Argia astekaria webgunearen hasiera

ETAk Miguel Angel Blanco hil eta bost egunetara, Londresen nengoen bolada luze baterako. Egun mediatikoak izan ziren haiek, bai hemen, bai kanpoan. Niri, Londresen, kontu bik desorientatu ninduten: atzerriko prentsak gertatutakoari emandako garrantzia eta Euskal Herriko inoren prentsa ez topatzeak. «ABC», «El Mundo», «El País», «La Vanguardia», «Marca», «Radio Exterior de España»tik elikatu behar nuen, eta hori erabat itogarria zen. Euskal Herria Pompeya zela jakinarazten zidaten. Sua han eta hemen, Gernikan bezala. Eta orduan irakurritako berri guztiak jasotzeari ekin nion. Eleberria idaztearena geroago etorri zen.

Izan ere, Gernikako bonbardaketa Gernikako bonbardaketa da, gaur ere, eta horixe adierazi nahi izan dut nobelan, zeren 1937an makina bat lagun hil zituzten, eta egun ere behar horretan jarraitzen dute, gu akabatzen ahalegintzen dira, birrindu gura gaituzte. Bestalde Gernika Unai Romano kolpatua da, eta Irakeko bonbardaketa ikusezinak dira. Gernika ez dakigun guztia ere bada. Gernika Durango da, Hiroshima eta Nagasaki, Dresde eta Berlin, Londres eta Birmingan, Jenin eta Ramala.

Inondik ere ez. Gertaera historikoak eta fikziozkoak nahastu ditut bertan. Izen historikoak ageri dira, baina nahas-mahasean neuk asmatutakoekin. Eta pertsona historikoetan oinarritutako pertsonaia fikziozkoa ere bada nobelan. Badirudi idazleak ere manipulatzeko gogoa izan duela. Beno, ekarpen txiki bat egiteko beharra nuen, eta agian horregatik idatzi dut hau guztia.

Politikan bezala da, Europako edozein batzarretako argazkian hogei gizonezko eta bi emakumezko ikusiko dituzu. Zergatik? Gizona beti gehiago baloratu izan denez, istorio gehienak gizonezkoek idazten dituztelako.
Orain hiru-lau urte Hollywood-eko emakume aktoreek protesta egin zuten, 50 urterekin eurentzako oso lan gutxi egoten dela salatzeko. Eskerrak emakumezko zuzendariak ateratzen hasi diren. Baina betidanik idatzi izan dute emakumezkoek, anonimatoan, bestela argitaratuko ez zietelako.

Urteek esperientzia ematen dizute. Bururik argiena 13-14 urterekin izaten dugu. Baina hortik aurrerako dena egunero bizitzen ditugun gauzak, hortik ikasten duguna eta jasotako eskarmentuak dira. Hamaika egoeretatik pasatzen zara eta jabetzen zara jokabide bakoitzak zer ondorio ekartzen dituen. Gaztaroa da ez jakitea zer gertatuko zaizun, jakingo bazenu, zaharra izango baitzinateke. Jakituria hori ematen dizute urteek, baina irabazi ez da ezer irabazten. Garai bakoitzean gauza ezberdinei ematen zaie garrantzia. Gure eginbeharra zahartzarora iristea da.

Bizitza delako egiazkoa dugun gauza bakarra. Beste zer gauza dugu bizitza ez dena? Bizitza da benetako balorea. Bizitzaren barruan sartzen da maitasuna, gorrotoa, maltzurkeria, borondateaà Denok dugu denetik. Ez gara batzuk besteak baino hobeak. Bizitzari eusteko senarekin sortzen gara. "Hau mundu nazkagarria, nahiago nuke hilko banintz!" pentsatzen zoaz kalean, baina auto bat etortzen bazaizu gainera, espaloira jotzen duzu erreflexuz, pentsatu ere egin gabe.

