dago.

Orain 10 urte inork ez zuen hemengo etorkizunean sinesten, industria oso gaizki zegoelako. Euskal Herrian arazo asko izango ditugu, horien artean gure artean elkartu ezina, baina zerbait ona ere bai. Hemengo langileek badakite gauzak egiten, enpresariek hemen inbertitzen dute... Azken bi hamarkadetan egon den enplegu gehiena orain daukagu. Orain hogei urte Euskal Herrian 0,60 euro aberastasun sortzen zirenean 0,42 euro Espainiako merkatura joaten ziren, 0,05 euro Euskal Herrira sartzen ziren eta esportatu egiten ziren beste 0,13 euroak. Orain 0,60 euro aberastasun sortzen badira, Espainiara erdiak joaten dira, hemen 0,05-0,06 euro geratzen dira, eta beste guztiak (0,24-0,25 euro), kanpora bidaltzen dira. Ekonomikoki gero eta dependentzia gutxiago dugu Espainiako merkatuarekiko.

Ezin da esan, zer eredu jarriko den jakin arte. Eredua definitu behar da. Politiko bakoitzak berak nahi lukeenaren ideia edo modelo bat izango du, baina ageri, ez da agertzen.

Arrasateko kooperatibetan zentratuta, 60.000 langile daude, eta Euskal Herriarentzat zerikusi handia du ongi edo gaizki doan. Kooperatibak une eta testuinguru jakin batean eta jende batekin sortu ziren. Galtzaileak ziren gerran, ez zegoen politika egiteko modurik, eta kooperatiba bidez zerbait egin nahi zen. Eleizako dotrinari edo sozialismoari jarraituz, euren ideologiak eskatzen ziena garatu nahi zuten enpresetan. Enpresa langileena izatea nahi zuten, ez zedila boterea diruaren arabera banatu...
Balore horiek erabat aldatu dira denborarekin. Egungo gazteak beste gauza batzuk bilatzen ditu: lan segurua, ongi bizitzeko dirua eman dezala, ahalik eta ordurik gutxien lan egitea...
Lehen enpresa sendotzea eta lana ugaritzea bilatzen zen, egun balore horiek desagertu egin dira. Kooperatibak egoera berri horretara egokitu behar du.
Gainera, egun 40 fabrika dituzte kanpoko herrialdeetan, eta hori maneiatzeko beste jende mota bat behar da: kanpoan bizi dena, hizkuntza asko menperatzen dituena, familiarekin Hegoafrikara, Poloniara edo Txinara bizitzera joateko gai dena... Jende horrek beste mentalitate bat dauka. Eta kanpoko fabrikak ezin dira izan kooperatibak, hango legearen araberakoak izan behar dira.
Aurrerantzean zer gertatuko den? Ni lasai nago, gure ikuspegitik izango da hobea edo txarragoa, baina azkenean izango da bertako langileek nahi dutena.

Badago zer kritikatua kontu horretan. Kooperatibetan bazkideak eta bazkideak ez diren langileak daude. Uste dut bazkide ez diren langile gehiegi daudela. Kooperatiben enplegatuak dira, eta horiek, bestelako enpresetako enplegatuek bezala, eskubide osoa dute sindikatua edukitzeko, baina ez dute edukitzen. Harreman handiagoa izan behar lukete kooperatibek eta sindikatuek, helburu asko batera betetzeko.

Ekainaren 19ko greban ikusi zen zer gertatu den. Nik uste lotsagarria izan dela. Euskal sindikatuek eskubide osoa dute aldarrikatzen duten hori lortzeko, baina ez dut uste egun hori denik erakusteko tokia. Egunen batean Europa osoan greba egun bat deitzen bada, zer egingo dugu hemen, propio beste egun batean? Nik ez dut horrela ikusten.

Gure aurrekoek sekulako lana egin zuten. Ezin da sinetsi ere egin. Sortu zuten aberastasunetik oso gutxi kontsumitu zuten, eta horri esker dauzkagu egungo errepide, unibertsitate eta egunkariak. Ez dut uste egungo belaunaldia bide beretik doanik. Lana egiteko modua izugarri aldatu da. Garai hartan ez zuten batere presarik.

