Argia astekaria webgunearen hasiera

Bazen behin eskolan urte asko emandako maisu bat, bere kezkarik sakonenak eta bere sinesmenik kuttunenak azaltzeko une egokia zela uste zuena. Hasi zen, bada, bere oroitzapenetan miatzen, eta maisu jubilatu zahar baten itzalarekin egin zuen topo.

Liburuan, Joxe Sabas du izena, izen hori ematea erabaki nuelako, beste zenbait izen ere eman niezazkiokeen arren. Baina Joxe Sabas Iriarte hil berria zen, eta haren itzalak oraindik ere lorratz luzea uzten zuen bidean, eguzkia bizitzaz jabetzen zen egunetan batik bat. Maisu zahar hark ez zion beldurra geroari. Eta bere eskuz egiten zituen hartzatxoei eta txalupei egiaren hitzak esaten saiatzen zen. Maisu gazteagoak istorio haietara belarria luzatzen ikasi zuen, eta hitzen mezu ezkutua jasotzeko gauza zela erabaki zuenean, liburu apal baten modura jartzera deliberatu zen. Eta liburu hari "Uso bat gehiago" deitu zion.

Maria Iparragirre deritzan idazleak, gaitzaren harra bere erraiak jaten sentitzen duela idazten dion bere lagun Estherri, haren minak izan dezan arinduko duen laztana, kontatzen dion gertakizuna eta bide batez bidaltzen dizkion mezutxoak. Mezutxo horien egilea, idazle horrek hamairu urte zituela ezagutu zuen maisu zahar bat zen, Joxe Sabas hain zuzen, suspentsu gehien ateratzen zituzten ikasleei edota jenio txarreneko maisu eta andereñoei, bere urtebetetze egunean, gutunak igorri ohi zizkien gizona. Adibidez, Fisikako irakasle kopetilun bati, «Zenbat molekula ote ditu irribarre batek?» galdera bidaliko zion.

Elorrion gelditu ginen elkarrizketa egiteko. Itxita zegoen hitzartutako erretegiaren atea. Eta kanpoan txakur atsegin bi alde batetik bestera korrika. Diskoan bezala bizarrarekin eta zapia buruan zuela espero genuen. Ozta-ozta, rocklari itxuragatik ezagutu genuen, bizartegitik atera berria zen eta.

Ni nahiko gazte hasi nintzen kantugintzan. Dena dela, hona heltzea prozesu natural baten ondorioa izan da. Hamasei-hamazazpi urterekin kantuek gauzak komunikatzeko, sentiarazteko eta munduak sortzeko daukaten ahalmen handiaz konturatu nintzen. "Thunder road", adibidez, niretzat abesti mitiko bat da eta pentsatzen nuen: "Nola gustatuko litzaidake abesti hori neuk jotzea!". Gitarra bat erosi nuen, jotzen ikasi eta egun batean "Thunder road" atera nuen. Gustura sentitu eta egin ahal nuenaz konturatu nintzen. Orduan, Bob Dylan, Tom Petty, Tom Waits eta Jackson Brownen abestiak lantzen hasi nintzen.