Zinemaren sorreratik bertatik bultzatu izan da hori, filma gehiago saltzeko.
Oraindik ere egiten da hori, baina ez dira lehen bezain glamourosoak. Lehengoak deskapotableetatik jaisten ziren, pantera bat katean hartutaà Orain izarrak bat-batean desagertzen dira. Izan ere, lehen izarrak beste era batetara egiten ziren. Metro Goldwyn Mayer edo Warner bezalako produktoreek 5 edo 10 urterako kontratatzen zituzten aktoreak, eta izar bihurtzen zituzten. Baina orain film bakarrerako kontratatzen dituzte, eta filma bukatzean negozio hori itxi egiten da. Oraindik marketing oso gogorra egiten da filmak promozionatzeko. Orain hainbeste hedabideekin, dena da azkarragoa, dena jakiten dugu une batetik bestera. Lehen, izarren berri hilabete beranduago jakiten genuen.
Baina guk luxu gisa ikusten dugun hori aktoreentzako sekulako lana da. Galetara ez doaz ongi pasatzera, lanera baizik. Kazetari denei erantzutera doaz, eta argazki guztietan ateratzera. Filma ikustera, eta derrigor egon behar duten afarira joatera.
Kategoria eta diru gehiegi duten aktoreek ez dute horrelako saltsatan ibili beharrik. Publikoak antipatiko direla salatzen du, Silvester Stallone esaterako, edo Harrison Ford, edo Julia Roberts. Horiek multinazional handien jabe dira, eta nahi duten filma produzitzeko baliabideak dituzte.

Komedia. Egunero egiten duzuna interpretatzea da gauzarik zailena. Zeure burua interpretatzea zailena den bezala. Berebiziko garrantzia duen antzezlana egitea errazagoa da. Komedian, berriz, eguneroko elkarrizketei behar duten erritmoa eman behar diezu, eta ez dago naturala izaterik. Naturala bada, ez da antzerkia. Guk dena egiten dugu engainatzeko. Naturaltasuna da gezurra ematen duena. Antzerki eta zinemaren indarra horixe da: gezur bat kontatuko dizuet, gainera zuek ordaindu egingo didazue gezur hori kontatzeko, eta gainera sinistu egingo duzue! Antzerki eta zineman gezurra da egiarik handiena
ikuslea. Zentsurakoak zetozen egunetan, debekatutako zatiak antzeztu gabe egiten genuen emanaldia. Jendaurreko emanaldian, berriz, goitik behera oso-osorik egiten genuen, eta ezta konturatu ere!

Gidoi bat ona denean berehala nabaritzen da. Barrua mugitzen dizu. Asko irakurri izan dut bizitza osoan. Hori da ikasteko modu bakarra.

Sestaon grabatu genuen bat, orain hilabete edo, auzo marjinal batean. Alde egin behar izan genuen, jo egiten gintuztelako, maldizioka hartu gintuztelako eta kamara kendu nahi zigutelako. Hori hemen gertatzen da. Ongi bizi den jendea askoz ere sinpatikoagoa da. Baina lanik ez duena, seme-alabak hazi behar dituena normala da zakarra izatea, eta hari ez zaio ezer barkatzen.

Kalean pasatzen den jendea antzezten jarri izan dugu eta benetan dibertigarria da. Portugaleten, jendearen erreakzioa ikusteko, zinema egingo genuela esan genien. Eta ez generaman kamararik ere!
Norbaitek denda bat lapurtzen zuenarena egin behar zuen, eta polizia etorriko zen. Oso ongi antzeztu zuten denek, eta gero film hura ea noiz botako genuen galdezka hasi ziren. Nola esango genien dena broma zela!

Berdin antzezten da, baina sistema ezberdina da. Antzerkian zuzendu egiten zaituzte, baina baduzu libre mugitzeko eremu bat. Gainera egun bakoitza ezberdina da, hori du gauzarik onena. Zineman dena dago markatuta, eta milimetro bat mugitzen bazara planotik irteten zara.
Antzerkia asko gustatzen zait, zerbait bizia delako, mementoan gertatzen dena. Baina nire adinean ez nago herriz herri ibiltzeko moduan. Sekulako nekea sortzen dit.