Emakumeren bati umea hiltzen bazitzaion, bularretik esnea ateratzeko inguruko beste umeren bati ematen zion bularra. Baina halakorik ere ez bazen inguruan, min handiak pasatzen zituen. Kasu horietan, bikarioak baimena ematen zien "mamadore" deitutako gizon-emakumeek bularra zurrupatzeko. «Mamadore» izateko baldintza batzuk bete behar ziren: ez zuten hortzarik izan behar, nahiko ahul edo "afeminatuak" izaten ziren, koñaka edaten zuten ahoa desinfektatzeko, gauez joan behar izaten zuten auzokoek ez ikusteko... Euskaraz izen berezia zuten, "izainak".

Bizkaiko meatzetan ibilitako andre batzuk ezagutu ditut... Dios! Gogorrak! Meatzariak kanpotik etortzen ziren, mutil gazteak gehienak, jornalaren bila. Meatze bat agortzean beste baten bila joan beharra dago. Beraz, egurrezko barrakoiak leku batetik bestera aldatu, eta barrakoi horietan lo egiten zuten literetan 40 inguru mutilek. Barrakoietan bi andre egoten ziren zaintzen. Mutilak leher eginda etortzen ziren meatzetik, normala den bezala edan ere egingo zuten, eta ez ziren izango etxeko onenak... Hor bizi ziren andreak gogorrak ziren, baina gogorrak!
Behin emakume batek kontatu zidan meatzeko gizon batek kaka egiten ziola atean. Izorratzeagatik bakarrik. Andreak, hartu kaka eta eltzera bota omen zuen. Gizona bazkaltzera etorri, eta jan! Izaten zuten gosearekin, kaka hutsa ere jango lukete!

Hemengoek ez, baina portugaldarrak txanela moduko ontzi txiki batzuetan joaten ziren bakailaoa harrapatzera. Hasiera batean ontzi nagusiari soka bat lotuta joaten ziren, baina soka ere garestia zen, eta azkenerako batere sokarik gabe joaten ziren txaneletan. Bakailaoa, berriz, laino asko dagoen tokian egoten da. Bi itsaso batzen diren tokian. Pasaiko arrantzale batek kontatu zidan, berak 25 bat ontzitxo aurkitu zituela galduta. Horrek esan nahi du inork bilatu gabeko asko eta asko galdu zirela betiko!
Behin bakailaoa harrapatuta ebaki behar izaten zen. Pentsa zenbat hotz pasatuko zuten, askotan behatza moztu eta hiru edo lau ordutan ez ziren konturatzen ebakia egin zutenik.
40 gradu zero azpitik egiten omen zituen, eta aitzur batekin irten behar izaten zuten barkuari egiten zitzaion izotza haustera, bestela pisuarekin iraultzeko arriskua egoten zen-eta.

1973an zentral nuklearra egiteko proiektuaren berri izan genuen: bat Lemoizen jarri nahi zuten, bestea Lekeition, bestea Deban eta bestea Jaizkibelen. Gure herrian zentral hori ez egiteko mugimendua sortu zen. Proiektua eskuan zutenak oso makal etorri ziren, gutxi zuten ikertuta, oso gaizki egin zituzten gauzak. Hemengo erantzuna handia izan zen eta ez zuten proiektua aurrera eramaterik izan. Lemoizkoa egin zuten, hura okertu zen eta hildakoak ere egon ziren. Hemen inbertsio bat ere egina zeukaten, lurrak erosi zituzten, baina atzera egiteko modurik izan zuten. Gure aldarrikapena izan zen eurek esandako lekuan ezin zela zentral nuklearrik ipini.

Pertsonalki energia nuklearraren aurka nago, baina leku batzuetan, esaterako Frantzian, badirudi ez dela istripu handiegirik gertatzen, eta euren indarrik gehiena nuklearra da. Gertatzen dena da eguzkitik atera litekeen energiaz oso gutxi ikertu dela. Baina nork du eguzkia? Eta nork du zentral nuklearren kontrola? Beste batzuek. Ez zaie interesatzen ikerketak egiterik, zentral nuklearren inguruan negozio handia mugitzen baita