1995ean Ingalaterran nintzenean, behin etxean gitarra jotzen nengoela, lagun batzuk etorri ziren. Hauek talde bat zuten eta bertsioak egiten zituzten. Izan ere, Ingalaterran tabernetan ia ezin da musika ipini, egile eskubideak ordaindu behar baitituzte, hemen baino askoz ere zorrotzagoak dira. Orduan, musika taldeak kontratatzen dituzte. Beraientzat merkeagoa da taldeak kontratatzea bi orduz Rolling Stones, Beatles, Kinks, Animals eta horrelako banden abestiak jotzeko. Nire lagunek musika hori egiten zuten. Behin nire lagun hauek "Brown eyed girl" kantua prestatu zuten. Baina gitarjoleak abestiaren zati konkretu bat ezin zuen abestu gitarra jotzen zuelarik, hortaz, niri deitu zidaten. Horrela igo nintzen lehen aldiz eszenatoki batera, berrehun edo hirurehun pertsonen aurrean. Hasieran oso urduri nengoela gogoratzen dut, baina jotzen hasi ginenean oso gustura sentitu nintzen eszenatoki gainean. Esperientzia oso polita izan zen. Gero lagunak kantuak idaztera animatu ninduten eta hasieran ingelesez hasi nintzen idazten. Jende aurrean nire kantuak jotzen hasi eta Londreseko tipo batek bere pubera eraman nahi izan ninduen. Baina orduan Bahametara joateko aukera suertatu zitzaidan. Bi urtez, batez ere, jatetxeetan lan egiten jardun nuen sukaldeetan, lan gogorra zen eta diru gutxi irabazten zen. Jada nazkatuta nengoen, aldaketa bat behar nuen eta Bahametara joan nintzen gaztelera irakastera. Han apur bat gelditu egin nuen musika jarduera. Izan ere, han ez zegoen musika hau egiten zen lokalik. Idazten jarraitu nuen, baina beste era batera, apalago. Bueltatu nintzenean, zenbait abesti grabatu nituen ingelesez eta pare bat kontzertu eskaini nituen. Baina horrela ez nindoala inora konturatu nintzen. Izan ere, Euskal Herrian musika neuk ulertzen dudan moduan egin nahi izanez gero, alegia, komunikatuz eta istorio bat melodien bitartez adieraziz, ingelesez abesteak ez zuen zentzurik. Alde musikalari garrantzi gehiago ematen badiozu, beharbada bai. Baina hori ez da nire kasua, hortaz, euskaraz idazten hasi nintzen. Abesti multzo nahiko dezentea bildu nuen eta grabatzera sartu nintzen. Lehenengo maketa akustiko bat egin nuen, Gaztelupeko Hotsak diskoetxeari pasatu eta gero definitiboa grabatu genuen.

Bai, hori izan da nire heziketa. Hori zen nik hamasei-hamazazpi urterekin entzuten nuen musika. Niretzat oso garrantzitsuak diren diskoak daude garai hartan: Bob Dylanen "Blonde on Blonde", Springsteenen "Born to run", Jackson Brownen "For every man"... Nik orduan binilo gutxi nituen, ez pentsa disko asko erosten nituenik. Garai hartan hemen, batez ere, rock erradikala zegoen eta giroa oso uniformea zen. Jende guztiak gauza berdinak entzuten zituen. Ondo zegoen eta martxa horrek bizitasuna zuen. Baina nik beste zerbait behar nuen, eta beraz, musika honi begiratu nion. Estetika, soinua, zerbait tradizionalagoa eta klasikoagoa zen eta hori zen gustuko nuena. Hortaz, lehenengo diskoa egiterakoan ez da konszienteki egin dudan zerbait, ni ere korronte horretako partaide sentitu bainaiz. Nire estetika musikala horixe da. Gainera, artista horiek, Neil Young eta horrelako musikariek, gaur egun musika berdina egiten jarraitzen dute. Eta niretzat hori ongi dago eta gustura nago musika hori egiten.