Helduontzako lan gutxiago dago antzerki munduan, gazteen istorioak gehiago interesatzen zaizkiolako gizarteari. Ni, ongi nagoen bitartean, ez naiz erretiratuko. Erretiratzen banaiz, izango da gure adineko jendearentzat idazten ez delako.
Gainera emakumeentzat paper gutxiago daude gizonezkoentzat baino. Almodovar eta Antonio Gala horretan ezberdinak dira, haienetan emakume ugari aritzen dira.
historia osoan gobernu bat egon artea eta zientzia batere axola izan zaionik. Jende askok lan egin du batere kobratu gabe. Gaizki pasatu nuen, eta gurasoek utzitako diruari esker atera nintzen aurrera. Ondoren, Javier Urkijorekin ezkontzeko zortea izan nuen eta berak eman dit beti egin nahi izan dudanean aritzeko aukera, lan honek inolako ziurtasunik ematen ez badu ere. Bera ere artista da, margolaria, eta ulertzen nau.
Oraindik ere, hasten den jendearentzat oso gogorra da egoera. Gainera, ez dago lasai egoterik une batez gailurrera iristen bazara ere, zutaz ahaztu daitezkeelako lasai asko. Enkarguz egin behar da antzerkia, bestela hondoa jotzen duzu. Telebistak beste lan baldintza batzuk eskaintzen ditu.

Garai hartan ez zegoen ez eskolarik, ez irakaslerik. Autodidaktak ginen denok. Antzerkira joanda, eta aktore handien lana ikusita ikasten genuen, eta gaizki egindakoa ikusita zer ez egin ikasten zen.

Nik banguardiako antzerki asko egin dut, eta hori ikustera ez zen inortxo ere joaten. Beti gustatu izan dira antzerki lan berberak. Niri batere gustatzen ez zaizkidan horietakoak, tresillodun komediak beti ikusi izan ditu jendeak. 20ko hamarkadan ere jendea horrelakoak ikustera joaten zen, etxe tradizionaletan kokatzen den antzerkia. Ez dut esan nahi txarrak direnik, baina nik uste dut antzerkiak beste zerbait izan behar duela. Antzerkiak hautsi egiten duten gauzak kontatu behar ditu, jendeari pentsaraziko diotenak, nahiz eta dibertitu egin behar den. Publikoa probokatu egin behar da, ez du eserita egon, eta etorri bezala joan behar.

"Cultura Hispanica" zentruan aritzen ginen, Bilboko kontserbatorioko goiko solairuan zegoen antzoki txiki batean. Marañonek eramaten zuen kontu hura, eta beste era bateko antzezlanak egiteko eskatu ziguten. Guk ezetz erantzun genuen, lokala utzi eta geure konpainia sortu genuen.
Konpainia bat osatzea sekulako lana da. Jendea bilatu behar da, hasi aktoreetatik eta elektrizistetaraino. Eta eskolarik ez zegoenez, jendeak ez zeukan inolako prestakuntzarik. Denetik egiten ikasi dugu, eta eskuak ere izorratu izan ditut olio latekin fokuak egiten.
Zentsura ere ezagutu genuen, noski. Valle Inclanen antzezlanak egin genituen, eta polizia etortzen zen entseguetara. Baina ez ziren oso jantziak izaten, eta gutxien axola zuen zatia mozten ziguten askotan! Zentsurako jendeak ez pentsa oso ongi zekienik zerk mugiarazten zuen

Bizitza osoa pasatu duzu herriz herri, antzokitik telebista platoraino, antzerkia egiten. Nola hasi zinen?

Mojetara joaten nintzen eskolara, eta han antzerkietan parte hartzen nuen, ez baitzitzaidan ikastea batere gustatzen. Gaztetan gure artean laburmetraia mutuak egiten genituen, zinemako ahotsik ere ez baitzegoen garai hartan. 22 urterekin ezkondu nintzen, baina oso gaizki atera zen eta banandu ginenean, antzerkiari ekin nion. Luis Iturrirekin, Arriaga antzokiko zuzendari izan zenarekin, Akelarre antzerki konpainia sortu nuen.
Madrilgo produktorak Euskal Herrira etortzen zirenean errodatzera, bertako jendea hartzen zuten bigarren mailako paperak egiteko, eta horrela sartu nintzen zinema munduan.

Eskolako mojek esaten zidaten: "Horrela jarraitzen baduzu, dantzaria edo zerbait okerragoa izaten bukatuko duzu". Barre asko egiten nuelako, lerroan zuzen joaten ez nintzelako edo asko hitz egiten nuelako esaten zidaten hori. Nire aitari sekula ez zitzaion ongi iruditu nik hautatutako bidea. Asko gustatzen zitzaion zinema eta antzerkia, baina ez bere alabak egiteko. Baina okerrena da, oraindik horrelako gurasoak badaudela. Nik institutuetan antzerki tailerrak eman izan ditut, eta laburmetraiak ere grabatu ditut haiekin, eta sekulako gaitasunak dituen ikasle jendea ezagutu dut, baina malkotan bukatzen zuten, euren gurasoek aktore izaten uzten ez zietelako.
Musikoa izan nahi duenari, edo bestelako arte alor bat garatu nahi duenari esaten zaion lehen gauza da "bai, bukatu halako karrera, eta gero nahi duzuna".