Duela hamabi urte etorri zen Maria Dolors Salat i Torres Donostiara hitzaldi bat ematera, eta bere hitzen baitako sentimenduek guztiz astindu zituzten nire belarriak. Harrezkero, askotan izan gara elkarrekin, aski ongi ezagutzera iritsi arte. Idazle honek, Olga bezalako neska-mutil askoren historiak ezagutu ditu oso gertutik, eta baita beren gurasoek jasaten dituzten une gogor bezain txundigarriak ere. Eta Maria Dolors Salatek liburu hau idazterakoan, sufritzen ari diren gizon-emakumeak gogoan, beste batzuen sufrimendua ekiditea izan baldin bazuen helburu, nirea, berak arlo honetan duen ezagutza oinarri harturik, euskal gizarteari ekarpen xume hau egitea izan da. Beraz, liburu hau drogaren inguruko errealitate gordinaz jabetzeko eta arazoari aurre egin ahal izateko baliabide bat izatea nahiko nuke.
Nolakoa da «Olga»ren mamia?
Gogorra batzuetan, hunkigarria besteetan. Halakoa da drogaren atzaparretan eroritako neska baten nahia eta ezina, eta gurasoen sufrimendu jasangaitza islatzen dituen liburu hau. Gainera, «Olga»n agertzen dena ez da asmakizun bat, benetan gertatutako historia baten kontakizuna baizik.

Beno, protagonista Olga da, alabaina droga da Olgaren bizitzan protagonista nagusia. Horrek bultzatuko du sendatzeko bidea hartzera, hori medio ezagutuko du bere bizitzako azken egunak partekatuko dituen lagunmina, eta horrek eragotziko dio aurrerabideko proiektuak egitea. Bestalde, Olga beti izan da nahikoa independentea, baina ez du geroko ametsik egiten.

Ikus-entzunezko medioetan lanean orain dela hamar urte hasi zen Fran Lasuen, antzerkia eta musika alboratu gabe. Euskal Telebistako «Hau Komeria/Desde el gallinero» saioa zuzentzen lau urte daramatza. Eskenak, Euskadiko Arte Eszenikoetako Profesionalen Elkarteak, ekoitzitako saio honek Ercilla Antzerki Saria jaso zuen martxoan antzerkiaren hedapena bultzatu duela-eta.

Telebistan entretenimendua eta heziketa uztar ezinak direla dioen ustea faltsua dela. Zailtasun eta eragozpen asko gainditu ostean iritsi naiz, noski, ondorio horretara. Kontuan izan behar da gaur egun telebista aisialdian pasiboki kontsumitzen den zerbait dela eta areto batera antzerkia, musika edo dantza ikustera joateak, aldiz, jarrera aktiboa eskatzen duela. Era berean, azken urte hauetan telebisten munduak hartu duen norabideak ez du batere laguntzen: audientzien terrorismoaren gorabeheren menpe bizi dira kate gehienak. Telebista publikoak ere mundu miserable horretan sartuta daude gainera. Hala eta guztiz ere, kulturari buruzko programek ez dutela zertan aspergarriak izan behar frogatzea lortu dugu guk. Gehien ikasi dudana horixe izan da.

Telebista berez oso medio irenslea da. Gainera, antzerkiaren "laugarren horma" deituriko horrek ez du telebistak eduki dezakeenarekin inolako zerikusirik. Nire aburuz, hala ere, antzerkiaz trankil eta ondo mintza daiteke telebistan. Arte eszenikoen magia hori islatzea ordea, benetan zaila da.
Era berean, ikus-entzunezko lengoaiak hartu duen bizkortasun eta arintasunak telebista egiteko modua guztiz baldintzatu du. Egun, esaterako, eszenatoki aurrean kamera jarri eta bertan gertatzen den guztia telebistaz ematea astakeria hutsa dela iruditzen zait. Mediora moldatu beharra dago.

Ez. Nire ustez telebista eta kultura uztartu egin behar dira, baina horretarako ezinbestekoa da borondate politikoa edukitzea. Frantziako telebistak, esaterako, ez du zerikusirik hemen egiten denarekin, are gutxiago kulturaz ari garenean.
Kate frantsesek literaturari, antzerkiari, musikari edo arte plastikoei beste tratamendu bat ematen diete. Gainera tranpa izugarri bat dago honetan. Izan ere, "jendeak benetan ikusi nahi duena hori dela" argudiatuta, hainbat saio onartu egiten da. Botereak sortutako iritzia da hori, azken batean herritarrak erdi tontoak garela pentsatzen duelako. Honen ustez ikusleak berak ere ez daki zer nahi duen eta horregatik, botereak bere buruarentzat egokia den hori eskaintzen digu behin eta berriro. Horixe da gure munduko tranpa handia. Merkatuaren tranpa.