Bai, bai soinu aldetik eta bai testu aldetik ere. Soinuarekin giro bat sortzen saiatu naiz, eta testuekin ere bai. Espazio bat landu, batez ere gaua, baita bakardadea ere. Eta hor pertsonaia batzuen ahotsak sortzen ahalegindu naiz. Ahots horietan pertsonaia guztiak zerbaiten bila daudela nabaritzen da. Bilaketa bat da, hasieratik bukaerara. Zer bilatzen duten? Majikoa dena, ezkutua dena, heltzeko zaila dena, zerbait etereoa ere bada. "Maitale hurruna" kanta, adibidez, sinbolo gisa erabiltzen dut. Bertan ez da amodioa bilatzen, baizik eta zerbait hurruna, edertasuna, gauean gertatzen diren gauza majiko horiek... Horren bila dabiltza pertsonaiak eta hainbat egoeretan ikusten dute euren burua, bakardadean, alkoholean... Hori da giroa eta atmosfera horren bilakera. Pertsonaiek zerbait bilatzen dute. Eszenatoki guztiak kanpoko gauzek osatzen badituzte ere, nik sinbolo bezala erabiltzen ditut. Benetako bidaia barruko bidaia da. "Gaua basamortuan" horixe da, nola kokatu behar duzun zeure burua barneko bidai hori gauzatzeko, nola bilatzen diren gauza horiek. Horixe da kantuen gai nagusia. Batzuetan giro garratzak daude eta beste batzuetan, aldiz, goxoagoak eta alaiagoak.

Nire ustez "Pigalle" kantaren azken lerroan dago giltza: «Arno indazu nire ahorako/zazpigarren goian izarrak/ dakhuzkidan". Eta beharbada esaldi horrek lotzen du kantuen bilaketa hori. Zazpigarren goian dagoen sinbolo horrekin adierazten da pertsonaiak bilatzen ari diren gauza majiko hori. "Pigalle"k oso ongi adierazten du bilaketa hori: Pariseko kale gordin horietan Raymond izeneko emagaldu zaharraren bila mugitzen den gizonaz dihardu; alkohola, bakardadea... Raymond aurkitu eta berarekin zazpigarren goian izarrak ikusi arte. Horixe da bai bidaiaren abiapuntua.

Nik melodia hori atera nuenean ez nindoan abesti horren bila. Abestia topatu egin nuen. Azkenengo kanta beti izan behar da zerbait berezia, horregatik giro lasai eta polit batean bukatu nahi nuen, gustuarekin. Orduan kanta bat lantzen hasi eta noinbaiten entzuna nuela iruditu zitzaidan. Noski, Procol Harumen melodia hartan entzun nuen. Jatorriko kantatik pixka bat urruntzeko lelo txiki bat egin diot, bueltako akorde hori eta blues harmonika sartu dut. Izan ere, testuarentzat aproposagoak direla uste dut. Bertan kontatzen diren istorioak benetan ezagutu nituen. Kantuan aipatzen diren pertsonaiak Ingalaterran nire lehenengo lagunak izan zirenak dira, winoak, egunero tabernetara joan eta mozkortu egiten diren pertsonak. Jende horrek istorio oso bitxiak kontatzen zituen. John zen bat, marinela, boxeadorea eta kontrabandista izandakoa, ezagutu nuenean teilatuak konpontzeaz bizi zela uste dut. Goizean jaiki, teilatuak konpondu eta arratsaldean beste hiru lagunekin elkartzen zen tabernan. Bakoitzak bere istorioak kontatzen zituen mozkortu arte. Pertsona horiek oso ondo gogoratzen ditut. Horregatik, kantu horrek pertsona horien bizimodua islatzen du. Procol Harumena amodiozkoa da, oso erromantikoa eta irreala ere bai. Nik kontrastea topatu nahi nuen, horregatik, bertsioa askoz ere gordinagoa eta biluziagoa da. Eta bluesak ere ongi adierazten ditu sentsazio horiek, bakardadea, tristura...

Beno, hori Londresen izan zen. Bahametatik Londresera joan nintzen, Heathrowra. Hiru egunetako parranda egin ostean bueltatu nintzen. Lagun guztiak agurtu eta nituen arropa zikin guztiak maletan sartu nituen. Pentsa ezazu zer nolako itxurarekin nentorren: alkandora bat, orduan uda zen, bakero batzuk, Bahametan erabiltzen nuen lastozko kapela eta betaurreko ilunak. Aireportura joan eta inmigrazioko tipoak berehala esan zidan: "Zu, eseri hor!". Kalabozo batera eraman eta bi orduz eduki ninduten bertan. Gainera, gitarra ere neraman soinean, hortaz, jantzi haiek, lastozko kapela eta gitarra. Itxura harekin ikusi eta paperetan Karibean bi urtez egon nintzela irakurri zuenean ez zen nitaz fidatu. Gauza guztiak goitik behera arakatu zizkidaten. Azkenean ez neukanez ezer, barkamena eskatu zidaten.