Buru-belarri sartu nintzen hasieratik. Beti xoxik gabe ibili izan nintzen. Ez da

Apezpikuek idatzitako pastorala ezagutu ondoren 358 apaizen adierazpena ezagutu genuen. Apaiz hauek, Euskal Herriak bizi dituen «konfrontazioak» gainditzeko «indarkeria» mota guztiak etetea, eskubide indibidualak eta kolektiboak errespetatzea eta autodeterminazio eskubidea aldarrikatzea eskatu dute. Apaiz hauen artean Pello Apezetxea dago, alabaina, sinatzaile guztietatik bost apaizen izenak baino ez dira ezagutzera eman, gainontzekoenak notarioen babespean direlarik. Ekin molde honen zergatiaz galdezka hasi dugu solasaldia Etxalarreko erretorearekin: «Orain hala egiten dugu. Azkeneko hiru hilabeteetan beste idazki batzuk ere kaleratu ditugu -Nafarroan zabaldu direnak, kasu-, horiek sinatu dutenen izen bat edo bi besterik ez dira agertu. Zergatik? Jende batzuek ez dute nahi beren izena agertzea, eta beldurra ere badago. Apezpikuak zer eginen edo ez duen eginen beldur dira. Izan ere, apezpikuak ez badu idatzitakoa onartzen, norberari gutun bana idazten dio, eta ez sobera gozoa. Jendea beldur da. Orain, adibidez, beti izen berak ez agertzeko, beste izen batzuen bila ibili gara eta nahiko lan izan dugu».

Gurea eta apezpikuena ez daude bata bertzearekin lotuak. Ia-ia egun berean atera baziren ere, gurea joan den abenduan hasi zen idazten. Euskal Herri osoko apaizek idatzia izan denez, idazkiak bide luzea egin behar izan du, azkenean Apaizen Koordinakundearen urteko batzarrean aurkeztua izan zelarik. Gure idazkiak, dudarik gabe, Fernando Sebastianek «La Iglesia frente al terrorismo de ETA» liburuaren epilogoan erraten duenarekin zer ikusia du, eta UPNko gazteekin batera eginiko adierazpenen ondorioz etorri da ere bai.

Hasteko erranen nuke, idazkiaren gauza batzuek nolabaiteko lotura dutela Sebastianek errandakoarekin. Bestalde, bada pastoral hau epela dena erran duena. Nire irudiko, gehienetan edo ia beti, apezpikuen idazkiak epelak edo ETAren indarkeria zuzen-zuzen gaitzesten duten idazkiak izaten dira. Boteretik burutzen diren eskubideen urratzeaz edo eskubideen aipatzeaz ez dute hain zehazki idazten, zeharka edo abstraktuki idatziak dira beti. Horregatik, apezpikuek idatzi dituzten pastoral guztien artean hau zehatzena izan dela uste dut, gauza gehien zehazten duena.

Alderdi Politikoen Lege proiektuaren alde kaltegarriak aipatzen ditu espreski, tortura eta tratu txarrak gaitzesten ditu, kartzelatuak hurbiltzea aipatzen du, baita terrorismoa eta abertzaletasuna ez lotzea ere. Ez dut uste apezpikuek horren garbi eta horren zuzen inoiz idatzi dutenik orain arte. Alde horretatik hagitz positiboa dela uste dut.