Ez dut uste. Euskal Telebista bereziki iragazgaitza da. Egia esan, ez dakigu zer gertatuko den gurekin irailean. Aurten lau urte beteko dira hasi ginenetik eta gutxitan jakin izan dugu gurekin zer gertatuko zen etzi. Hala ere, Ercilla saria jasotzeak izan du bere grazia, batez ere gure giroa eta haiena ideologikoki ez daudelako hurbil. Sariarekin oso pozik gaude. Mingostasunen bat arintzeko halako gozokiak ez dira gaizki etortzen.

Nire ustez, dantzaren munduan alde izugarria dago. Arrazoia garbia da: hemen ez da inoiz folkloretik at dantzarako halako tradiziorik egon. Antzerkiaren munduan, bestalde, denetarik dago. Ezberdintasun handiena produkzio sistemetan dago gaur egun, industrian. Bestalde, oraindik ere oso herri politizatua gara eta horrek, hein handi batean, zama bat eransten dio arte eszenikoen munduari. Honen harian Vittorio Gassmanen zita bat datorkit burura: "Oso ideologizatua dagoen teatroak ez dio mesede egiten ez teatroari ez eta ideologiari ere".

Euskararen kasuan, adibidez. Hizkuntzaren izenean hainbat tontokeria justifikatu eta beste hainbat egoera zuritzen dira. Askotan lotsagarria da bertsiotan erabiltzen den hizkuntza. Ez diot hau itzultzaileen kontra, baina ezinbestekoa da antzerkian hizkuntza bizia erabiltzea, komunikatzeko tresna egokia izateko. Ikusten diren bertsioek ez diote ez antzerkiari ezta euskarari ere mesede egiten.

Datu horiek ez dira errealak. Hizkuntzaren egoerarekin ez nago batere baikor eta ez dut uste egoera hobetzen denik zifra irrealak erabiliz. Batuketak eginez, zenbakiak aterako dira, baina zeintzuk dira kontuan hartzen diren faktoreak? Hori bera da Euskal Telebistan gertatzen dena: audientziak gorantz egiten jarraitzen badu, biztanleak baino audientzia altuagoa izatera helduko gara noizbait.

Prozesua nahiko logikoa izaten da. Egileekin elkartuta euren asmoak kontatzen dizkizute eta ondoren libretoa, testua, irakurtzen duzu. Entseguak ikusita, antzezlanaren musikak zer nolako kolorea edo giroa izan dezakeen lantzen hasten zara. Behin proposamena eginda, aldaketa batzuk egin behar izaten dira. Egia esan, gutxitan tokatu zait zerbait aldatzea, jada eskarmentu handia dudalako agian. Niretzat oso atsegina da estreinaldiaren egunean nik sortutako musika taula gaineko "magia" hori sortzeko tresna bat bilakatu dela ikustea.

Bai, oso ezberdina izan da. Izan ere, Manuel Rivasen «La mano del emigrante»ren antzerkirako moldaketa horretan "aktorearenak" egiten arituko naiz. Horregatik oholtza gainean aritzearekin batera sortu behar izan dut musika, modu paraleloan. Normalean lan bakartiagoa izaten da, baina kasu honetan ez, esperientzia oso dibertigarria izan da.

Gutxi. Lehengo egunean Jose Ibarrola eszenografoak aipatu zidan Tanttakarentzat egin berri duen eszenografia azkena izango zela, jada guztiz aspertuta dagoela eta horretan opor batzuk hartu nahi dituela. Niri ere, sasoi batean gertatu zitzaidan halako zerbait, mundu guztiak niregana jotzen baitzuen besterik ez zegoelako. Gaur egun badaude gazteak lan hauetan aritzeko, baina kopurua ez da antzerkiak berak bizi duen hazkuntzaren neurrikoa. Bestalde, musika enkarguz sortzeak ekoizpenaren garestitzea dakar, eta usuenik izaten diren aurrekontuekin ez da horretarako dirurik izaten. Hala ere, Euskal Herrian antzerkiko musikari garrantzia handiagoa emango bagenio, egile gehiago izango genituzke.

Eguen Bandarekin disko berria prestatzen ari naiz. Antzerkirako musikaz osatutako bilduma bat ere prestatu dut eta laster argitaratzeko asmoa dut Bartzelonako argitaletxe batekin. Uztailean Tanttakarekin estreinaldia egingo dugu eta, tira, horretan buru-belarri sartuko naiz. Telebistarako proiektu ezberdinak mahai gainean baditudan arren, «Hau Komeria»rekin zer gertatuko den ezin jakin: emozio eta suspense izugarria, beraz