Apur bat kontraesanean dauden bi sentsazio izan ditut. Polita izan da, musika lantzea eta sortzen den giroa oso polita baita. Baina, estudioan, kabinan sartu eta grabatzea apur bat estresantea da. Ez ordu asko direlako. "Bat, bi eta hiru" esaten den mementoa da gogorrena, kabinan zaude eta grabatu egin behar duzu. Zuzeneko emanaldietako xarma hori ez dagoenez, nola egin zuzenekoa izango balitz bezala grabatzeko? Suposatzen dut esperientziarekin ikasi egiten dela eta azkenean zuzenean bezala grabatzea lortuko dela. Baina oso zaila da. Hori alde txarra edo negatiboa da. Hala ere, gauza oso politak ere baditu. Teknikoarekin duzun harremana, baita musikariekin ere. Guztiak bilduta lan egitea... Ideiak sortzen dira... Abestia nola garatzen doan ikustea oso polita da. Hasieran baxu eta bateriarekin hain da eskeletikoa! Baina gero beste instrumentu guztiak sartzean esaten duzu: "Hau bai, hau bai da nire abestia!"

Zuek udal eta foru hauteskundeetara aurkezteko asmoa agertu duzue. Batasunak ordezkatzen duen sektore zabal horrek aurkezteko zirrikiturik ez balu ere bai?

Hori hipotesi zaila da, bere testuinguruan aztertu beharko litzateke. Gu ilegalizazioaren gorabehera hauek hasi baino askoz lehenago hasi ginen politikan eta, politikari lehentasuna aitortuta, politikagintzan ahal dugun guztia eragin nahi dugu. Arrazoi asko medio, jadanik sarritan azaldu ditugunak, Alderdi Politikoen Legearen aurka agertu gara. Nik oraindik uste dut Batasunaren ilegalizazioa ez dela gertatuko, baina gertatzen bada, guretzat oso egoera zaila sortuko da, baina denontzat oro har. Gure botoak guztiekin eztabaidatuko ditugu, ez Batasunarekin bakarrik.

Zailtasunak politikan berezkoak dira, eta guri ez digu inork ezer oparituko. Presio horri eutsiz irabazten zaio, lasaitasuna eta pazientziaz. Kongresuan talde bat pankarta batekin jarri zitzaigun -une batean 43 pertsona- eta ez ziren Segikoak bakarrik, adin guztietakoak ziren, parlamentarioak ziren, AABetan lan egiten dutenak, Mahai Nazionaleko pertsona batek egunkari batean idatzitakoa ere hor dago... Aurretik ere panfletoak izan dira, kartela, pintadak Amurrio, Bermeo, Donostian, hor dira ETAren agiriak... Horri guztiari, Nafarroako Gobernuko bozeramaileak guri buruz esandakoei bezala egiten diogu aurre. Borroka ideologikoa eramaten dugu aurrera eta hori irabazten ari gara.

Hori hala izan zen Aberri Eguneraino. Iazko ekainaren 30ean alderdi gisa eratu ginenean lehentasunezko harremanak eskaini genizkien Batasuna eta ABri. Lehenbiziko bileran Batasunak errefusatu egin zuen eskaintza hori...