Gehienbat herriaren izaera argi eta garbi ez hartzea eta ez aldarrikatzea. Herriak ezaugarri bereziak dituela dio idazkiak, baina herriaren izaera ez du zehatz-mehatz aipatzen, ez du Elizak esan beharko lukeena esaten. Hau da, Elizak herria Jainkoaren kreazioaren ondorio bezala aldarrikatu eta defenditu beharko luke. Errate baterako, «abertzale izatea edo ez izatea ez da ez derrigorrezkoa moralaren ikuspegitik, ez gaitzesgarria moralari dagokionez» diote apezpikuek. Aldiz, nire ustez, herriaren izaera zuzen-zuzen lotua dago fedearekin. Herri bakoitzak berezko izaera du, bertze herriek berea dute eta guk euskal izaera dugu. Euskaldunon izaera hori onartzea jendea onartzea da, jendea delako bertzerik gabe. Hori Biblian agertzen da, hori Jainkoak egina da eta Jainkoak egina baldin bada fededun batek onartu, defenditu eta aldarrikatu behar du. Gizakiok geure izaera onartu eta defenditu behar dugu, flora eta faunarekiko erakutsi behar dugun begirune eta arrazoi berberengatik, gure fedeak eta moralak ingurumen guztiarekiko eskatzen digun errespetu berberarekin, dena Jainkoak egina delako. Testuak ez du hori esaten.

Apezpikuei ETAk eragindako biktimak ez zaizkiela axola aurpegiratu zaie, ez dituztela nahiko aipatzen eta ez zaiela laguntza nahikorik ematen esaten ari dira hainbat sektoretatik. Horren atzean alderdi politiko batzuek eginiko erabilera dago, alderdi eta sektore horiek idazkia politikoki erabiltzen ari dira. Biktimak daude, jakina, alde guztietan biktimak daude. Nire ustez, zinegotziez eta beren familiez nahiko luze hitz egiten dute idazki honetan, elkartasuna eta sentiberatasuna erakutsi behar zaizkiela zehazten dute, eta haien sufrimendua kontuan hartu ere. Gehiago egin beharko luketela? Bada, bai. Baina, neurriak betiere norberak nondik begiratzen duenaren arabera hartuak izaten dira.

Ez dut uste. Urteroko garizuman egiten den idazkia lau apezpikuek sinatzen zuten lehen, baina Sebastianek aspaldi utzi zion sinatzeari. Beraz, ez da egia. Apezpiku honek idatzi dituenak irakurrita ezinezkoa iruditu zait pastoral hau sinatzea. Eguneko bere jarduera ez dator idazkiarekin bat, beraz koherente izanez, normala da ez sinatzea. Iruñeko apezpikutegiko prentsa arduradunak Sebastian pastoralaren puntu batzuekin ados dagoela erran zuen, baina badakigu zein puntuekin, ezta? ETAren indarkeria eta terrorismoari erreferentzia egiten dioten puntuekin.

Sebastian espainola da. Antza denez, ez da espainol nazionalista edo espainolista deitzen den horietako bat. Alabaina, espainiar sentiera badu eta pentsaera ere bai. Guk berarekin egin genuen lehendabiziko bileran, ohi bezala, hastapeneko hitzak euskaraz egin genituen, eta horrek ezinegona sorrarazi zion nonbait. Nafarroara etorri eta hilabete batera, apaizok euskara klabe politikoan erabiltzen dugula aurpegiratu zigun. Nahiko bitxia edo arraroa egin zitzaigun. Zer nahi duzu erratea? Berak espainol izatea, Espainiaren izaera, errealitate hori, gauza normaltzat jotzen ditu, baina bertze nortasun kultural edo politiko bat ez du onartzen.

Beno, nik badaezpada ez nuke erranen hala denik. Ez dakit. Dena den, aipatu liburuaren epilogoan garbi ikusten da euskaldunon abertzaletasuna ez duela onartzen. Batzutan erraten du onartzen duela, baina gero baldintzak jartzen ditu. Adibidez, ez du bakarrik indarkeria gaitzesten ez duen euskal nazionalismoa ez dela onargarria erraten, nazionalismo demokratikoa deitzen den hori onargarria dela dio, baldin eta independentzia ez badu eskatzen. Autodeterminazioa eskatzea ere ez du zuzen ikusten.

Lehenik, apezpikuen pastoralarekin batera plazaratu izanak idazkiari eman dion oihartzuna azpimarratu nahi nuke. Lehen ere, gisa horretako idazkiak plazaratu izan baititugu apaizok. Bestalde, apezpikuek bake nahia oinarritzat hartzen duten bitartean gure idazkiak Euskal Herriaren izaera aldarrikatzen du. Hau da, Euskal Herria herri bat da eta eskubideak ditu, autodeterminazioaren eskubidea du hartara. Eskubide indibidual eta kolektiboak errespetatuak izan daitezen eskatzen dugu. Horiek dira idazki honen mezu eta ekarpen nagusiak