Bai, hasierako bilera haren ondoren, harreman hotzetako garai bat izan zen eta gero bilera bat nahiko txukuna eta egokia. Ekainaren erdialdean beste bilera baterako geratuta ginen eta ez zen gauzatu Gorka Martinezen hileta elizkizunak zirelako. Hori normala da, baina ordurako jada herrietan agertuak ziren panfletoak eta abar. Kongresura ere gonbidatu genituen baina ez ziren azaldu. LABekin ere izan ditugu harremanak, eta kongresura ere gonbidatu genituen, baina ez zirela etorriko adierazi ziguten. Aralarrekiko bere adostasuna adierazi duen jende asko dago LABen, hori ere kontuan izatekoa da eta jarri beharko dugu mahai gainean noizbait, baina ez dugu presarik eta lasai arituko gara. Argi dugu jarraitu behar dugula, besteak beste, ezker abertzalea posible egiteko.

Ez dela egia, argi eta garbi. Alderdien Lege Berriaren aurka beste inork bezain gogor egin dugu. Batasunak eta Aznarrek berdin jokatzen dute gauza batean, biek diote legea Batasuna legez kanpo jartzeko egina dela, eta badirudi Batasunak egin behar duela haren aurka eta gainerakook gure atxikimendua erakutsi, baina legeak guztioi eragiten digu, haizea bezala da, falta bada guztioi falta zaigu. Orain, erakundeetan ez aritzeko kanpaina batean ari dira, erabaki hori erabakigarria balitz bezala. Aspaldi bukatu zen kanpaina eta halakoen joka modu hori; hori izan da ezker abertzalea askotan begiak estaltzera eraman duena: gaur kanpaina honengatik, bihar besteagatik... kanpainitis horrekin estali dira politikan izan behar diren jarrera duin eta iraunkorrak.

Oso ausarta da eta oso aintzat hartzekoa. ELAk sarritan betetzen ditu herri honetan dauden hainbat hutsune, besteak beste, indar politikook egin beharko genituzkeenak betez. Abiapuntu garrantzitsua izan liteke. Edozein modutan, gure bake proposamenean, ildo politikoan eta kongresuan bost edo sei ideia zehatz azpimarratu genituen: bakegintza sakontze demokratikoa medio egin behar da, eta bide horretan ezin daitezke lorpen politikoak eskuratu, hori hutsegitea litzateke eta horretan ez gatoz bat ETArekin. Elkarrizketa eta negoziaketaren bitartez egin behar da hori, bertako indar politiko eta sozialaren artean, hau da, Aljerren gertatutakoaren antitesia litzateke. Bigarren urrats batean, akordio hori egonez gero, izango da aukera Estatuaren lege, jurisdikzio, espetxe sistema bereziak eta abarrak ezabatzeko garaia. Eta herriari egin beharreko kontsulta hirugarren pausoa litzateke. Maila taktikoa ezin da nahastu alternatiba ideologikoekin, ezker abertzaleak azken urteetan egin duen bezala, eta hori gertatzen denean politikak antzutasunera garamatza. Garaia da hori dena garbitzeko.

Prozesu subiranista bat beti gauzatzen da dialektika baten bitartez, eta hori gauzatzeko arragoa elkarrizketa eta negoziazioa dira. Guk dioguna da, baketze prozesua eta sakontze demokratikoa egin behar direla lehenbizi. Baketzea da prozesu subiranistaren nahitaezko eta lehenbiziko urratsa.

Estatuak zenbat eta bortitzago jokatzen duen, orduan eta ahulagoa da. Israel ez da inoiz izan Sharonekin bezain ahula eta gainera borroka ideologikoa galtzeko zorian daude. Espainiako Estatua ez da inoiz orain bezain ahula izan. Baikorra naiz alde horretatik. Zer esan nahi du Espainiatik Euskal Herriaz, gehienetan ezjakintasunetik, ari den eguneroko tertuliano uholde horrek? Artilleriarekin ari direla, eta horrek esan nahi du Euskal Herriak aukera handiak dituela, baina hori borroka politikotik etorri da.

Bai, baina ez zen saio bat bakarrik izan, oso zentzu sakoneko ekimena izan zen eta ondorioak atera beharko genituzke eta arrazoitu. Entsegu arrakastatsua izan zen, zalantzarik gabe, baita Nafarroan ere, emaitza ikusgarriak eman zituen, batez ere alor industrialean.

Nik ez dut inoiz esan ETAko zuzendaritzarekin egon naizenik, ez bainaiz egon, baina bai egon nintzela ETAko kide bezala ezaguna den norbaitekin, eta horren bitartez erakundeari mezu bat bidali zitzaion gure jarreraren berri emanez. Hori ñabardura osoz zehaztu nuen, etorri den erantzuna etorri baino lehenago

Zure jatorria nahiko berezia da. Aita zaragozarra eta ama usurbildarra dituzu. Batetik bestera pasatu duzu bizitza osoa...

Gurasoak Zaragozan bizi ziren. Gu 8 anai-arreba gara, eta haietatik udan jaiotakoak Usurbilen jaio ginen, 4 alegia. Neguan jaiotako 3 Zaragozan, eta beste bat Donostian. Ama donostiarra baikenuen. Aita nafarra zen, baina bere ama aragoitarra zuen. Alde guztietan daukat familia, beraz.
San Cristobalen armarria oso berezia da: armarrietako lema edo hitzak normalean latinez edo gazteleraz idatzita egoten dira. Gure armarria euskarazkoa da: "Garean gareana legez" dio.

Nik neronek ere ez dut ulertzen. Gure gurasoak erdaldunak ziren, eta anai arrebetan euskaraz dakien bakarra neroni naiz. Ikastola bat bixitatu ere egin gabe gainera! Uda Usurbilen pasatzen genuen, eta Usurbilgo kalean ikasi nuen euskara, jendearekin. Hori da benetako eskola.

Zaragozan ere euskaldun jendea bildu egiten ginen taberna batean kontu-kontari aritzeko, kantatzeko...
Euskal asteak antolatzen genituen 60ko hamarkadan. Zaragozako unibertsitatean 1.500 euskal ikasle baitzeuden. Bereziki medikuntza eta albaitaritza ikastera joaten ziren. Xabier Leteren kantaldia, kooperatibei buruzko hitzaldiak, denetik izaten zen.
Zaragozako unibertsitatean Espainia osoko lehen euskara klaseak sortu nituen 1956an. 30en bat ikaslek ematen zuen izena.
Zaragozako toponimia ere aztertu genuen, euskararen aztarnak bilatzeko. Aragoien euskaraz normal normal hitz egiten baitzen garai batean. Toponimian, laneko tresnerian eta etxeko kontuetan oraindik geratzen da euskararen arrastorik, baina ezer gutxi. Aragoien bertako hizkuntza ere badago, baina egun 10.000 pertsonak besterik ez daki aragoiera hitz egiten.

Lehen hiru-lau hilabeteak Usurbilen pasatu genituen. Lau urte izango nituen orduan. Bizpairu gauza gogoratzen ditut ordutik. Batik bat, iskanbila asko zegoela etxe batetik bestera. Usurbilgo jendeak asko babestu gintuen. Gerra Zibila Gerra Zibila da, baina gure familia beti zaindu zuten. Izan ere, nire aita militarra zen eta ez ziren garai ederrak. Usurbilgo komiteak goardia bat jarri zuen gure etxean, gure familia defendatzeko. Hori hil arte zor izango diogu Usurbilgo herriari.

Bai, gure amona Muruako markesa zen. Gure lehengusuak gordetzen du titulu hori. Aitaren aldetik, berriz, bi titulu ditut: Islako kontea eta Riscako kontea.

Bai. Liburutegi bat ere bagenuen. Ez zen liburutegi onegia, zaharregia baitzen nire gusturako. Zaragozako etxean modernoagoa genuen, ikasketak laguntzeko. Bereziki historia liburuak izaten genituen etxean, aita oso historia zalea zen eta. Beharbada etxeko eragin horregatik izan dut betidanik hizkuntzak ikasteko gogo hori. Fakultatera ikastera joan nintzenerako, oinarri bat baneukan, beste ikaskide askori ikusten ez niona.

Ez, hori 1820an galdu zen, konstituzioarekin. Jauregiko jauntxoen kontuak bukatu ziren. Ez geneukan pribilegiorik, zorionez. Nik ez dut feudalismoko kontu hori bizirik ezagutu.
Gure herriak berdintasunaren bidean sartu ziren. Zer dira gaur egun titulu horiek? Erlikiak. Etxe hau gotikoa da, koadro hau inpresionista da... Balio historiko bat ematen zaie, baina rolak ezabatuta daude.

Espainia oso atzeratuta zegoen garai hartan. Gerra desastre ikaragarria izan baitzen. Txikituta zeuden trenak, zubiak eta herriak. Baita jendea ere. Senideak hilak, alde eginak edo kartzelan...
Baina 1955ean gauzak zerbait aldatu ziren, diktaduratik "diktablanda"ra pasatu ginen. Zerbait errazago egin zitezkeen gauzak. Euskaltzaindia isilpean zegoen, baina pixkanaka mugitzen hasi ginen. Ekonomia ere pixka bat suspertu zen, eta jateko zerbait iristen zitzaigun sikiera. Orduan ezagutu nuen Koldo Mitxelena, 1952 inguruan, kartzelatik atera berri. Gipuzkoako Aldundiko liburutegian geratzen ginen elkarrekin hitz egiteko, edo bilerak egiteko. Euskarazko lehen hitzaldiak antolatu genituen, Julio de Urkijo seminarioarekin. Jende oso ezberdinak ematen zituen hitzaldiak, berdin tabernari batek edo toreroak... Bakoitzak bere euskara erabiltzen zuen, eta kito. Garrantzitsuena euskaraz hitz egitea zen. Nire euskara ere ez da oso ona, baina esan nahi dudana esateko moldatzen naiz. Konplexu denak alde batera utzita, hizkuntzak erabiltzeko dira.

Ni 1965ean etorri nintzen Gasteizera, kultur zuzendari oposizioa aterata. Arabako Foru Erkidegoko lehendakari zen Cayetano Ezkerrak pentsatu zuen museo garaikide bat sortzea. Eta ni laguntzaile ibili nintzen. Daliri bidalitako gutun bat gordetzen dugu ordudanik, museoa egiteko ideiaren berri emanez. Gero ez aurrera ez atzera geratu zen proiektua urte luzez, eta azkenean, legegintzaldi honetan egin da.
Oso museo garrantzitsua da eta badu bere berezitasuna. Gehienetan horrelako museoak arte lan bildumarik gabe sortzen dira, eraikin hutsak egiten da. Baina guk proiektuarekin batera hasi genuen arte lanen bilduma, eta gaur egun 1.600 obra ditu. Oso garai eta estilo ezberdinetako artisten lanak ditugu bilduta, Picasso, Miro, Txillida...

Sekula baino hobeto. Baina badu arriskurik. Nire ustez, eta Euskaltzaindiak ere berdin pentsatzen du, herrikoitu egin behar dugu hizkuntza. Oraindik oso eskolakoa dugu, oso ikasitakoa. Moldekoegia, alegia. Erabili egin behar da, beste jario bat, beste grazia bat lortzeko.
Askotan euskaldun zaharrek ez dituzte Euskal Telebistako programak ulertzen. Zapping egiten dute eta beste kate batera doaz, gaztelera hobeto ulertzen dutelako bere hizkuntza baino. Hori nolabait konpondu egin behar da.

Hizkuntzak biziak dira, 1500. urteko euskara ez zen gaurkoa. Hizkuntza aldatzen joaten da, baita gaztelania eta frantzesaren kasuan ere. Aldatzen ez diren hizkuntza bakarrak hildakoak dira. Latina bezala. Horregatik erabiltzen dute zientzialariek latina eta antzineko grekera. Oso zehatzak direlako, aldatzen ez direlako. Hitz bakoitzak beti du esanahi bera. Baina nahiago dut aldatzen den hizkuntza, beti berdin mantentzen den hilotza baino.

Bai, eskolako arazoa badirudi gaindituta dagoela. Gaur ume gehienek dakite euskaraz hitz egiten, baina erabilera da kontua. Usurbilen, gu ume ginela, goardia zibilen seme alabek ere euskara ikasten zuten. Nola? Beste umeekin jolasean ari zirela. Hizkuntzak ez baitira mitoak, loturak eta elkar ulertzeko tresnak baizik. Gaur egun lotura horiek huts egiten dute.

Normalean ez. Baina une zehatzetan lotu egiten dira. Hori gainditu egin behar du euskarak. Frantzesa frantzesen hizkuntza den bezala, izan behar du euskarak gurea. Denon hizkuntza. Lortu behar dena da PPkoek euskara ikastea. Euskara ezin da zati batentzat bakarrik izan, nahiz eta zati hori oso handia izan. Herri osora zabaldu behar da.

Nik aspalditik ezagutzen dut Trebiñoko kontea. Bere familia gurearen oso laguna zen. Ni arabar ere sentitzen naiz, amona (amaren ama) arabarra baitzen. Eta diputatu naizen aldetik Trebiño Araba izatea nahi dut. Alderdi guztietako diputatu denek nahi dute hori, batere zalantzarik gabe. Gainera, Trebiñokoek lana eta erosketak Gasteizen egiten dituzte. Oso gutxi dira egunero egunero lurra lantzen Trebiñon geratzen direnak. Historia eta tradizioak gordetzea ondo dago, baina administrazioak gauzak aldatu behar ditu normaltasuna lortzeko.
Trebiñoko konteak ez du kontu horietan sartu nahi. Arazoa Burgoskoekin dugu, gaur egun Trebiño beraiena baita, eta ez daude uzteko prest. Guk ez dugu Trebiño aldarrikatzen poltsikoa aberasteko, ez dugu uste bertan petrolio putzurik dagoenik. Baina Trebiño gure zilborrean bertan dago! Eta bertako biztanleentzat egoki edo lojikoagoa da. Ez dut inor ezagutzen Araban horren aurka dagoenik.

Lehengo mendean Usurbilgo nekazariak fabrikara joaten ziren lanera eta soldata lortzera, baina ondoren baserrira itzultzen ziren. Eta udan, berriz, txalupa bat hartuta anguletara aterako ziren. Lanbide mistoaren kontu hori oso garrantzitsua da, beste mentalitate bat ematen baitzien orduko langileei. Baserriko mutil bat ez da behin ere proletarioa izango. Bere ohiturak eta mundu ikuskera berezia dituelako. Ezin du ohitura horietatik bizi eta soldata fabrikan irabazi beharra dauka, baina oinarriari eusten dio.
Egun ez da horrela, jende gehiena hirian jaio baita. Hiri denak dira zentzu horretan berdinak, ez da herri txikiek duten nortasun hori hartzen. Gaur egun esplikatu egin behar zaie umeei arraultzak oiloek nola jartzen dituzten, bestela ez dute bizitza osoan ezagutuko.

Araban 15.000 nekazari egongo dira, gero eta gutxiago. Zorionez, Errioxa salbuespena da. Ardoak gauzak asko hobetu ditu, diru asko ematen baitu. Mahatsa bildu eta bestelako lan gogorrenak egiteko, portugaldarrak eta errumaniarrak ekartzen dituzte, eta etxekoak dira lanak zuzentzen dituztenak.
Baina salbuespen pozgarri hori ezik, Arabako nekazarien egoera oso larria da. Inork ez du baserrian geratu nahi, eta gazteak hirira inguratzen dira. Egungo makinei esker, hamar baserritarren lana bakarrak egiten du, eta hobeto gainera. Kolektibo hori pobretu egin da, jende gutxiago baitago